10 október 2025

Fundir leiðtoga Evrópu, verndarráðstafanir ESB, vantrauststillögur, stefna í málefnum hinsegin fólks, vernd votlendis, fjármálalæsi, ræða forsætisráðherra Grænlands á Evrópuþinginu o.fl.

Að þessu sinni er fjallað um:

óformlegan fund leiðtogaráðs ESB og leiðtogafund EPC
tillögu um ráðstafanir til verndar stálframleiðslu í ESB
vantrauststillögur á Evrópuþinginu
nýja stefnu í málefnum hinsegin fólks
milljarð króna styrk úr LIFE-áætlun ESB til verndunar og endurheimts votlendis á Íslandi
stefnuáætlun um aukið fjármálalæsi og tilmæli um sparnaðar- og fjárfestingarreikninga
nýja reglugerð ESB um fólksfjölda- og húsnæðistölfræði
samráð um endurskoðun ríkisaðstoðarreglna á sviði húsnæðismála
einföldun reglna um efnahagslegt eftirlits- og stjórnunarkerfi ESB
ávarp forsætisráðherra Grænlands á Evrópuþinginu
afhendingu fulltrúabréfa til ESB af hálfu sendiherra Íslands í Brussel

Óformlegur fundur leiðtogaráðs ESB og leiðtogafundur EPC

Leiðtogar Evrópu komu saman til funda í Kaupmannahöfn 1. og 2. október sl.

Óformlegur fundur leiðtogaráðs ESB

Annars vegar var um að ræða óformlegan fund leiðtogaráðs ESB sem fram fór 1. október og voru umræður að þessu sinni að meginstefnu helgaðar tveimur málefnum, sem jafnframt eru vitaskuld nátengd, þ.e. vörnum og öryggi Evrópu og áframhaldandi einörðum stuðning ESB við Úkraínu. Fyrirfram var ekki að vænta ákvarðana af fundinum heldur var fundurinn fyrst og fremst hugsaður til undirbúnings fyrir næsta formlega fund leiðtogaráðsins sem áformaður er 23.-24. október nk.

Varnar- og öryggismál hafa, af skiljanlegum ástæðum, verið ofarlega á baugi á fundum leiðtogaráðs ESB að undanförnu, sbr. m.a. óformlegan fund ráðsins 3. febrúar sl. sem helgaður var umræðu um varnarmál og sérstakan aukafund ráðsins um varnarmál, sem haldinn var 6. mars sl. þar sem ráðið lýsti m.a. stuðningi við tillögur framkvæmdastjórnarinnar um endurvopnun Evrópu. Sjá umfjöllun um fundinn 3. febrúar í Vaktinni 14. febrúar sl. og um aukafundinn í Vaktinni 7. mars sl. sem og umfjöllun um hvítbók um varnarmál og endurvopnunaráætlun ESB í Vaktinni 21. mars sl.

Hugmynd sem Ursula von der Leyen (VdL), forseti framkvæmdastjórnar ESB setti fram í stefnuræðu sinni í byrjun september, sbr. umfjöllun um ræðuna í Vaktinni 12. september sl., um að byggð verði upp varnarlína (e. Eastern Flank Watch) m.a. með svokölluðum drónamúr (e. drone wall), á austurlandamærum ESB allt frá Eystrasalti til Svartahafs var eitt helsta umræðuefni fundarins nú. Nánar tiltekið miðar tillagan að því að efla ratsjárvarnir og getu til að skjóta niður dróna og önnur flygildi sem stefnt er að ríkjum ESB frá Rússlandi. Af fréttum að dæma mætti tillagan gagnrýni frá leiðtogum ýmissa aðildarríkja á fundinum, einkum ríkja í sunnanverðri Evrópu. Þá þykir ljóst að mörg aðildarríki eru á varðbergi gagnvart því að framkvæmdastjórnin seilist of langt í afskiptum sínum af varnar- og öryggismálum, sem hafa að meginstefnu fallið undir valdsvið aðildarríkjanna hingað til. Tillagan nýtur þó eftir sem áður mikils stuðnings margra aðildarríkja í norður- og austanverðri Evrópu, sem leggja áherslu á mikilvægi þess að ESB leggi sitt af mörkum til að efla varnir gegn þeirri ógn sem að steðjar. Framangreind umræða endurspeglar, að þrátt fyrir að almenna samstöðu á meðal aðildarríkjanna um eflingu varna og öryggismála í Evrópu, þá eru skiptar skoðanir á meðal aðildarríkjanna um áherslur og leiðir að því marki. Í niðurstöðum fundarins kemur þó fram að breiður almennur stuðningur sé við tillögur framkvæmdastjórnarinnar þar á meðal þær sem að framan greinir. Jafnframt kemur fram að forseti leiðtogaráðsins, António Costa, hafi lagt áherslu á að samráð og samvinna varnarmálaráðherra aðildarríkja sambandsins og utanríkismálastjóra ESB, Kaju Kallas, yrði eflt.

