Ávarp á Nýsköpunarþingi 2015, 9. apríl

ATH: Talað orð gildir

Kæru „nýsköpunarþingmenn“

Ég vil byrja á því að þakka fyrir boðið að ávarpa Nýsköpunarþing 2015.  Þetta er einn af stóru atburðunum á hverju ári og alltaf ánægja að koma hingað og fylgjast með því starfi sem unnið er hjá þeim mikilvægu stofnunum sem að þinginu standa.

Yfirskrift Nýsköpunarþingsins í ár,  - frá frumkvöðli til alþjóðamarkaðar - ,  er mér sérstaklega hugleikin. Hvað þarf til að frumkvöðlar og sprotafyrirtæki á Íslandi nái árangri í alþjóðlegu samkeppnisumhverfi er stóra spurning dagsins.

Í ljósi þess hversu lítill heimamarkaður okkar Íslendinga er þarf metnaður frumkvöðla og sprotafyrirtækja til landvinninga ekki að koma á óvart. Að auki er stór hluti sprotafyrirtækja að vinna að vörum og lausnum sem eru í alþjóðlegri samkeppni, hvort sem þeim líkar í raun betur eða verr. Þetta á auðvitað einkum við um upplýsingatæknifyrirtæki sem  þróa lausnir í snjallsíma eða önnur tæki. En það eru ekki aðeins þau eða „app-framleiðendur“ sem finna sig í alþjóðlegu samkeppnisumhverfi. Það gildir um flest ef ekki öll nýsköpunar-fyrirtækin okkar. 

Við sjáum reglulega dæmi um íslenska frumkvöðla og sprotafyrirtæki sem að standast harða samkeppni á alþjóðlegum mörkuðum.  Að baki liggur gjarnan ný þekking, tækni og ekki síst mikill metnaður. Ekki má gleyma skapandi hugsun og hugmyndaauðgi sem oft er beinlínis nauðsynleg til að þróa nýjar hugmyndir og lausnir.

Við heyrum reglulega skemmtilegar fréttir. Laust fyrir páska var frétt um að íslenskt sprotafyrirtæki hefði selt vöru sína til NASA, Geimvísindastofnunar Bandaríkjanna. Um er að ræða fyrirtækið Stjörnu-Odda í Garðabæ, sem að hefur þróað mælitæki sem NASA notaði til að rannsaka stöðuvatn sem er undir íshellunni á Suðurheimskautinu. Ég heimsótti þá í Garðabæinn fyrir nokkru og fékk að sjá mælinn og fékk góða kynningu á því sem þar fer fram. Ég leyfi mér að ganga út frá því að NASA sé frekar kröfuharður kaupandi og hafi þurft á mælitæki að halda sem standast eiga allar ströngustu kröfur. Því er það afar ánæjgulegt að sjá íslenskt fyrirtæki og íslenskt hugvit mæta þessum alþjóðlegum kröfum.

Ég sé einnig að annað frábært fyrirtæki sem ég hef heimsótt,  Orf líftækni er á dagskránni hér í dag. Það er frábært fyrirtæki og því sjálfsagt að nefna það sem dæmi um fyrirtæki sem keppir í hörðum snyrtivörubransa á alþjóðavísu. Á bakvið vörurnar frá Orf er einmitt ný þekking og tækni sem gerir það að verkum að þeirra vörur skara framúr og standast fyllilega samanburð við alþjóðleg stórfyrirtæki sem við könnumst flest við ef við rýnum inn í baðherbergisskápana okkar sem hérna sitjum.

Fleiri dæmi. Í þessum töluðu orðum kynnir fyrirtækið OZ nýtt app í Los Angeles. Appið er hugsað sem persónuleg sjónvarpsstöð þar sem hver og einn, hvort sem er stórfyrirtæki eða einstaklingar, getur rekið sína eigin áskriftarstöð með myndbandsefni. Gus Gus er ein t.d. af þeim hljómsveitum sem kemur til með að senda út efni í gegnum appið – og ég get reyndar upplýst hér að 12 ára sonur minn er búinn að stofna sjónvarpsstöð og ætlar að senda út efni í gegnum appið og er að leita að áskrifendum. Samspil tækninnar og hinna skapandi greina er dæmi um afar áhugaverða þróun sem við sjáum ekki fyrir endann á. Enn eitt dæmið um nýsköpun og þróun sem gengur þvert á landamæri  …  og atvinnugreinar ef út í það er farið.

