Aðalfundur Samorku, 20. febrúar 2015

ATH: Talað orð gildir

Ágætu fundargestir,

Ég vil byrja á því að óska nýkjörnum formanni, Bjarna Bjarnasyni, til hamingju með kjörið og hlakka til samstarfsins við hann. Ég vill einnig nýta tækifærið og þakka fráfarandi formanni, Tryggva Þór Haraldssyni, fyrir gott samstarf.

Það er ánægjulegt að vera með ykkur hér í dag, á árlegum aðalfundi Samorku.

Formaður Samorku hefur kynnt fyrir okkur ályktun aðalfundar Samorku, sem afgreidd var á fundi stjórnar Samorku í morgun. Þar eru á ferðinni ýmis brýn málefni.

Yfirskrift aðalfundarins að þessu sinni er „Raforkukerfi í vanda“. Ég get tekið undir að það eru ýmis verkefni sem blasa við þegar kemur að málefnum raforkukerfisins og því brýnt að greina þann vanda, og ekki síður hvernig unnt sé að bregðast við og reyna að leysa úr vandamálunum sem standa okkur fyrir þrifum.

Mig langar því að koma aðeins inn á þau atriði sem tilgreind eru í ályktun aðalfundar og eru ofarlega á baugi í störfum mínum í dag sem ráðherra orkumála.

Í fyrsta lagi vil ég koma inn á málefni flutningskerfis raforku.

Í ályktun aðalfundar Samorku kemur fram að íslenska raforkukerfið sé í alvarlegum og sífellt vaxandi vanda vegna hindrana í vegi uppbyggingar og eðlilegs viðhalds á flutningskerfi raforku. Fjöldi fyrirtækja verði fyrir tjóni af þessum sökum og uppbygging atvinnulífs heilla landshluta búi við takmarkanir af þessum sökum.

Þessu er ég sammála og hef bent á að brýnt sé að grípa til aðgerða til að bregðast við þessari þróun.

Veikleikar í raforkukerfinu blasa víða við okkur. Við fengum til dæmis ágætis sýnishorn nú nýverið þegar ein bárujárnsplata tókst á loft suður með sjó og sló út rafmagni á Suðurnesjum í meira en tvo klukkutíma með tilheyrandi afleiðingum á svæðinu. Einnig get ég nefnt hér til sögunnar stöðu mála á Vestfjörðum og Norð-Austurlandi.

Bent hefur verið á að ef við sitjum aðgerðalaus þá fer raforkukerfi okkar aftur í það horf að samanstanda af nokkrum einangruðum raforku-eyjum (s.k. eyjakerfi), eins og var hér fyrir nokkrum áratugum síðan.

Það liggur í augum uppi að þangað viljum við ekki fara. Við þessari þróun höfum við því reynt að bregðast með ýmsum hætti.

Fyrir það fyrsta höfum við horft til þeirra svæða sem verst eru stödd þegar kemur að afhendingaröryggi raforku. Um skeið hefur verið starfandi starfshópur um raforkumál á Vestfjörðum og höfum við á síðustu misserum séð ýmsar mikilvægar úrbætur eiga sér stað á raforkumálum þar, sbr. t.d. nýtt tengivirki á Ísafirði og varaaflstöð í Bolungarvík. Á síðasta ári skipaði ég samskonar starfshóp fyrir Norð-Austurland, enda er brýn þörf þar fyrir úrbætur þegar kemur að flutningsgetu inn á svæðið og afhendingaröryggi raforku. Þessir starfshópar eru skipaðir heimamönnum, fulltrúum stjórnvalda og viðkomandi orkufyrirtækja og tel ég að margt gott hafi þegar komið út úr þeirri vinnu og bind vonir við að eigi eftir að koma fram á næstu árum.

Í öðru lagi vil ég nefna að í haust lagði ég fram á Alþingi tvö þingmál sem leika hér lykilhlutverk og er ætlað að bregðast við þeim vandamálum sem við stöndum frammi fyrir í flutningskerfinu.

