Ávarp á vorfundi Landsnets, 9. apríl 2015

 ATH: Talað orð gildir

Góðir fundarmenn.

Ég vil nú byrja á því að óska Landsneti til hamingju með þennan glæsilega fund.

Það er mér mikil ánægja að ávarpa ykkur hér í dag þar sem yfirskrift fundarins er: “Rafvædd framtíð í sátt við samfélag og umhverfi“.

Hér á eftir munu flutt ýmis áhugaverð erindi og ég hlakka til að heyra af þeim. Mér finnst áhugavert að við séum hér að tengja saman ýmsar atvinnugreinar og verður fróðlegt að heyra erindi frá formanni Samtaka ferðaþjónustunnar um „víðerni og víra í sátt við samfélagið“. Ég fagna því sérstaklega að á þessum vorfundi séu raforkumálefni rædd meðal annars út frá hagsmunum ferðaþjónustunnar og öfugt. Almennt séð tel ég að við höfum gert of lítið af því að leiða saman fulltrúa ólíkra sjónarmiða á opnum fundum sem þessum.

Ég tel nefnilega, ef vel er að gáð, og mál rædd af yfirvegun og skynsemi, þá sé staðreyndin sú, eins og kom fram í myndbandinu hér áðan, að hagsmunir ólíkra atvinnugreina liggja víða saman og raunverulegur ágreiningur sé oft minni en fram kemur í almennri umræðu.

Hinni opinberu umræðu um samspil raforkumála og umhverfismála hættir oft til að fara út í öfgar, og á það jafnt við í hvora áttina sem er. Slíkt er alltaf skaðlegt og stendur í vegi fyrir eðlilegri framþróun og heilbrigðum skoðanaskiptum.

Uppbyggileg gagnrýni er hins vegar nauðsynleg, það er að segja að „rýna til gagns“, með það fyrir augum að reyna að ná sem víðtækastri sátt um samspil þessara mikilvægu málaflokka og hvernig við viljum móta framtíð okkar.

Þess vegna fagna ég því sérstaklega að á þessum opna vorfundi fáum við fram sjónarmið ferðaþjónustunnar að því er varðar raflínur og víðerni, og hvernig við náum sátt við samfélagið.

Við vitum að orkuframleiðsla og ferðaþjónusta eiga víða samleið. Án nokkurs vafa er einmitt fyrirtæki umrædds formanns, Bláa lónið, einmitt þekktasta og farsælasta dæmið hér á landi um það hvernig orkunýting og ferðaþjónusta geta farið saman. En við getum nefnt fleiri dæmi: Orkuverið Jörð í Reykjanesvirkjun, gestastofur Landsvirkjunar,  gestastofu Hellisheiðarvirkjunar og svo mætti áfram telja. Þetta eru allt vinsælir áningastaðir ferðamanna. Ferðamenn hafa margir áhuga á sjálfbærri auðlindanýtingu okkar Íslendinga og þá ekki síst við raforkuframleiðsluna. Það er því fagnaðarefni hversu mikinn áhuga orkufyrirtækin sýna ferðamönnum og hversu þau leggja sig fram við fræða ferðamenn og aðra áhugasama.

Góðir fundarmenn.

Mér hefur á fundum með ykkur áður verið tíðrætt um tvö þingmál sem ég hef lagt fram og lúta að uppbyggingu á flutningskerfi raforku. Það er að segja annars vegar frumvarp til laga um breytingu á raforkulögum, að því er varðar kerfisáætlun Landsnets, og hins vegar þingsályktun um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína. Nokkuð er síðan ég lagði þessi mál fram á Alþingi og bíða þau nú loka umræðu. Er ég því vongóð um að þau verði afgreidd nú á næstu dögum vorþings.

Eins og kunnugt er voru þessi þingmál lögð fram til að bregðast við því að víða eru erfiðleikar við uppbyggingu á flutningskerfinu og við vitum að þessir erfiðleikar munu ekki minnka eftir því sem eftirspurn eftir raforku heldur áfram að vaxa. Í raforkulögum skortir á um að kveðið sé skýrt á um stöðu kerfisáætlunar Landsnets um uppbyggingu flutningskerfis raforku, hvernig standa skuli að undirbúningi hennar og samspil hennar við skipulagsvald sveitarfélaga. Að sama skapi hefur skort mjög á að stefna stjórnvalda sé skýr þegar kemur álitamálum í tengslum við lagningu raflína, meðal annars hvað varðar deilur um loftlínur eða jarðstrengi og hvernig skuli leyst úr þeim.

