Ávarp á aðalfundi SAF, 26. mars 2015

ATH: Talað orð gildir!

Kæru fundargestir.

Til hamingju með glæsilegan fund. Ég vil taka undir með formanni SAF og hrósa ykkur fyrir að halda þennan fund á Austurlandi sem sýnir vel þann vilja og þau sameiginlegu markmið sem við höfum öll um að dreifa ferðamannastrauminum yfir landið allt – okkur öllum til hagsbóta.

Mig langar að taka okkur nokkur ár aftur í tímann -  13 ár. Þar var frétt í DV frá 7. febrúar 2002 með fyrirsögninni: „Verslanir og þjónustufyrirtæki leggja á flótta.“

Þar segir: 

„Flótti verslana og þjónustufyrirtækja - ofbeldi, sóðaskapur og hnignun eru orð sem mjög oft heyrast í umræðunni um miðborg Reykjavíkur. Sú umræða er engin ný bóla, heldur hafa svipuð orð verið viðhöfð um þetta svæði um áratugaskeið. Skýrsla Þróunarfélags miðborgarinnar frá í haust staðfestir reyndar þennan orðróm að hluta og sýnir vel hnignun miðborgarinnar hvað verslun varðar síðustu árin. Verslunum hefur fækkað stöðugt í miðborginni frá 1996. Í Kvosinni hefur þeim fækkað úr 67 árið 1996 í 35 í september 2001. Á Laugavegi og Bankastræti hefur verslunum fækkað úr 191 árið 1996 í 166 árið 2001.“

Sjáum fyrir okkur mynd af Laugavegi frá sama tíma. Ástandið er, eins og kemur fram í þessari stuttu blaðagrein, þannig að menn velta fyrir sér framtíð verslunar og þjónustu við götuna. Ýmiss rekstur þrífst þar alls ekki. Verslanir fara og aðrar koma jafnvel ekki í staðinn. Mannlífið er fyrst og fremst Íslendingar á stangli sem þangað eiga erindi.

Svo langar mig að færa okkur nær í tíma og fá ykkur til að sjá fyrir ykkur „snapchat“ mynd af Laugavegi um miðjan mars árið 2015. Lifandi miðborg, iðandi mannlíf, verslun, hótel og veitingastaðir.

Þessar tvær myndir eru gjörólíkar og mér finnst vera mjög lýsandi fyrir þær breytingar sem átt hafa sér stað í ferðaþjónustunni á einum áratug. Nú blómstrar verslun á Laugavegi, kaffishús rísa hér og þar, veitingahús selja fjölbreyttar veitingar og sjá má iðandi mannlíf alla daga.

Hverjum hefði dottið það í hug árið 2005 að erlendur ferðamaður myndi eiga í erfiðleikum með að finna sér herbergi á hóteli í Reykjavík um miðjan mars 2015?

Hefði einhver látið sér detta í hug að hitta fyrir 900 manns á einu og sama kvöldinu við Garðskagavita að virða fyrir sér Norðurljósin?

Hefði einhver látið sér detta í hug árið 2005 að áratug síðar myndu 5-600 þúsund erlendir ferðamenn koma til Víkur í Mýrdal á einu ári? Og að gjafavöruverslunin þar væri opin allan sólarhringinn yfir sumartímann?

Allt eru þetta staðreyndir í dag og talandi dæmi um þennan mikla vöxt sem þið í þessum sal þekkið betur en margir og við höfum séð verða að veruleika á stuttum tíma.

Við vitum öll að þessum öra vexti fylgja bæði tækifæri og áskoranir. Ég gerði það einmitt að umtalsefni mínu á ársfundi Samtaka verslunar og þjónustu fyrir viku síðan hversu jákvæð áhrifin af auknum ferðamannastraumi til landsins væru fyrir verslun og þjónustu í landinu, enda sýnir það sig að kortavelta er að aukast mikið milli ára og í dag voru febrúartölur birtar sem sýna að tæplega 40% veltuaukningu í kortaveltu ef miðað er við febrúar á þessu ári og því síðasta. En það eru ekki bara jákvæðar fréttir fyrir verslun og þjónustu á Íslandi heldur einnig fyrir okkur Íslendinga sem almennt njótum góðs af í fjölbreyttara úrvali á vörum og þjónustu – út um allt land, eins og dæmið frá Vík í Mýrdal sýnir.

En góðir fundarmenn.

