Haustfundur Landsvirkjunar 25. nóvember 2014

 

                                                                                                                   -Talað orð gildir

 

Opnun Haustfundar Landsvirkjunar

25. nóvember 2014

 

Ágætu fundarmenn.

Það er mér mikil ánægja að ávarpa ykkur hér í dag á Haustfundi Landsvirkjunar 2014 í Hörpu.

Yfirskrift haustfundarins að þessu sinni er “Fjölbreytt tækifæri fyrir íslenska orku”.

Þetta eru orð að sönnu og í dag stöndum við Íslendingar frammi fyrir spennandi tækifærum og áskorunum bæði hvað varðar orkuvinnslu og raforkusölu.

Endurnýjanleg orka er án efa ein af verðmætustu auðlindum okkar Íslendinga og á stóran þátt í þeim lífsgæðum sem búum við. Það er sameiginleg ábyrgð okkar að fara vel með þessa auðlind og tryggja að sjálfbær og ábyrg nýting hennar verði áfram ein af grundvallarstoðum í uppbyggingu og framþróun íslensks samfélags og efnahagslífs.

Í þessu liggja sannarlega tækifærin.

Á næsta ári verða 50 ár liðin frá stofnun Landsvirkjunar. Á þessum árum hefur Landsvirkjun verið leiðandi í vinnslu raforku á Íslandi. Sem langstærsti vinnsluaðili raforku hérlendis ber fyrirtækið því mikla ábyrgð og það er mikilvægt fyrir okkur öll að vel takist til með rekstur fyrirtækisins – og ekki síður að um fyrirtækið ríki sem best sátt og samstaða í þjóðfélaginu.

Mig langar í ávarpi mínu að gera tækifærin að umfjöllunarefni. Tækifærin á sviði orkusölu, tækifærin á sviði orkuvinnslu og tækifærin á öðrum sviðum endurnýjanlegrar orku.

Þann tíma sem ég hef gegnt embætti iðnaðar- og viðskiptaráðherra hef ég ítrekað bent á þau tækifæri sem við okkur blasa þegar kemur að orkunýtingu til uppbyggingar nýrrar og fjölbreyttrar atvinnustarfsemi. Í mínu daglega starfi verð ég sýnilega og áþreifanlega vör við þessi tækifæri.

Það er sameiginlegt hlutverk okkar að vega og meta þessi tækifæri með ábyrgum hætti, grípa þau þegar við á og gera úr þeim raunveruleg verðmæti til að efla hag lands og þjóðar.

Við sjáum greinilega að eftirspurn erlendra sem innlendra fjárfesta eftir endurnýjanlegri orku fyrir nýfjárfestingaverkefni hér á landi er að aukast. Það sem af er þessu ári hef ég, fyrir hönd ríkisins, undirritað þrjá fjárfestingarsamninga vegna uppbyggingu nýrra stóriðjuverkefna. Þeir eru við fyrirtækið Thorsil um kísilmálmverksmiðju í Helguvík, félagið United Silicon einnig um kísilmálmverksmiðju í Helguvík og við félagið Silicor Materials um að byggja verksmiðju á Grundartanga til að framleiða sólarkísil.

Hér er um þrjú mikilvæg fjárfestingarverkefni að ræða sem ég bind vonir mínar við að við sjáum verða að veruleika á næstu misserum. Samtals orkuþörf þessara verkefna er um 210 MW. Til viðbótar við þessi verkefni get ég einnig nefnt fyrirhugaða kísilmálmverksmiðju PCC á Húsavík, en fyrsti áfangi þess verkefnis er með orkuþörf upp á 52 MW.

Samfélags- og efnahagsleg áhrif þessara verkefna munu verða umtalsverð og óþarfi að rekja það nánar hér.

En tækifærin liggja ekki eingöngu í því sem í daglegu tali kallast „stóriðja“. Aukinn áhugi er til fjárfestinga í hverskonar vaxta og sprotagreinum, hátækniiðnaði, gagnaverum, líftækni, og matvælaframleiðslu, en fyrr á þessu ári undirritaði ég einmitt fjárfestingasamning við Algalíf á Ásbrú sem vinnur fæðubótaefni úr örþörungum. Spennandi hugmyndir eru uppi á borðum um auðlindagarða, þar sem hrat frá einum aðila nýtist sem hráefni hjá öðrum, og svo mætti lengi telja.