Viðamikið kynningar- og umsagnarferli hefur farið fram í tengslum við þessi tvö þingmál og er það að mínu mati bæði nauðsynlegt og eðlilegt þar sem hér er um mjög brýn mál að ræða en jafnframt líka vegna þess að skoðanir manna er ávallt nokkuð skiptar þegar kemur að málum er lúta að flutningskerfi raforku.

Þess vegna er æskilegt að við reynum að ná fram meiri sátt við undirbúning framkvæmda í flutningskerfinu og lykilatriði í því er að gefa hagsmunaaðilum meira svigrúm til að koma sínum sjónarmiðum og ábendingum á framfæri fyrr en verið hefur. Einnig að við undirbúning framkvæmda liggi fyrir skýr viðmið og meginreglur sem gefi Landsneti færi á að horfa ekki eingöngu til fjárhagslega hagkvæmasta kostsins, heldur einnig til annarra mikilvægra atriða. Eru þetta grundvallarstefin í þessum tveimur þingmálum.

Það er trú mín að með samþykkt þessara þingmála munum við stíga einu skrefi nær því að ná fram heildstæðri framtíðarsýn um það hvernig við viljum með ábyrgum og skynsamlegum hætti standa að þróun og uppbyggingu þeirra mikilvægu innviða sem felast í flutningskerfi raforku.

Góðir gestir,

Að þessu sögðu skulum við kíkja aðeins nánar á samspil raforkumála og ferðaþjónustunnar.

Segja má að ýmislegt í þingsályktunartillögunni um stefnu stjórnvalda um lagningu raflína sé sett fram með hagsmuni óspilltra víðerna og þar með ferðaþjónustunnar í huga. Við getum öll, að mínu mati, verið sammála um að óspillt víðerni eru mikilvægur hluti af okkar náttúruauðlindum og okkur ber skylda til að varðveita slík verðmæti eftir fremsta megni.

Við getum deilt um ólíkar leiðir að því marki en þegar kemur að áhrifum raflína á víðerni þá er það grundvallaratriði að í kerfisáætlun Landsnets skal leggja mat á mismunandi valkosti vegna viðkomandi framkvæmdar út frá valkostagreiningu. Þar koma bæði jarðstrengir og loftlínur til skoðunar en skoða þarf hvert tilvik fyrir sig út frá þeim skýru meginreglum og viðmiðum sem fram koma í þingsályktuninni.

Þar er t.d. tekið fram að „við val á línuleið fyrir raflínur skuli forðast eins og kostur er röskun friðlýstra svæða og svæða sem njóta sérstakrar verndar“ og að leita skuli „leiða til að draga úr sjónrænum áhrifum með þróun nýrra flutningsmannvirkja sem falla betur að umhverfinu og velja stæði þannig að sjónræn áhrif eða önnur umhverfisáhrif séu sem minnst“. Einnig skal leitast við að halda línuvegum í lágmarki og leggja jarðstrengi meðfram vegum. Sérstaklega er hugað að þjóðgörðum og friðlöndum, svo dæmi séu tekin.

Allt eru þetta atriði sem hafa mikla þýðingu t.d. að því er varðar áform um háspennulínur á miðhálendinu, en eins og kunnugt er hefur ferðaþjónustan almennt haft áhyggjur af þeim hugmyndum.

Við skulum heldur ekki gleyma að ferðaþjónustan, líkt og aðrar atvinnugreinar, treystir á að í landinu sé traust og áreiðanlegt afhendingaröryggi raforku. Í tilviki ferðaþjónustunnar má segja að það eigi sérstaklega við á svæðum þar sem afhendingaröryggi raforku er í dag oft á tíðum ábótavant, t.d. í hinum dreifðu byggðum og inn á hálendinu.

Hinn almenni ferðamaður gerir í dag kröfur um aðgengi að raforku og vatni til að geta sinnt daglegum þörfum eins og að hlaða tölvuna eða símann til að geta tekið myndir. Aukið afhendingaröryggi raforku er því liður í uppbyggingu innviða fyrir þennan ört vaxandi og grundvallar þátt í okkar efnahagslífi, þ.e.a.s ferðaþjónustuna.

Mín skilaboð hér í dag eru því þau að við eigum sameiginlegra hagsmuna að gæta þegar kemur að orkumálum og ferðaþjónustunni. Og ég tel að við getum gert meira af því að vinna saman innan þessara mikilvægu geira, í stað þess að eyða orku okkar í sundrung, orðaskak og beina hagsmunagæslu eigum við að leggjast á árarnar og vinna að sameiginlegum markmiðum. Það er oft á tíðum auðveldara að fara í gömlu skotgrafirnar og halda sig þar, en við skulum ekki gleyma hver sameiginleg ábyrgð okkar er og að við þurfum að bera gæfu til að axla þá ábyrgð.