Tíminn er fljótur að líða og mér finnst það hafa verið í gær sem ég ávarpaði ársfund ykkar síðast á Grand hóteli fyrir tæpu ári síðan. Þess vegna langar mig aðeins að fara yfir það sem áunnist hefur frá þeim fundi áður en ég ræði um verkefnin framundan.

Ég sagði ykkur frá því að ráðuneytið hefði falið Ferðamálastofu að vinna skýrslu um einföldun regluverks í ferðaþjónustu. Skýrslan kom út í maí sl. og voru þar settar fram nokkrar tillögur að verkefnum til úrbóta. Ein þessara tillagna var um eina gátt fyrir ferðaþjónustuna varðandi leyfisveitingar og samskipti vegna þeirra.  Þannig mætti einfalda viðmót gagnvart fyrirtækjum umtalsvert, auka skilvirkni og draga úr skrifræði. Það er tillaga sem mér hugnast vel og við höfum verið að skoða útfærslur í samstarfi við Þjóðskrá Íslands og Ferðamálastofu. Þetta helst einnig í hendur við aðra tillögu í einföldunarskýrslunni þar sem lagðar voru til breytingar á ýmsu regluverki sem snýr að ferðaþjónustunni hvað varðar leyfisveitingar og öryggismál. Nær allar þær breytingar fela í sér að breyta þarf lögum og unnið er að slíkri lagasmíð.

Alþingi hefur nú til umfjöllunar frumvarp um heildarlög um leigu ökutækja og er þar meðal annars tekið tillit til athugasemda sem fram komu í einföldunarskýrslunni. Þá standa vonir til að hægt verði að leggja fram frumvarp til breytinga á lögum um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald á þessu þingi og lögfesta það fyrir vorið þar sem einföldunarferillinn verði hafinn. Á næsta þingi stefnum við síðan að því að leggja fram tillögur að frekari breytingum á þeim lögum ásamt að gera breytingar á lögum um skipan ferðamála. Þessi verkefni eru öll á góðum farvegi og unnin í samstarfi með hagsmunaaðilum, þ.m.t. SAF.

Í  einföldunarskýrslunni var auk þess lögð áhersla á nauðsyn þess að efla gæði ferðaþjónustunnar sem og öryggismál. Þar gegnir VAKINN ákveðnu lykilhlutverki og ég hvet fyrirtæki í ferðaþjónustu til að taka þátt í VAKANUM og sýna þar með fram á metnað sinn í að standa vel að þessum málum.

Eins og formaður SAF greindi frá í sínu ávarpi þá er vinna við gagngera stefnumótun og gerð aðgerðaráætlunar fyrir ferðaþjónustuna var sett á laggirnar í haust í samstarfi við SAF og á þessum miklu tímamótum sem við stöndum núna er gríðarlega mikilvægt að kortleggja íslenska ferðaþjónustu með heildstæðum hætti – tækifæri hennar og áskoranir og setja fram aðgerðir til að stuðla að sem bestri samkeppnishæfni hennar til framtíðar.

• Hvernig ferðaþjónustu viljum við?
  
• Hverskonar ferðamenn viljum við?
  
• Hvernig aukum við virðisauka greinarinnar?
  
• Hver er sérstaða Íslands?
  
• Hver eru tækifærin og hverjar eru hætturnar?
  

Vinnunni er stjórnað af stýrihópi sem í eiga sæti auk mín, ferðamálastjóri og formaður og framkvæmdastjóri Samtaka ferðaþjónustunnar. Í hans umboði starfar svo vinnuhópur þar sem Guðfinna S. Bjarnadóttir, ráðgjafi, er verkefnisstjóri og þar sitja fulltrúar ráðuneytisins, SAF og Ferðamálastofu.

Haldnir hafa verið fjölmargir fundir út um landið þar sem kallað er eftir sjónarmiðum sem allra flestra og aðkomu að þessari vinnu. Einnig er litið til þess sem aðrar þjóðir hafa gert og reynt að draga lærdóm af því sem best þekkist annars staðar.

Vinnan hófst núna í október og stefnt er að því að stefnan líti dagsins ljós í júní á þessu ári og muni síðan rata fyrir þingið vonandi í haust í formi þingsályktunartillögu. Ég hlakka virkilega til að sjá hvað út úr þessari vinnu kemur og vil nota tækifærið og þakka SAF fyrir gott samstarf í þessu máli.

Góðir fundarmenn.