Til að mæta þessum tækifærum á sviði nýrra fjárfestinga þurfum við að vera tilbúin. Við þurfum að vera tilbúin að því er varðar regluverkið og hvata til fjárfestinga. Og það höfum við gert m.a. með því að endurbæta löggjöf um ívilnanir vegna nýfjárfestinga á Íslandi, samanber frumvarp þess efnis sem nú liggur fyrir Alþingi.

Við þurfum að átta okkur á því að alþjóðleg samkeppni ríkir um nýfjárfestingaverkefni hverskonar og ef við ætlum ekki að sitja eftir og horfa á tækifærin sigla framhjá þá þurfum við að taka þátt í þeirri samkeppni, meðal annars með því að hafa til staðar hvetjandi lagaumhverfi og stjórnvöld sem hafa það skýrt á stefnuskrá sinni að greiða götu nýfjárfestingaverkefna til aukinnar verðmætasköpunar.

Við þurfum einnig að vera tilbúin til að mæta þessum tækifærum á sviði nýrra fjárfestinga með því að huga betur að uppbyggingu flutningskerfis raforku. Við vitum að víða eru flöskuhálsar og erfiðleikar við rekstur á flutningskerfinu eins og það er, og þessir erfiðleikar munu ekki minnka eftir því sem eftirspurn eftir raforku mun halda áfram að vaxa. Hér er því brýnt að grípa til markvissra aðgerða og er þetta vandamál ekki afmarkað við nýjar fjárfestingar heldur alla almenna notendur raforku í landinu.

Eins og boðað var síðasta vetur hef ég nú lagt fram á Alþingi tvö mikilvæg þingmál sem beinast að flutningskerfi raforku. Annars vegar frumvarp til laga um breytingu á raforkulögum sem ætlað er að treysta grundvöll og undirbúning kerfisáætlunar Landsnets um uppbyggingu flutningskerfis raforku, og hins vegar tillögu til þingsályktunar um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína. Það er mér ánægjuefni að við höfum staðið við allar tímaáætlanir við undirbúning þessara þingmála og voru þau lögð fram á Alþingi fyrir um mánuði síðan, að undangengnu opnu kynningar- og samráðsferli sem fór fram í sumar og haust.

Það er afar brýnt að við reynum að ná fram meiri sátt við undirbúning framkvæmda í flutningskerfinu og lykilatriði í því er að gefa hagsmunaaðilum meira svigrúm til að koma sínum sjónarmiðum og ábendingum á framfæri fyrr í ferlinu en verið hefur. Einnig að við undirbúning framkvæmda liggi fyrir skýr viðmið og meginreglur sem gefi Landsneti færi á að horfa ekki eingöngu til fjárhagslega hagkvæmasta kostsins, heldur einnig til annarra mikilvægra atriða. Eru þetta grundvallarstefin í þessum þingmálum.

Það er trú mín að með samþykkt þessara þingmála munum við stíga einu skrefi nær því að ná fram heildstæðri framtíðarsýn um það hvernig við viljum með ábyrgum og skynsamlegum hætti standa að þróun og uppbyggingu þeirra mikilvægu innviða sem felast í flutningskerfi raforku.

Í þessu samhengi vil ég fá að nota þetta tækifæri og þakka Sambandi íslenskra sveitarfélaga fyrir einkar gott samstarf við undirbúning þessara þingmála, þar sem að eitt helsta ágreiningsmálið í gegnum tíðina hefur verið samspil kerfisáætlunar við skipulagsvald sveitarfélaga. Ég tel að við höfum náð að leysa það mál með farsælum hætti og í frumvarpinu um kerfisáætlun er kveðið á um mjög ítarlegt og vandað samráðsferli við undirbúning kerfisáætlunar sem og um skýra stöðu kerfisáætlunar í skipulagi sveitarfélaga.

Ég nefni þetta sérstaklega því við höfum, því miður, allt of oft séð þessi mál sem tengjast flutningskerfi raforku fara í gamalkunnar skotgrafir í almennri umræðu, alfarið með eða á móti hinum eða þessum framkvæmdum.

Ég tel að það sé fyrir löngu komin tími til þess að við lyftum umræðunni upp úr þeim skotgröfum, öxlum ábyrgð okkar út frá sameiginlegum hagsmunum og komum okkur saman um ábyrga og skynsama stefnu til lengri tíma.

Sá tónn er sleginn með þessum þingmálum og ég bind vonir mínar við að verði afgreidd á þessu löggjafarþingi. Sem áður segir er það einn mikilvægur liður í því að geta mætt þeim tækifærum sem við okkur blasa.

