Ávarp Ölmu D. Möller heilbrigðisráðherra á Alþjóðlega geðheilbrigðisdeginum 2025

Kæru gestir, Alþjóðlegi geðheilbrigðisdagurinn 10. október er haldinn um allan heim á vegum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar.  

Áhersla Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar í ár á geðheilbrigði í mannúðarkrísum ár kemur því miður ekki á óvart. Mannúðarkrísum af mannavöldum hefur fjölgað hratt undanfarin ár. Miskunnarlaus stríðsrekstur þar sem alþjóðalög eru virt að vettugi stendur yfir á Gaza, í Súdan og Úkraínu. Náttúruhamfarir vegna hnattrænnar hlýnunar þar sem fólk missir ástvini, heimili sín og lifibrauð verða sífellt algengari. Slíkar aðstæður snerta milljónir manna um heim allan árlega og mikilvægi þess að styðja við geðheilsu þeirra og veita sálfélagslegan stuðning er brýnt. 

Þess vegna leggur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin áherslu á að geðheilbrigði og félagslegur stuðningur verði samþættur öllum neyðaraðgerðum. Það er ekki síður mikilvægt en að útvega vatn, mat og lyf.

Þegar geðheilsa er vernduð og styrkt í kjölfar áfalla eflum við einnig þrautseigju, samstöðu og getu samfélaga til að endurbyggjast. Við búum sem betur fer við þau forréttindi að vera laus við stríðsátök og alvarlegan skort en þótt við sem hér erum fædd og uppalin höfum við ekki upplifað mannúðarkrísur á okkar ævi þá höfum við ekki farið varhluta af náttúruhamförum og fullt tilefni til að minnast í þessu samhengi á þau áhrif sem eldsumbrotin á Reykjanesi hafa haft á sálræna líðan og geðheilsu íbúa Grindavíkur þegar þeir misstu heimili sín og samfélag.  

Hér heima á Íslandi leggjum við líka áherslu á geðheilsu á vinnustöðum: að geðheilsa sé órjúfanlegur hluti af almennri velferð og öryggi – og þar spila atvinnulífið og vinnustaðir stórt hlutverk. Geðheilbrigði á vinnumarkaði hefur sömuleiðis afgerandi áhrif á bæði líðan fólks og árangur fyrirtækja og stofnana. Vinnustaðir eru stór hluti daglegs lífs og geta verið annaðhvort verndandi eða áhættuþáttur fyrir geðheilsu. Opin samskipti, sveigjanleiki, skýr ábyrgð og virðing skipta sköpum. Þegar starfsfólk finnur fyrir öryggi, stuðningi og raunverulegri umhyggju, eykst bæði vellíðan og framleiðni. Fyrirtæki sem setja geðheilbrigði í forgang — með stefnu, fræðslu og aðgengi að stuðningi — byggja upp sterka starfsmenningu, draga úr fjarvistum og auka starfsánægju. Að skapa vinnuumhverfi sem styður geðheilsu er ekki aðeins mannúðlegt — það er einnig skynsamleg fjárfesting fyrir atvinnulífið og samfélagið í heild. Ég vek í þessu samhengi athygli  á verkefninu um Heilsueflandi vinnustaði sem embætti landlæknis fer fyrir í samstarfi við fjölda aðila. 

Geðheilbrigðismál eru eitt af áherslumálum mínum sem heilbrigðisráðherra. Við höfum þegar stigið mikilvæg skref til að efla geðheilbrigðisþjónustu hér á landi. 

• Meðferð vegna fíknisjúkdóma hefur verið efld með fjárhagslegum styrk.
• Bætt verður við 8 nýjum öryggisvistunarrýmum á geðsviði Landspítala sem skapar geðdeildinni aukið svigrúm til að efla þjónustu sína og meðferð. 
• Úrræði til að stytta bið barna eftir greiningu og meðferð eru í vinnslu.
• Geðheilbrigðisþjónusta í framhaldsskólum verður fest í sessi og tryggð til frambúðar. 
• Sérstök áhersla verður lögð á geðheilbrigðisþjónustu fyrir aldraða.
• Í haust fer svo af stað tilraunaverkefni um skimun í skólum til að finna börn sem hafa orðið fyrir ofbeldi, og í kjölfarið verða þróuð meðferðarúrræði fyrir börn sem orðið hafa fyrir eða orðið vitni af ofbeldi.
• Þá legg ég sérstaka áherslu á að styrkja lágþröskuldaúrræði á borð við Bergið, Píeta, Hjálparsíma Rauða krossins og heilsugæsluna en að auki höfum við styrkt sérhæfða þjónusta á Landspítala og um land allt til frambúðar.