Sjá nánar um áherslur framkvæmdastjórnar ESB í varnar- og öryggismálum og í stuðningi við Úkraínu í ávarpi sem VdL flutti á sameiginlegum fréttamannafundi með forseta leiðtogaráðsins og forsætisráðherra Danmerkur, Mette Frederiksen, að loknum fundinum.

Fundur EPC

Hins vegar var um að ræða fund sem fram fór daginn eftir, 2. október, á vettvangi sem nefndur hefur verið European Political Community (EPC) þar sem leiðtogum 47 Evrópuríkja var boðið að mæta og sótti Kristrún Frostadóttir, forsætisráðherra, fundinn fyrir hönd Íslands.

Er þetta í sjöunda skiptið sem evrópskir leiðtogar hittast á þessum vettvangi, en fyrsti fundurinn fór fram í Prag árið 2022, sbr. umfjöllun um þann fund í Vaktinni 7. október 2022. Yfirlýst markmið þessara funda er að skapa leiðtogum Evrópuríkja innan og utan ESB vettvang til skoðanaskipta og stuðla að samvinnu um viðbrögð við þeim margbrotnu áskorunum sem við er að etja á þeim viðsjárverðu tímum sem nú eru auk þess sem hann veitir leiðtogunum tækifæri til ýmissa tvíhliða funda og tengslamyndunar.

Er ljóst að árásarstríð Rússlands gagnvart Úkraínu með þeim alvarlegu fjölþátta ógnum og áskorunum sem það hefur haft í för með sér var megin aflvaki að stofnun vettvangsins enda þótt aðrar veigamiklar áskoranir eins og loftslagsbreytingar, flóttamannamál, stækkunaráform ESB o.fl. hafi einnig knúið þar á um.

Eins og á fyrri fundum voru öryggis- og varnarmál til umræðu og jafnframt hvernig styðja megi við Úkraínu í varnarbaráttu þeirra gagnvart Rússlandi. Málefni farands- og flóttafólks voru sömuleiðis til umræðu sem og efnahagsöryggismál.

Í tengslum við fundinn var efnt til þriggja leiðtogamálstofa og stýrði Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra einni þeirra, um efnahagslegt öryggi, ásamt Micheál Martin, Taoiseach (forsætisráðherra) Írlands. Þar tóku tólf Evrópuleiðtogar þátt, þ. á m. Friedrich Merz, kanslari Þýsklands, og voru leiðir til að tryggja aðfangaöryggi ræddar sem og varnir gegn ásælni erlendra ríkja og opinberar stuðningsaðgerðir til að tryggja samkeppnishæfni Evrópu.

Þá átti forsætisráðherra tvíhliða fundi með Micheál Martin, forsætisráðherra Írlands, Vjosa Osmani, forseta Kosóvo og Sviatlana Hieorhiyeuna Tsikhanouskaya, leiðtoga stjórnarandstöðunnar í Belarús, en auk þess átti hún samtöl m.a. við Ursulu von der Leyen, Emmanuel Macron, Frakklandsforseta, og Friedrich Merz.

Tillaga um ráðstafanir til að vernda stálframleiðslu í ESB

Framkvæmdastjórn ESB lagði í vikunni fram tillögu að nýrri reglugerð um ráðstafanir til að vernda stálframleiðslu í ESB. Er tillagan lögð fram með vísan til aðgerðaráætlunar framkvæmdastjórnarinnar um samkeppnishæfni og afkolun í stál- og málmiðnaði sem kynnt var í mars sl., sbr. umfjöllun um áætlunina í Vaktinni 21. mars sl.

Tillagan mælir fyrir um að settir verða innflutningskvótar fyrir tollfrjálsan innflutning á stáli og munu tollar á innfluttning á stáli umfram tollkvóta verða 50%.