Góðir fundarmenn,

Tækifærin á sviði orkumála eru fjölmörg – eitt af þeim er sá möguleiki að flytja raforku í gegnum sæstreng. Vissulega getur þar verið bæði um tækifæri og valkost um að ræða. Og eins og með önnur tækifæri er rétt að vega og meta þann valkost af ábyrgum hætti áður en tekin er afstaða af eða á.

Eins og fram hefur komið þá er það mál til áframhaldandi skoðunar á vegum stjórnvalda. Í samræmi við niðurstöður atvinnuveganefndar Alþingis frá því fyrr á árinu, um skýrslu ráðgjafarhóps um lagningu sæstrengs, höfum við í ráðuneytinu þegar ýtt úr vör nokkrum afmörkuðum verkefnum og önnur eru í undirbúningi, m.a. hagfræðileg greiningarvinna sem er útboðsskyld. Öll miða þessi verkefni að því að rannsaka betur afmarkaða þætti málsins til að geta á endanum tekið upplýsta ákvörðun.

Eitt af því fyrsta sem ég gerði eftir að Alþingi lauk sinni umfjöllun í mars á þessu ári var að óska eftir fundi með Michael Fallon, orkumálaráðherra Bretlands. Sá fundur var afar góður og upplýsandi þar sem við höfðum tækifæri á að ræða málin, áhuga og sýn Breta og koma á framfæri stöðu málsins hér heima. Við mættum fullum skilningi með að áfram þyrfti að kanna hagkvæmni málsins hér áður en formlegar viðræður af nokkru tagi gætu hafist.

Ég get upplýst að ég hef ákveðið að fela  3ja manna verkefnisstjórn að hafa yfirumsjón með framgangi fyrrgreindra verkefna og fylgja þeim eftir. Verkefnisstjórnina skipa: Ragna Árnadóttir, aðstoðarforstjóri Landsvirkjunar, Þórður Guðmundsson, forstjóri Landsnets, og Ingvi Már Pálsson skrifstofustjóri á skrifstofu orku- og iðnaðarmála í ráðuneytinu.

Ég lít því svo á að málefni sæstrengs séu í vandaðri og faglegri áframhaldandi skoðun og að unnið sé út frá því umboði sem kemur fram í nefndaráliti atvinnuveganefndar um málið.

Góðir fundargestir,

Það er önnur spurning sem við þurfum að svara þegar við tölum um tækifærin. Hún er sú sem  erlendir fjárfestar spyrja t.d. oft fyrst þegar Ísland er skoðað sem álitlegur valkostur fyrir viðkomandi nýfjárfestingu. Spurningin er einföld en þó flókin: Hversu mikil raforka mun verða til staðar og aðgengileg á næstu árum á Íslandi til að mæta frekari uppbyggingu atvinnuskapandi starfsemi?

Það segir sig sjálft að ekki er fýsilegt að velja Ísland sem staðsetningu fyrir fjárfestingarverkefni ef óljóst er hvort að næg orka verði til staðar þegar að því kemur að hefja viðkomandi starfsemi, eða annan eða þriðja áfanga og svo framvegis.

Því miður hefur Ísland verið að glíma við þennan vanda að einhverju marki undanfarin ár, að því leyti að erfitt er að veita skýr svör um áætlaða uppbyggingu í raforkuvinnslu. Ég tek það sérstaklega fram að þar er ekki við Landsvirkjun eða aðra orkuframleiðendur í landinu að sakast, þar sem að ákvarðanir um slíka hluti eru ekki alfarið í höndum þeirra aðila.

Rammaáætlun átti að veita okkur svörin við þessum spurningum, en því miður hefur hún ekki gert það.

Fyrir Alþingi liggur nú tillaga til þingsályktunar um breytingu á þeirri Rammaáætlun sem samþykkt var á Alþingi í janúar 2013. Byggir tillagan á niðurstöðum verkefnisstjórnar þriðja áfanga Rammaáætlunar, og kveður á um að Hvammsvirkjun í neðri-Þjórsá verði færð úr biðflokk í orkunýtingarflokk. Er það eina breytingin sem verkefnisstjórn leggur til.