Ég vil einnig þakka hlý orð í ályktun Samorku í garð þeirra þingmála sem nú liggja fyrir þinginu og hafa verið nefnd hér í dag.

Annars vegar frumvarp til laga um breytingu á raforkulögum, sem kveður með skýrum hætti á um kerfisáætlun Landsnets, undirbúning hennar og stöðu í stjórnkerfinu, meðal annars gagnvart skipulagsvaldi sveitarfélaga.

Hins vegar er um að ræða þingsályktun um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína; þar sem fram koma skýrar meginreglur og viðmið varðandi lagningu raflína, t.d. að því er varðar álitamálin um loftlínur eða jarðstrengi.

Ég tek heilshugar undir það sem kemur fram í ályktun aðalfundar Samorku að óskandi er að sterkari staða kerfisáætlunar og skýrari leiðsögn stjórnvalda hvað varðar loftlínur og jarðstrengi muni einfalda nauðsynlega uppbyggingu og viðhald og þannig tryggja betur afhendingaröryggi raforku. Það er jú markmiðið með öllu þessu starfi.

Alþingi hefur nú verið með bæði þessi þingmál til meðferðar í 5 mánuði og farið yfir málin frá öllum hliðum og kallað eftir ólíkum sjónarmiðum. Áður höfðu þau verið lögð fram til kynningar og umsagnar á heimasíðu ráðuneytisins síðastliðið sumar. Ég er því vongóð um að Alþingi nái að afgreiða bæði frumvarpið og þingsályktunartillöguna nú á þessu vorþingi og tel að með því séum við að stíga ákveðið gæfuspor í þá veru að ná meiri sátt um hvernig skuli staðið að nauðsynlegri uppbyggingu í flutningskerfi raforku. Og að allur undirbúningur framkvæmda sé með markvissum og skipulegum hætti.

Fyrirsjáanleiki, stöðugleiki, meira samráð á fyrri stigum og einfaldari leyfisveitingarferlar, án þess að slegið sé af kröfum til framkvæmdaraðila, eru meðal þeirra lykilatriða sem þessi þingmál ganga út á, og ég tel að við ættum öll að geta tekið undir að slíkar breytingar séu til bóta og séu mikilvægur liður í því að bregðast við þeim vanda sem steðjar að raforkukerfinu.

Það má kannski segja að við þurfum einfaldlega skýrar línur þegar kemur að þessum mikilvægu málum, og við því erum við að bregðast með þessum tveimur þingmálum.

Talandi um þörf á skýrari línum þá á það einnig vel við næsta umfjöllunarefni mitt sem er rammaáætlun.

Í ályktun aðalfundar Samorku frá því í morgun er þingheimur hvattur til að færa fleiri orkukosti í nýtingarflokk Rammaáætlunar og leiðrétta þannig þær breytingar sem gerðar voru af hálfu stjórnvalda að loknu faglegu ferli verkefnisstjórnar 2. áfanga.

Ég gæti ekki verið meira sammála. Ég hef getið þess áður að áfangaskýrsla 3ja áfanga Rammaáætlunar, þar sem eingöngu er gerð tillaga um færslu Hvammsvirkjunar úr biðflokk í orkunýtingarflokk, olli mér talsverðum vonbrigðum.

Ég tel því að sú breytingartillaga sem meirihluti atvinnuveganefndar er nú með til umfjöllunar og sendi til umsagnar nýverið hafi ekki átt að koma á óvart og sé skynsamleg. Það er um færslu fjögurra virkjunarkosta úr biðflokk í orkunýtingarflokk (Hvammsvirkjun, Holtavirkjun, Urriðafossvirkjun, Hagavatnsvirkjun og Skrokkölduvirkjun). Og ég tel brýnt að Alþingi fjalli ítarlega um þessa virkjunarkosti, fari yfir þau gögn sem þegar liggja fyrir og taki ákvörðun um röðun þeirra á yfirstandandi vorþingi.