Mér finnst alltaf jafn skemmtilegt að kynnast sprota- og nýsköpunarfyrirtækjum sem hafa náð árangri. Fylgjast með afrekum þeirra og jú, stundum áætlunum um heimsyfirráð. En við skulum ekki gleyma því að í langflestum tilfellum er stofnun og vöxtur slíkra fyrirtækja mikil þrautaganga sem kallar á blóð, svita og tár.  Við heyrum eðlilega meira af þeim sem ná árangri, t.d. þau fyrirtæki sem ég var að nefna hér rétt í þessu. En fyrir hvert eitt slíkt fyrirtæki sem nær árangri er fjöldi fyrirtækja sem gerir það ekki. Það er einfaldlega kaldur veruleikinn. Hérlendis og annars staðar. Eitthvað sem er einfaldalega staðreynd. Hinsvegar getum við í sameiningu skapað hér aðstæður sem stenst alþjóðlegan samanburð og unnið að því að fleiri fyrirtæki komist á legg og geti náð árangri.

Sá fjöldi frumkvöðla- og sprotafyrirtækja sem ég hef hitt í ráðherratíð minni eru ástæða þess að ég er bjartsýn fyrir hönd íslensks samfélags og íslensks efnahagslífs. Krafturinn í íslensku atvinnulífi er mikill um þessar mundir en við megum ekki sofna á verðinum. Við þurfum að hlúa að frumkvöðlum og sprotum dagsins í dag sem síðar meir geta orðið stjörnur íslensks atvinnulífs til lengri tíma litið.

Góðir gestir, „þingmenn“.

Í dag eru til umræðu helstu áskoranir frumkvöðla á Íslandi, styrkleikar og veikleikar stuðningsumhverfisins og síðast en ekki síst hver staða íslenskra frumkvöðla er í alþjóðlegu samhengi.

Við erum að vinna að þessum málum og ég get með ánægju  upplýst um það hér að í ráðuneytinu er einmitt unnið aðgerðaáætlun sem ætlað er að bæta starfsumhverfi frumkvöðla- og sprotafyrirtækja á Íslandi. Í samvinnu við greinina sjálfa viljum við tryggja að á Íslandi verði skapaðar kjöraðstæður fyrir frumkvöðla og sprotafyrirtæki til að vinna að viðskiptahugmyndum sínum og auka fjölbreytni og samkeppnishæfni atvinnulífsins. Aðgerðirnar eiga að skapa einfaldar og skýrar forsendur fyrir framtakssama einstaklinga og fyrirtæki til að nýta tækifæri til atvinnusköpunar á eigin forsendum. 

Ég hef lagt á það ríka áherslu á að bæði ég og ráðuneyti mitt ættum uppbyggjandi samtal við frumkvöðla og sprotafyrirtæki. Ástæðan er einföld. Við verðum að heyra það frá ykkur hvað það er sem gengur vel og hvað má bæta.. Auk þess að heimsækja fyrirtæki höfum við fengið frumkvöðla og sprotafyrirtæki á fundi til okkar þar sem tilgangurinn er að ræða opinskátt hvað megi bæta í starfsumhverfinu og hvernig stjórnvöld í samstarfi við atvinnulífið geta skapað kjöraðstæður fyrir frumkvöðla og sprotafyrirtæki. Í aðgerðaáætluninni, sem ég nefndi áðan, verða til umfjöllunar ýmis mál er tengjast fjármögnunarumhverfinu, einföldun regluverks, stuðning við markaðssókn og alþjóðlegt samstarf svo einhver dæmi séu nefnd.

Ég lít á þetta Nýsköpunarþing sem lið í þessu samtali,  þar sem tilgangur fundarins er einmitt að ræða áskoranir, styrkleika og veikleika – bæði gagnvart frumkvöðlum almennt – en einnig hvað varðar þá opinberu þjónustu og stuðningsaðgerðir sem í boði eru. Áætlunin verður tilbúin í vor og verður þá kynnt opinberlega til umsagnar og ég legg ríka áherslu á náið og gott samráð í þessari vinnu allri.  Ég get nefnt nokkur dæmi um það sem er til skoðunar við undirbúning aðgerðaáætlunarinnar.

Við lítum til þess að endurskoða og bæta stuðningsaðgerðir fyrir frumkvöðla og sprotafyrirtæki til að mæta þörfum þeirra með betri hætti en verið hefur.

Einnig munum við draga úr reglubyrði smærri fyrirtækja og kanna kosti þess að heimila stofnun svokallaðra „einnar krónu fyrirtækja“ til að einfalda ferlið við stofnun fyrirtækja. Í stuttu máli er þar um að ræða fyrirtæki sem kostar mjög lítið að stofna á meðan frumkvöðlar stíga sín fyrstu skref og vinna að því að koma viðskiptahugmynd sinni á legg. Finna má fordæmi um slíkt félagaform í öðrum löndum og verið er að skoða  reynslu og árangur slíkra félagaforma þar.