Ég hef ekki farið leynt með þá skoðun mína að ég tel fulla ástæðu til þess að Alþingi endurskoði vissa þætti í þeirri Rammaáætlun sem afgreidd var af síðustu ríkisstjórn. Færsla Hvammsvirkjunar, Holtavirkjunar og Urriðafossvirkjunar, ásamt Hágönguvirkjun eitt og tvö og Skrokkölduvirkjun, úr orkunýtingarflokki yfir í biðflokk, á síðustu stundu, var á skjön við faglegar niðurstöður Verkefnisstjórnar annars áfanga Rammaáætlunar. Einnig mætti nefna aðra virkjunarkosti sem raðað var í biðflokk á umdeilanlegum forsendum, eins og Hagavatnsvirkjun og Hólmsárvirkjun.

Ég tel brýnt að Alþingi fari vel yfir þau gögn sem nú liggja fyrir varðandi þessa virkjunarkosti. Meðal annars get ég nefnt að fulltrúi atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis í verkefnisstjórninni gerði þann fyrirvara við afgreiðslu verkefnisstjórnar að ný gögn komu fram í umsögn Landsvirkjunar þann 18. mars 2014 um Urriðafoss og Holtavirkjun sem virðast ná til þeirra atriða sem sett eru fram í greinargerð verkefnisstjórnar um viðbótargögn sem þurfi að liggja fyrir til að hægt sé að taka afstöðu til þeirra virkjunarkosta. Þessi gögn Landsvirkjunar þarf því að skoða vel og geta þau kallað á endurskoðun á fyrri afgreiðslu verkefnisstjórnar varðandi flokkun á umræddum virkjunarkostum.

Ég nefni þetta í dæmaskyni en aðalatriðið er að við náum að búa þannig um hnútana að Rammaáætlun veiti okkur skýra sýn varðandi uppbyggingu nýrra virkjunarkosta. Okkur ber skylda að horfa til þeirra vísindalegu gagna sem liggja fyrir og þeirrar faglegu vinnu sem hefur frá upphafi verið undirstaða Rammaáætlunar.

Aðeins með þeim hætti er með góðu móti unnt að svara þeirri spurningu hversu mikil raforka muni verða til staðar og aðgengileg á næstum árum til að mæta frekari uppbyggingu atvinnuskapandi starfsemi.

Við þurfum að vera raunsæ um hvernig við ætlum að mæta raforkuþörf þeirra nýju fjárfestingarverkefna sem verið er að ýta úr vör sem og annarra sem eru á sjóndeildarhringnum. Og við verðum einnig, og ekki síður, að lágmarka líkur á því að raforkukerfi okkar lendi í sama ástandi og síðastliðinn vetur þar sem grípa þurfti til skammtana á raforku vegna sérstakra aðstæðna í miðlunarlónum.

Ég segi það hreint út. Ég tel vera fulla þörf á því að við förum út í nýja orkuvinnslukosti, til viðbótar við núverandi raforkuframleiðslu, hvort sem er í vatnsafli, jarðvarma eða vindi. Ég tel að röksemdir séu til staðar til að færa fleiri virkjunarkosti úr biðflokki í orkunýtingarflokk, á grundvelli þeirra gagna sem liggja fyrir úr fyrsta, öðrum og þriðja áfanga Rammaáætlunar. Og ég tel í þriðja lagi brýnt að hafist verði handa við undirbúning þeirra virkjunarkosta sem eru í orkunýtingarflokki, í samræmi við lög og reglur. Ef til vil ekki allra í einu, heldur fyrst og fremst þeirra sem eru langt komnir á undirbúningsstigi.

Kæru fundargestir.

Á síðasta vetri, þegar vatnsstaða miðlunarlóna var óhagstæð, vorum við minnt á þörfina á að styrkja flutningskerfi raforku heildstætt og að tengja landshlutana betur saman. Við vitum að þegar kemur að afhendingaröryggi raforku búa landsmenn við afar ólíkar aðstæður. Brýnni þörf er á úrbótum á sumum stöðum en öðrum og þeir tveir landshlutar sem búa við mest óöryggi eru Vestfirðir og Norðausturland.

Til að bæta úr þessu setti ég á laggirnar í haust starfshóp til þess að meta leiðir til að bæta afhendingaröryggi raforku á Norðausturlandi. Um sambærilegan hóp er að ræða og þann sem var skipaður árið 2009 til þess að skoða raforkuöryggi á Vestfjörðum og er sá hópur enn að störfum. Eru þessi hópar skipaðir af heimamönnum, fyrirtækjum á svæðinu, viðkomandi dreifiveitum, Landsneti og Orkustofnun, og er þeim ætlað að skila reglulegum skýrslum og tillögum til stjórnvalda um leiðir til úrbóta.