Auk þessa höfum við hrint í framkvæmd aðgerðaáætlun gegn sjálfsvígum. Fleira mætti nefna – en á næsta ári verður áfram haldið. Geðheilbrigðisáætlun stjórnvalda er grunnur að þessari uppbyggingu og mun leiða áframhaldandi styrkingu í málaflokknum.

Við stöndum þó enn frammi fyrir mikilli innviðaskuld í geðheilbrigðismálum. Við höfum um árabil varið mun minna til geðheilbrigðisþjónustu en nágrannaþjóðir okkar – en markmiðið er að breyta því. Strax á næsta ári bætast við rúmlega tveir milljarðar króna í málaflokkinn sem gera okkur kleift að efla þjónustu, fjölga úrræðum og bæta aðgengi.

Kæru gestir. 

Mig langar að undirstrika sérstaklega eftirfarandi þrjú lykilmarkmið sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur sett fram í tilefni dagsins:  

Í fyrsta lagi – áhersla á verndun eigin geðheilsu. Setjum eigin geðheilsu í forgang með því að halda tengslum við aðra, vera líkamlega virk og viðhalda reglulegum venjum og rútínu. Drögum úr áfengisnotkun, tökum þátt í uppbyggilegum og ánægjulegum verkefnum og tómstundum og leitum stuðnings hjá fólki í okkar nærumhverfi sem við treystum, t.d. hjá samstarfsfólki, vinum fjölskyldu, eða heilbrigðisstarfsfólki þegar þess þarf.

Í öðru lagi – nauðsyn þess að tryggja aðgengi allra að geðheilbrigðisþjónustu – barna, aldraðra, fatlaðs fólks, innflytjenda, flóttafólks, fanga og síðast en ekki síst þeirra sem búa við langvarandi geðræn veikindi. Til að tryggja slíkan aðgang þarf að vinna markvisst gegn hindrunum, fordómum, mismunun, íþyngjandi kostnaði og tungumálatálmunum.

Í þriðja lagi þarf að tryggja samþættingu geðheilbrigðis í neyðarviðbrögð og gera geðheilbrigði og sálfélagslegan stuðning að grundvallarþætti í neyðarviðbrögðum. Það bjargar ekki aðeins mannslífum, heldur styrkir samfélög, heilbrigði og heilbrigðiskerfi til framtíðar.

Ágæta samkoma.

Í september tókum við sameiginlega þátt í Gulum september, sem er samvinnuverkefni um geðrækt og sjálfsvígsforvarnir. Þar var kynnt nýtt spjald um sálræna skyndihjálp – sem minnir okkur á að við getum öll haft áhrif, jafnvel bjargað lífi, með því að opna samtal.

Skilaboðin eru einföld en kröftug:

1. Taktu eftir – vertu vakandi fyrir merkjum um vanlíðan.
2. Hlustaðu – taktu samtalið, sýndu áhuga og hlýju.
3. Leitaðu lausna – hjálpaðu til við að finna stuðning og aðstoð.
4. Fylgdu eftir – sýndu áframhaldandi umhyggju.
   

Þessi fjögur skref geta bætt líðan og jafnvel bjargað mannslífi. Þau minna okkur á að hvert og eitt okkar getur skipt sköpum með hlustun, nærveru og samkennd.

Við skulum skapa samfélag þar sem geðheilsa er metin, vernduð og öllum aðgengileg – líka þegar á móti blæs. Samfélag þar sem við tökum eftir hvert öðru, hlustum, hjálpum og stöndum saman.

Við skulum halda áfram að efla þjónustu, forvarnir og vitund – en líka menningu hlýju, virðingar og mannúðar.
- Við getum öll verið hluti af lausninni.
- Við getum öll tekið eftir.
- Við getum öll hlustað.
- Við getum öll hjálpað.

Takk fyrir.