Í fréttatilkynningu framkvæmdastjórnarinnar er því haldið fram að tillagan sé að fullu í samræmi við reglur Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar (WTO), en jafnframt hefur framkvæmdastjórn ESB lýst því yfir að óskað verði eftir heimild ráðherraráðs ESB til að hefja viðræður við önnur aðildarríki WTO um heimild til þessara ráðstafanna.

Árið 2018 greip framkvæmdastjórn ESB til verndaraðgerða gegn innflutningi á stáli. Skv. reglum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar getur gildistími slíkra verndaraðgerða að hámarki verið 8 ár og munu þær aðgerðir því falla úr gildi í júní á næsta ári. Tillagan, verði hún samþykkt, mun leysa þessar verndaraðgerðir af hólmi. Athygli vekur að tillaga framkvæmdastjórnarinnar felur í sér mun meiri takmarkanir á innflutningi á stáli til ESB en þær verndaraðgerðirnar sem nú eru gildi og senn munu renna sitt skeið. Felur tillagan þannig í sér að bæði lækkun á tollfrjálsum innflutningskvótum og verulega hækkun tolla á innflutning umfram tollkvóta.

Þegar verndaraðgerðirnar voru settar árið 2018 voru EES/EFTA-ríkin, Ísland, Noregur og Liechtenstein undanþegin verndarráðstöfunum og gerir tillagan ráð fyrir að sama muni gilda um þær ráðstafanir sem nú eru boðaðar. Enda þótt undanþágan hafi ekki beina efnislega þýðingu fyrir Ísland, þar sem stál er ekki framleitt á Ísland, þá er undanþágan engu að síður mikilvægt fordæmi. Afstaða Íslands, Noregs og Liechtenstein er að undanskilja beri EES/EFTA-ríkin verndaraðgerðum á grundvelli EES-samningsins og þátttöku ríkjanna á innri markaðinum. Hefur af þeim ástæðum verið lögð þung áhersla á það af hálfu íslenskra stjórnvalda að undanþágunni yrði viðhaldið við þá tillögugerð sem nú hefur litið dagsins ljós og kom málefnið m.a. til umræðu á fundum Kristrúnar Frostadóttur, með ráðamönnum í ESB, í tengslum við leiðtogafund EPC í síðustu viku, sbr. umfjöllun um þann fund hér að framan í Vaktinni.

Þá má rifja upp að í nýlegum rammasamningi ESB og Bandaríkjanna um viðskipta- og tollamál er m.a. annars kveðið á um að ESB og Bandaríkin muni snúa bökum saman um að vernda stál-, ál- og kopargeirann gegn óréttlátri samkeppni en líkt og vikið er að í tillögunni þá hafa Bandaríkin þegar hækkað tolla á stál, sem aftur hefur aukið þrýsting á innflutning til ESB enn frekar.

Tillagan gengur nú til umfjöllunar og afgreiðslu á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB.

VdL verst vantrausti á ný á Evrópuþinginu

Atkvæðagreiðslur um tvær vantrauststillögur á framkvæmdstjórn Ursulu von der Leyen (VdL) fóru fram á Evrópuþinginu í gær. Er þetta í annað sinn sem VdL þarf að verjast vantrausti á þeim stutta tíma sem liðinn er frá því að núverandi stjórn hennar var skipuð, sbr. umfjöllun í Vaktinni 11. júlí sl. um vantrauststillögu sem borin var upp í byrjun þess mánaðar. Aðeins þarf atbeina 10% þingmanna, eða 72 þingmenn, til að leggja vantrauststillögu fram og knýja fram atkvæðagreiðslu um hana. Þrátt fyrir það hafa slíkar tillögur verið fátíðar í gegnum tíðina, eða þar til nú. Áður en vantrauststillagan kom fram í júlí sl. þá hafði slík tillaga ekki komið fram síðan 2014.

Skemmst er frá því að segja að báðar tillögurnar voru felldar í atkvæðagreiðslunum. Sú fyrri var felld með 378 atkvæðum gegn 179, 37 þingmenn sátu hjá. Seinni tillagan var felld með 383 atkvæðum gegn 133 atkvæðum, 78 þingmenn sátu hjá. Allmargir þingmenn mættu ekki til atkvæðagreiðslu eða greiddu ekki atkvæði en 720 þingmenn sitja á Evrópuþinginu.