Á árinu höfum við einnig skrifað undir nokkra samstarfssamninga um mikilvæg verkefni. Þar má nefna að í desember framlengdum við samninginn um „Ísland - allt árið“ sem gildir út 2016. Við sem stöndum að því verkefni, stjórnvöld og fyrirtækin sem eru samstarfsaðilar, erum sannfærð um að það hafi skilað miklum ávinningi og ég bind vonir við að svo verði áfram. En þar þurfum við ekki síst að skoða leiðir til að það verði í auknum mæli „Allt Ísland – allt árið“. Þar á ég auðvitað við það verkefni okkar að dreifa ferðamönnum okkar  enn meiri um landið allt en nú er allt árið um kring.

Í þessu samhengi er okkur mikilvægt að halda áfram þeirri vinnu við að kanna til hlítar hvort hægt sé að stuðla að opnun fleiri gátta inn í landið t.a.m. með auknu alþjóðaflugi hingað til Egilsstaða eða um Akureyrarflugvöll.

Á árinu skrifaði ég einnig undir nýjan tveggja ára samstarfssamning um verkefnið Iceland Naturally og bind ég jafnframt miklar vonir við það samstarf.

Stuttu eftir aðalfund ykkar í fyrra skrifaði ég svo undir samning við Hagstofu Íslands um að taka aftur upp svokallaða ferðaþjónustureikninga sem lengi hafði verið kallað eftir af hálfu ferðaþjónustunnar frá því að þeir lögðust af á síðasta kjörtímabili. Og talandi um tölfræði og rannsóknir þá veitti Alþingi 60 milljónum aukalega á þessu ári sérstaklega til rannsókna í ferðaþjónustu. Við erum þessar vikurnar að vinna að því að ráðstafa þeim fjármunum og það er mikilvægt að vanda til verka enda viljum við öll að fjármunirnir verði nýttir í þau verkefni sem við erum öll sammála um að þurfi að vinna.

Góðir fundarmenn.

Við heyrum í fréttum af viðhorfskönnunum sem gerðar hafa verið meðal ferðamanna af upplifun þeirra á íslenskum ferðamannastöðum. Þær niðurstöður eru nokkuð í takt við það sem við sjálf upplifum og vitum – þ.e. að víða er úrbóta þörf. Við heyrum líka af ferðamönnum sem eru hætt komnir þar sem öryggismál eru ekki í nægilega góðum farvegi á einstaka stöðum. Björgunarsveitirnar okkar eru kallaðar reglulega út til að liðsinna og leita að fólki sem lendir í háska.

Íslensk náttúra er það sem 80% ferðamanna segjast koma hingað til að upplifa og eins falleg og hún er getur hún einnig verið hörð og óútreiknanleg.  

Fjölgun ferðamanna, einkum og sér í lagi yfir vetrarmánuðina eins og við erum að stefna að, kallar fram ný verkefni og lausnir, hvort sem litið er til innviða, þjónustu eða þátta eins og öryggismála.

Jafnvel þó svo að árið 2014 hafi verið metár hvað varðar fjárframlög til uppbyggingar innviða á ferðamannastöðum, en í heildina úthlutaði Framkvæmdasjóður ferðamannastaða yfir 600 milljónum króna í fyrra til slíkra verkefna, hafa þær framkvæmdir ekki dugað til. Þörfin er enn gríðarleg eða nálægt milljarði króna á ári á næstu árum.

Það verkefni sem hefur verið hvað mest á oddinum í mínu ráðuneyti undanfarin tæpu tvö árin er einmitt að finna leiðir til fjármögnunar uppbyggingar innviða á ferðamannastöðum. Þetta hefur ekki farið framhjá neinum í þessum sal.

Aðeins til að rifja upp feril málsins þá voru á árinu 2013 unnar fjölmargar skýrslur af fjölda aðila um málið þar sem nokkrar leiðir voru nefndar. Við í ráðuneytinu nýttum sumarið 2013 vel og yfirfórum allar þessar skýrslur, kortlögðum þær leiðir sem þar voru rýndar og lögðum mat á þær.