Einnig stendur til að endurskoða lagaumhverfi nýsköpunar og internetsins samhliða vinnu sem unnin hefur verið á grundvelli þingsályktunar þess efnis.

Einnig tel ég brýnt að við eflum alþjóðlegt samstarf og bætum aðgengi íslenskra sprotafyrirtækja að erlendum mörkuðum og fjárfestum. Ýmsar leiðir eru færar í þessum efnum en frekari útfærslu verður að finna í fyrrnefndri aðgerðaáætlun.

Þetta er sannarlega ekki tæmandi upptalning. Það eru fjölmörg önnur atriði á dagskrá í tengslum við þessa aðgerðaráætlun – en ég nefni þessi dæmi hér.

Góðir fundarmenn.

Fjármögnunarumhverfið er sérstakt viðfangsefni sem við verðum að skoða og á vegum ráðuneytisins er verið að vinna stöðumat á fjármögnunarumhverfi frumkvöðla og sprotafyrirtækja. Tilgangurinn er að finna út hvar þörfin er brýnust fyrir fjármögnun vaxtarfyrirtækja og hvar ríkið gegnir helst hlutverki.  Þar ber að líta til fjármögnunar frá því að hugmynd kviknar, til þróunar og vaxtar og markaðssetningar.

Eitt helsta verkefni okkar er að tryggja að þessi fjármögnunarkeðja sé ekki rofin, og tryggi öflugum sprotum það súrefni sem þau þurfa.

Eitt af því sem við erum að kanna eru kostir s.k. hópfjármögnunar, en sú aðferð hefur reynst áhrifarík við fjármögnun viðskiptahugmynda víða um heim  þar sem einstaklingar, fjárfestar eða jafnvel kaupendur, eru reiðubúnir að leggja sitt af mörkum til að verkefni eða viðskiptahugmynd verði að veruleika. Þarna spilar saman markaðurinn og kraftur fjöldans á áhugaverðan hátt sem tilefni er til að skoða betur, t.d. með því að athuga hvort hægt væri að skapa frekari hvata til fjárfestinga með aðkomu ríkisins  Ég veit að nágrannalönd, t.d. Finnland, eru að skoða þessa leið til að styðja við nýsköpun og því er full ástæða fyrir okkur að gera það líka.

Í fjárlögum þessa árs var stigið stórt skref í átt að auknu nýsköpunar- og þróunarstarfi á Íslandi þegar ákveðið var að hækka fjárframlög til samkeppnissjóðanna, Tækniþróunarsjóðs og Rannsóknasjóðs umtalsvert, eða samtals um 800 milljónir kr. fyrir árið 2015 og síðan er viðbótaraukning um 2 milljarða 2016 ef áætlanir ganga eftir.

Aukning á framlögum til samkeppnissjóðanna þýðir í stuttu máli það að  fleiri efnilegar nýsköpunarhugmyndir ná því stigi að geta leitað framtaksfjármagns til frekari vaxtar. Tryggja þarf að ekki verði til  djúp gjá milli frambærilegra viðskiptahugmynda og nauðsynlegs fjármagns til frekari vaxtar.

En umræddir sjóðir eru aðeins hluti af þessari keðju.  Þegar samkeppnissjóðunum sleppir þarf framtaksfjármagn að taka við.

Í þessu samhengi má nefna þau gleðitíðindi sem verið hafa að berast. Í byrjun febrúar var upplýst um stofnun nýrra fjárfestingasjóða (Landsbréf og SA framtak auk Eyris Invest og Arion banka, Frumtak 2) sem munu vonandi gjörbreyta fjármögnunarumhverfi íslenskra sprotafyrirtækja og bæta þar með úr brýnni þörf til að styðja við uppbyggingu fyrirtækja framtíðarinnar.  Lengi hefur verið fjallað um takmarkað aðgengi að framtaksfjármagni en með tilkomu þessara nýju sjóða má ætla að slagkraftur í íslensku sprota- og nýsköpunarumhverfi aukist verulega.

Síðan eru fleiri mikilvæg atriði sem við höfum verið að vinna að og vert er að nefna, svo sem eins og framlengingu laga um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki sem heimila skattafrádrátt kostnaðar vegna rannsóknar eða þróunar. Framlenging þeirra laga er mikilvæg yfirlýsing um stuðning ríkisstjórnarinnar við nýsköpun og þróunarstarf.

Einnig er unnið að frumvarpi um skattahvata vegna fjárfestinga í nýsköpunarfyrirtækjum sem að sama skapi munu án efa hafa jákvæð áhrif á nýsköpunarumhverfið auk annarra verkefna sem eru í undirbúningi.  Ég gæti staðið hér og talað um þessi mál í allan dag en læt staðar numið og er spennt að heyra þau erindi sem hér verða flutt á eftir.