Annars vegar var um að ræða tillögu sem þingflokkurinn Patriots for Europe (PfE) lagði fram undir forystu formanns þingflokksins, hins franska Jordan Bardella, sem jafnframt er formaður Þjóðernisfylkingar Le Pen, National Rally, í Frakklandi en auk þingmanna þjóðernisfylkingarinnar á Evrópuþinginu sitja m.a. 11 þingmenn flokks Viktor Orbán, Fidesz, í Ungverjalandi, sem sæti eiga á Evrópuþinginu í þingflokknum. Þingflokkurinn er skilgreindur lengst til hægri á þinginu (e. far right) en samanlagt hefur þingflokkurinn á að skipa 84 þingmönnum sem gerir flokkinn að þriðja stærsta þingflokki Evrópuþingsins á eftir þingflokki EPP (European People‘s Party), sem jafnframt er flokkur VdL, sem hefur 188 þingmenn og þingflokki S&D (Socialists and Democrats) sem hefur 136 þingmenn.

Í vantrauststillögunni eru allmörg málefni tilgreind sem tilefni fyrir vantrausti, m.a.:

illa ígrunduð umhverfisstefna sem hafi skert samkeppnishæfni ESB og dregið úr hagvexti,
skortur á gagnsæi við ákvarðanatöku,
skortur á fullnægjandi úrræðum til að stöðva ólöglega fólksflutninga til ESB,
að framkvæmdastjórnin ógni tjáningarfrelsinu,
að Mercosur-fríverslunarsamningurinn hafi verið undirritaður einhliða af framkvæmdastjórninni þrátt fyrir harða og ítrekaða andstöðu frá þjóðþingum nokkurra aðildarríkja og evrópskum bændum,
að rammasamningur ESB við Bandaríkin um viðskipta- og tollamál hafi verið undirritaður án þess fyrir lægi formlegt umboð frá ráðherraráði ESB,
að ESB sé veikara í dag en nokkru sinni fyrr þar sem ekki hafi tekist að mæta brýnustu áskorunum.

Síðari vantrauststillagan kom úr gagnstæðri átt, þ.e. frá þingflokki The Left með stuðningi fleiri þingmanna, undir forystu Manon Aubry, sem er annar tveggja formanna þingflokksins, en flokkurinn er líkt og nafnið gefur til kynna skilgreindur lengst til vinstri á þinginu (e. far left). Aubry er frönsk líkt og Bardella og er meðlimur í franska róttæka vinstri flokkum La France Insoumise en líkt og á við um flokk Bardella, National Rally, heldur flokkurinn nú uppi afar harðri stjórnarandstöðu á franska þinginu gegn stjórnarvöldum Emmanuel Macron, Frakklandsforseta. Af framangreindu hafa margir dregið þá ályktun að ákvarðanir framangreindra þingflokka um að leggja vantrauststillögurnar fram núna séu, að hluta til a.m.k., óbein birtingarmynd og hluti af valdatafli í þeim hörðu átökum sem nú eiga sér stað í frönskum stjórnmálum. Flokkarnir tveir eiga hins vegar fátt sameiginlegt í pólitík hvort sem það er í landspólitíkinni í Frakklandi eða á vettvangi Evrópuþingsins annað en það að þeir vilja stjórn Macrons frá völdum í Frakklandi og þeir deila ríkulegum efasemdum um kosti frekari samþættingar aðildarríkjanna á vettvangi ESB.

Í vantrauststillögu The Left eru nokkur málefni dregin fram sem tilefni vantrausts, sumt er sameiginlegt með fyrri tillögunni, þ.e. andstaða við og gagnrýni á að rammasamningur við Bandaríkin um viðskipta- og tollamál hafi verið undirritaður án formlegs umboðs frá ráðherraráði ESB og hvernig lagt er til að staðið verði að fullgildingarferli Mercosur-samningsins auk þess sem lagst er gegn efni samningsins. Tillagan byggði hins vegar jafnframt á eftirfarandi tveimur málum, þ.e.:

að framkvæmdastjórnin hefði ekki brugðist við ástandinu á Gasa með fullnægjandi hætti, t.d. ekki beitt refsiaðgerðum líkt og gert hefur verið gagnvart Rússlandi og
að framkvæmdastjórninni hefði mistekist að takast á við vaxandi félagsleg vandamál og húsnæðiskreppu sem víða steðjar að í sambandinu auk þess sem framkvæmdastjórnin hafi horfið frá meginmarkmiðum Græna sáttmálans.