Við höfðum nokkur leiðarljós í þessu verkefni; a) við vildum tryggja stöðuga fjármögnun til uppbyggingar innviða á helstu ferðamannastöðum landsins og til þess að dreifa álaginu með því að fjölga áfangastöðum, b) við vildum bæta öryggismál og tryggja fjármagn til björgunarsveitanna sem, eins og ég sagði áðan, sinna nú æ fleiri verkefnum í sjálfboðavinnu við að liðsinna ferðamönnum, c) við vildum fara almenna leið þar sem þeir borgi sem njóti, d) við vildum auka tekjurnar af erlenda ferðamanninum en ekki auka álögur á íslenska skattgreiðendur e) og síðast en ekki síst, við vildum freista þess að finna langtíma heildarlausn á þessu viðfangsefni sem fæli í sér samstarf margra aðila.

Þegar við skoðuðum allar þær leiðir sem í boði voru og bárum saman við markmiðin, alþjóðlegar skuldbindingar o.fl. var það niðurstaða okkar að svokallaður náttúrupassi gæti best náð yfir öll þessi markmið. Sú leið hafði verið mikið í umræðunni á þeim tíma og höfðu sérfræðingar, bæði innlendir sem erlendir lagt til að þessi leið yrði skoðuð, stjórnmálaflokkar höfðu ályktað í þá veru, og hagsmunaaðilar og áhrifafólk í greininni hafði talað fyrir þessari leið. Það var því samþykkt í ríkisstjórn um haustið að fela mér að útfæra þá leið. Í framhaldinu var settur á fót vinnuhópur sem var ráðuneytinu til ráðgjafar og þar átti SAF meðal annars sinn fulltrúa.

Fyrstu drög að frumvarpi voru til síðasta vor en unnið var frekar með málið fram á haust þegar það var lagt fram á Alþingi.

Það hefur ekki farið framhjá neinum að þetta mál er þess eðlis að á því eru skiptar skoðanir. Raunar er vandfundið mál í seinni tíð sem kallað hefur fram viðlíka viðbrögð og þetta mál hefur gert.

Allir eru sammála um markmiðin – en hagsmunaaðila greinir á um hvaða leið skuli farin.

Þegar maður skoðar afstöðu SAF til þessa viðfangsefnis er ekki einfalt að finna skýra leiðsögn.

• Árið 2010 vildi SAF taka upp leið þar sem þeir borgi sem njóti og voru þjóðgarða- eða hálendispassar nefndir sem dæmi.
  
• Árið 2011 var SAF algjörlega á móti gistináttaskatti – hann væri bæði flókinn og ósanngjarn.
  
• Vorið 2013 vildi SAF taka upp viðræður við stjórnvöld um útfærslu náttúrupassa.
  
• Í apríl 2014 vildi SAF afnema gistináttagjald og studdi náttúrupassa.
  
• Sumarið 2014 var gerð könnun meðal félagsmanna þar sem niðurstaðan var að flestir vildu taka upp komugjöld.
  
• Í nóvember 2014 ályktaði SAF gegn náttúrupassa og lagði til að halda skyldi gistináttaskatti áfram en hækka hann og breyta.
  
• Í febrúar 2015, í umsögn til þingsins við þingmálið um náttúrupassa, vildi SAF hinsvegar leggja gistináttaskattinn niður og fjármagna uppbygginguna úr ríkissjóði og með þjónustugjöldum.
  

Hér má því segja að nánast allar mögulegar leiðir hafi verið lagðar til af hálfu samtakanna á síðustu 5 árum.

Þegar maður skoðar umsagnir við náttúrupassamálið á Alþingi er heldur engin leið að ná einni niðurstöðu því umsagnirnar eru afar ólíkar. Þar er enginn samhljómur um hvaða leið skuli valin.

Ég hef farið víða og rætt þetta mál. Ég hef haldið í kringum 15 fundi um allt land og mér telst til að ég hafi rætt milliliðalaust við um 1.200 manns. Þar komu líka fram ýmsar skoðanir. Fæstir töluðu þar fyrir áframhaldi gistináttaskatts – nánast enginn á öllum þessum fundum. Raunar kom mér einna mest á óvart hversu mikinn stuðning náttúrupassinn fékk á þessum fundum miðað við opinbera umræðu um málið. En sú leið sem hlaut jafnan mestan hljómgrunn var einhvers konar komugjöld á farseðla. „Litla krúttlega“ náttúrugjaldið sem enginn myndi finna fyrir. Það var jafnan skilgreiningin á því gjaldi. Jafnvel þó það hafi rækilega verið útskýrt að Íslendingar myndu með því standa undir tæplega helmingi teknanna og að gjöldin legðust á innanlandsflugið einnig.

Góðir fundarmenn.