Við skulum ekki gleyma því að niðurstaða af vinnu Rammáætlunar hefur mikil áhrif að því er varðar áform um nýfjárfestingar og atvinnuppbyggingu í landinu, eins og einmitt er bent á í ályktun aðalfundar Samorku. Þess vegna skiptir miklu máli að skýr leiðsögn komi frá Alþingi, í gegnum Rammaáætlun, um hvaða virkjunarkosti megi hefja undirbúning að og hverja ekki.

Fyrir nokkrum vikum var umfjöllun í fjölmiðlum um mögulegan orkuskort í landinu á næstu misserum. Þar var réttilega bent á að hæg en stöðug aukning hefur verið á heildarraforkunotkun í landinu á síðustu árum á sama tíma og lítið hefur bæst við framboð á raforku í flutningskerfinu. Í þessu sambandi hefur t.d. verið bent á stigvaxandi raforkunotkun til gagnavera á Íslandi, sem er í sjálfu sér mjög jákvætt mál og í samræmi við áherslu stjórnvalda um aukna fjölbreytni í atvinnulífinu.

Ef við setjum þessa umræðu um orkuframboð aðeins í samhengi við þau nýfjárfestingarverkefni sem nú eru fremst á sjóndeildarhringnum, og þar nefni ég til sögunnar fyrirhugaða kísilmálmverksmiðju PCC á Bakka, kísilmálmverksmiðjur Thorsil og United Silicon við Helguvík og sólarkísilverksmiðju Silicor á Grundartanga, þá er ljóst að raforkuþörf allra þessara verkefna verður ekki mætt nema að komi til nýrra virkjana á Íslandi á næstu misserum.

Það sem mestu máli skiptir er því að bregðast með markvissum hætti við þessari þróun, áður en að í óefni stefnir. Fyrst og fremst með því að horfa til Rammaáætlunar og að Alþingi svari vaxandi raforkueftirspurn í tengslum við atvinnuuppbyggingu með ábyrgum hætti og með ákveðna framtíðarsýn í huga.

Kæru fundargestir.

Í ályktun Samorku er einnig rætt um áhyggjur af jöfnunargjaldi raforku. Ég lít ekki svo á að jöfnunargjaldið sé nýjar álögur sem verið sé að leggja á dreifiveitur landsins. Um er að ræða tilfærslu innan kerfisins sem ætlað er að bregðast við þeim aukna kostnaðarmun sem hefur orðið á dreifingu raforku í dreifbýli miðað við þéttbýli. Að óbreyttu lá fyrir að hækka þurfti enn frekar taxta í dreifbýli þar sem færri og færri standa undir kostnaðinum við það kerfi, á meðan fjölgar notendum í þéttbýli og þar með hagkvæmni þess kerfis. Slík þróun stuðlar að fólksfækkun, samdrætti í atvinnurekstri og tilheyrandi neikvæðum byggðalegum áhrifum. Við þessu þurfti því að bregðast og gengur jöfnunargjaldið því út á það að tryggja betur en nú er raunverulega jöfnun dreifikostnaðar raforku með tilfærslu fjármuna frá þéttbýlisveitum yfir á dreifbýlisveitur. Ekki er því um að ræða nýjar tekjur fyrir ríkissjóð.

Kæru gestir,

Ég hef hér eingöngu tæpt á nokkrum atriðum sem eru hvað efst á baugi þessa dagana þegar kemur að orku- og iðnaðarmálum. Eðli máls samkvæmt eru fjöldamörg önnur spennandi og krefjandi verkefni á þessu sviði á mínu borði. Ég gæti t.d. nefnt orkuskipti í samgöngum, niðurgreiðslur húshitunarkostnaðar á köldum svæðum, málefni olíuleitar- og vinnslu, sæstrengsmál, vind- og sjávarfallavirkjanir, uppbygging varmadæla á stórum skala og orkuöryggi á jaðarsvæðum.

Ég vil þakka Samorku kærlega fyrir gott samstarf í gegnum tíðina og lýsi því yfir að við erum ávallt tilbúin að ræða við ykkur um þau mál sem brenna á ykkur frá degi til dags. Aukið samstarf og samráð, og upplýst umræða, er ávallt af hinu góða og ég vil því að endingu þakka fyrir mig og óska ykkur alls hins besta í ykkar störfum.