Afhendingaröryggi raforku er og verður lykilatriði í okkar orkumálum. Jafnframt eru hér á landi gerðar ríkar kröfur til jafnræðis hvað varðar kostnað og aðgang að orku. Þessi krafa endurspeglast með þrennum hætti:

Í fyrsta lagi með því að allir notendur rafmagns greiða sama verð fyrir flutning um flutningskerfið óháð staðsetningu.

Í öðru lagi með því að Alþingi samþykkti nýlega lög sem tryggja fulla jöfnun á þeim kostnaðarmun sem er á dreifingu raforku í dreifbýli og í þéttbýli.

Í þriðja lagi með því að nýlega lagði ég fram frumvarp um fulla niðurgreiðslu kostnaðar vegna flutnings og dreifingu á raforku til hitunar íbúðarhúsnæðis hjá þeim sem ekki eiga kost á hitun með jarðvarma. Verði það frumvarp að lögum er það síðasti áfanginn í að jafna kostnað milli þeirra sem nýta jarðhita og rafmagn til húshitunar.

Það sem stendur hins vegar eftir er að byggja upp flutningskerfið svo að allir landsmenn njóti sama öryggis hvað varðar afhendingu raforku. En það er ein forsenda þess að hægt verði að byggja upp fjölbreytt atvinnulíf um land allt, þar með talið öfluga ferðaþjónustu.

Kæru gestir,

Mig langar til að vekja athygli á því að hér á eftir mun Friðrika Marteinsdóttir, jarðfræðingur hjá verkfræðistofunni EFLU, kynna nýlega skýrslu um lagningu jarðstrengja á hærri spennu á Íslandi. Stór hópur kom að gerð þeirrar skýrslu og var markmið verkefnisins að greina hagkvæmustu kosti við val á jarðstrengjum, lagningu þeirra og frágangi með tilliti til flutningsgetu, kerfisaðstæðna, áreiðanleika, umhverfis og kostnaðar.

Ég fagna mjög þessari skýrslu og því innleggi sem hún bætir við upplýsta umræðu um raflínur. Öll teikn benda til þess að gera megi ráð fyrir að jarðstrengsframkvæmdum í flutningskerfinu muni fjölga á komandi árum. Í því liggja að mínu mati fjölmargir möguleikar, meðal annars til aukinnar sáttar um nauðsynlegar framkvæmdir í flutningskerfinu. Allt vinnur þetta því saman og miðar okkar í rétta átt.

Ég veit að atvinnuveganefnd Alþingis hefur þegar fengið kynningu á þessari skýrslu og hvet ykkur öll til að kynna ykkur hana vel.

En kæru gestir,

Ég vil að lokum fá að geta þess að allt frá því í október hef ég verið á leiðinni vestur til Bolungarvíkur til að taka formlega í notkun nýja og glæsilega varaaflsstöð Landsnets og Orkubús Vestfjarða, sem og nýtt tengivirki fyrir Bolungarvík. Veðurguðirnir hafa verið okkur frekar óhagstæðir og séð til þess að ítrekað hefur þurft að fresta þessari athöfn en ég er þess fullviss að við náum að koma henni á dagskrá á næstu dögum.

Ég vil fá að nota tækifærið hér og óska Landsneti til hamingju með þessa vel heppnuðu framkvæmd fyrir vestan. Í þeim stormum sem gengið hafa yfir landið í vetur hefur hún ítrekað sannað sig sem afar mikilvæg viðbót að því er varðar aukið raforkuöryggi á Vestfjörðum.

Ég vil einnig í lokin fá að nota tækifærið og þakka Þórði Guðmundssyni, fráfarandi forstjóra Landsnets, kærlega fyrir farsælt og gott samstarf undanfarin ár síðan ég tók við þessu embætti, en eins og kunnugt er var skipt um skipstjóra í brúnni hjá Landsneti nú um áramótin.

Um leið og ég óska Þórði til hamingju með að geta um frjálst höfuð strokið og farið að sinna eigin hugðarefnum þá vil ég einnig nota tækifærið og óska Guðmundi Inga Ásmundssyni, nýjum forstjóra Landsnets, til hamingju með starfið og að taka við keflinu úr traustum hendi Þórðar. Við þekkjum vel til Guðmundar Inga og ég er þess fullviss að við munum eiga í góðu samstarfi við Landsnet undir hans stjórn eins og verið hefur.

Að þessu sögðu lýsi ég því hér með yfir að þessi vorfundur Landsnets 2015 er settur.