Er það þá niðurstaðan eftir allt þetta að hagsmunaárekstrar komi í veg fyrir að við getum náð heildstæðri lausn í þessu mikilvæga máli? Eru hagsmunirnir einfaldlega of margir, of ólíkir og skoðanir of skiptar? Það væru mér vissulega mikil vonbrigði vegna þess að ég hef haft mikla sannfæringu fyrir því að sú heildarlausn væri í boði með náttúrupassanum og að við hefðum í raun núna einstakt tækifæri nú til þess að koma þessum málum í gott horf til framtíðar.

Í kvöldfréttum í gær sáum við sláandi myndir frá Geysi sem sýna okkur svart á hvítu að verkefnið fer ekkert frá okkur á meðan við körpum um leiðirnar. Og þessi frétt er að birtast í marsmánuði.

Úrbóta er þörf víða, í þjóðgörðum og svæðum sem eru á ábyrgð ríkisins og einnig víða um land á stöðum í eigu sveitarfélaga eða einkaaðila.

Í ljósi stöðunnar hef ég í samráði við fjármálaráðherra hafið vinnu við að kortleggja sérstaklega uppbyggingarþörfina og stöðuna á þeim svæðum sem ríkið á eða hefur umsjón með. Ætlunin er að ljúka brýnum viðhaldsverkefnum og nauðsynlegri uppbyggingu á þeim svæðum á næstu 5 árum óháð því hver niðurstaðan verður með náttúrupassann. Sú vinna mun að auki taka mið af frumvarpi umhverfisráðherra um landsáætlun um uppbyggingu á ferðamannastöðum. Með þessu erum við að taka ábyrgð á þeim svæðum sem eru á forræði ríkisins.

Þarna er vissulega einungis tekið á hluta viðfangsefnisins og eftir standa ýmis óleyst verkefni, samanber þau markmið sem við settum okkur í upphafi.

En það eru verkefni sem eru á forræði annarra og ríkið eitt getur ekki borið ábyrgð á, heldur þurfa þau að vinnast í samstarfi aðila. Þar verðum við líka að axla ábyrgð hvert og eitt. Ríkið – sveitarfélögin – einkaaðilar og síðast en ekki síst ferðaþjónustan sjálf.  Við berum öll ríka ábyrgð.

Ég hef átt í ágætu samstarfi við SAF í gegnum tíðina og minn vilji stendur til þess að svo megi áfram verða því ég er sannfærð um að það er vænlegast til árangurs fyrir okkur öll.  Ég hvet ykkur, aðildarfyrirtæki samtakanna, hvort sem þið eruð stór eða smá, bílaleigur eða flugfélög, hótel eða hestaleigur, til þess að ræða ykkur niður á sameiginlega stefnu í stærstu málum greinarinnar. Það styrkir samtökin, ferðaþjónustuna í heild og gerir mér sem ráðherra ferðamála auðveldara að vinna með ykkur að umbótum í þágu greinarinnar.

En ágætu fundarmenn – nóg um þetta.

Við erum kannski svolítið upptekin af vandamálunum sem fylgja örum vexti. En gleymum ekki þeim frábæru sigrum sem unnir eru af ykkur sem starfið í þessari mikilvægu grein á hverjum degi.

Í upphafi nefndi ég nokkur dæmi um stöðu ferðaþjónustunnar í dag sem fólki hefði þótt fjarstæðukennt, svo ekki sé meira sagt, fyrir ekki meira en áratug síðan.

Það er ekki meira en áratugur síðan ferðaþjónustan var í takti við farfuglana. Menn opnuðu á vorin og lokuðu á haustin. Í dag sjáum við ferðaþjónustuna standa undir mikilvægum atvinnutækifærum um allt land. Yfirskrift fundarins er „Tækifærin liggja á landsbyggðinni.“ Þar er ég sannarlega sammála og það á sannarlega við.

Ég óska ykkur öllum gæfu í ykkar mikilvægu störfum. Ég mun hér eftir sem hingað til vera reiðubúin til samstarfs við ykkur og samtökin og trúi ekki öðru en að það verði farsælt hvort sem er við að klára einföldunarmálin, innviðauppbyggingu eða vinna áfram með stefnumótunina sem við bindum svo miklar væntingar við..

Ég óska nýkjörinni stjórn SAF til hamingju með kjörið og vænti góðs samstarfs á komandi starfsári.

Takk fyrir.