Í kjölfar þess að ýmsum tillögum hefur verið ýtt í framkvæmd höfum við þegar séð umtalsverðan árangur í bættu raforkuöryggi á Vestfjörðum. Ég er því vongóð um að innan skamms munum við geta komið til móts við raforkunotendur á Norðausturlandi og gert verulegar umbætur á afhendingaröryggi þar.

Við skulum í þessu samhengi einnig hafa eitt mikilvægt atriði í huga sem snýr að flutningskerfinu og raforkuvinnslu en það eru viðbragðsáætlanir vegna áhrifa eldgosa og náttúruhamfara. Við búum á eldfjallaeyju og atburðir undanfarinna vikna hafi ýtt við okkur. Orkufyrirtækin hafa hvert í sínu ranni, og innan Neyðarsamstarfs raforkukerfisins, unnið að gerð viðbragðsáætlana vegna ýmissa sviðsmynda sem Almannavarnir hafa varpað upp, meðal annars um hamfaraflóð niður Þjórsár- og Tungnaársvæðið. Það segir sig sjálft að afleiðingar af slíku gætu orðið gríðarlegar og því mikilvægt að við undirbúum okkur eins vel og unnt er, út frá þeim sviðsmyndum sem liggja fyrir.

Kæru fundargestir,

Tækifæri Íslands á sviði orkumála liggja ekki eingöngu í orkuvinnslu og orkusölu. Tækifærin felast ekki síður í útflutningi á íslensku hugviti og aukinni þátttöku íslenskra fyrirtækja í orkutengdum verkefnum erlendis.

Í síðustu viku var ég í Níkaragúa ásamt sendinefnd 10 íslenskra fyrirtækja á sviði jarðvarma. Þar eru mörg spennandi verkefni í gangi sem íslensk fyrirtæki hafa sum hver komið að. Sama má segja um marga aðra staði í heiminum og mikil eftirspurn er eftir þeirri þekkingu sem íslensk fyrirtæki hafa aflað sér undanfarna fjóra áratugi, sérstaklega á sviði jarðvarmanýtingar.

Ísland hefur tekið sér þá stöðu að vera öflugur talsmaður sjálfbærar jarðvarmanýtingar á heimsvísu og talað fyrir þeim gríðarlegu möguleikum sem þar eru til staðar til að auka hlut endurnýjanlegra orkugjafa og tryggja orkusjálfstæði ríkja. Ég get til dæmis nefnt að í haust stóðu íslensk stjórnvöld og framkvæmdastjórn ESB sameiginlega að svo kölluðu jarðhitahringborði í Brussel, til að ræða um möguleika á sviði jarðvarma í Evrópu.

Fulltrúar frá fjölda íslenskra fyrirtækja á þessu sviði tóku þátt í fundinum, auk sérfræðinga víða að úr Evrópu. Á fundinum var rætt um leiðir til að auka hlut jarðvarmanýtingar innan ESB, fyrst og fremst til húshitunar en einnig til annarra nota. Er ljóst að víða í Evrópu er mikill jarðhiti og miklir möguleikar til að nýta hann á kostnað annarra orkugjafa sem ekki eru endurnýjanlegir. Sama má segja um stór landsvæði í öðrum heimsálfum.

Með því að setja þessi mál í forgang í alþjóðlegu samstarfi Íslands getum við opnað fleiri dyr fyrir íslensk fyrirtæki til að koma í auknum mæli að verkefnum á sviði orkumála erlendis, og eru í því fólgin mörg tækifæri. Bæði fyrir Ísland til að láta gott af sér leiða og deila reynslu sinni, og einnig til verðmætasköpunar fyrir Ísland.

Kæru gestir,

Ég hef hér rætt á almennum nótum um þau tækifæri sem til staðar eru þegar kemur að íslenskri endurnýjanlegri orku, bæði út frá orkusölu, orkuvinnslu og dreifingu og útflutningi þekkingar.

Ég er bæði raunsæ og bjartsýn um að á næstu misserum sjáum við ýmis þessara tækifæra verða að veruleika með mælanlegum jákvæðum afleiðingum á okkar samfélag og efnahagslíf. Mikilvægast er að nálgast þessi mál með skipulegum og uppbyggilegum hætti, með framtíðarsýn í huga.

Við eigum fyrir höndum áhugaverðan fund fyrir höndum í dag.

Ég þakka fyrir að fá tækifæri til að ávarpa ykkur hér í dag og lýsi því hér með að þessi haustfundur Landsvirkjunar árið 2014 er hér með settur.