Umræða um framangreindar tillögur fór fram á þingfundi Evrópuþingsins í Strassborg sl. mánudag. Í ræðu VdL við það tilefni þá ítrekaði hún m.a. ákall sitt um samstöðu líkt og hún gerði í stefnuræðu sinni í byrjun september, sbr. umfjöllun um stefnuræðuna í Vaktinni 12. september sl. Sjá upptökur af umræðum um tillögurnar á vef Evrópuþingsins.

Enda þótt vantrauststillögurnar hafi báðar verið felldar með miklum meirihluta þá er almennt litið svo á að þær séu til marks um aukinn óróa og óánægju á þinginu með frammistöðu framkvæmdastjórnarinnar og stafar sú óánægja ekki aðeins úr herbúðum stjórnarandstöðunnar heldur kemur hún jafnframt úr búðum stjórnarmeirihlutans, sbr. meðal annars umfjöllun Vaktarinnar 26. september sl. um samkomulag ESB og BNA um viðskipta- og tollamál og umfjöllun Vaktarinnar 27. júní sl. um afdrif tillögu um grænar umhverfisfullyrðingar.

Óánægjan er hins vegar mjög af mismunandi toga eftir því hvar pólitískar línur liggja sem skapar á tiltekinn hátt ákveðið skjól fyrir framkvæmdastjórnina um leið og það reynir á hæfni hennar við að sigla á milli skers og báru í fjölmörgum viðkvæmum og umdeildum málum.

Ný stefna í málefnum hinsegin fólks

Framkvæmdastjórn ESB kynnti í vikunni nýja stefnu í málefnum hinsegin fólks fyrir árin 2026-2030 (e. Union LGBTIQ Equality Strategy 2026–2030). Stefnan byggir á fyrri stefnu ESB sem jafnframt var fyrsta stefnumótun ESB í málaflokknum og er markmið hennar að efla frelsi, fjölbreytni og vernd gegn mismunun þvert á aðildarríki ESB, þannig að allir íbúar ESB hafi leyfi til þess að vera þeir sjálfir og elska þann sem þeir kjósa.

Í stefnunni þar sem lögð er megináhersla á vernd gegn ofbeldi og einelti og jafnrétti á öllum sviðum samfélagsins kemur m.a. fram að jöfn tækifæri fyrir hinsegin fólk stuðli að aukinni samkeppnisfærni þar sem þau styrkja félagslega samheldni og stuðli að fjölbreyttari samfélögum sem aftur er hvati til aukinnar frumkvöðlastarfsemi og nýsköpunar.

Þrátt fyrir að félagsleg viðurkenning á hinsegin fólki hafi aukist á undanförnum árum innan ESB, er bent á að margir úr hópi hinsegin fólks verði enn fyrir ofbeldi, hatri og mismunun. Þannig er talið að um fjórðungur hinsegin fólks og meira en helmingur transfólks hafi orðið fyrir einhverskonar áreitni eða ofbeldi á grundvelli kynhneigðar sinnar eða kyntjáningar.

Stefnan er hluti af pólitískum stefnuáherslum Ursulu von der Leyen, forseta framkvæmdastjórnar ESB, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 26. júlí sl. um stefnuáherslurnar, og er henni ætlað að undirstrika skuldbindingu ESB um vernd jafnréttis og mannréttinda hvar sem þeim er ógnað. Í stefnunni er vísað til tilskipunar um bindandi staðla fyrir jafnréttisstofnanir sem samþykkt var í ráðherraráði ESB í maí í fyrra, sbr. til hliðsjónar umfjöllun í Vaktinni 19. janúar 2024, en með stöðlunum er leitast við að styðja við sjálfstæði slíkra stofnana og styrkja úrræði fyrir þolendur mismununar og auka vernd gegn brotum. Tilskipunin er nú til skoðunar hjá EES/EFTA-ríkjunum vegna fyrirhugaðrar upptöku í EES-samninginn.

Í stefnunni eru aðildarríkin hvött til að móta eigin aðgerðaráætlanir eða jafnréttisstefnu fyrir hinsegin fólk og hyggst framkvæmdastjórnin fylgjast reglulega með framgangi þeirra mála innan aðildarríkjanna.

Orðsending framkvæmdastjórnarinnar um stefnumótunina gengur nú til umræðu á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB.

Milljarðs króna styrkur úr LIFE-áætlun ESB til verndunar og endurheimts votlendis

LIFE-áætlun ESB er fjármögnunaráætlun ESB til aðgerða á sviði umhverfis- og loftslagsmála. Fjallað var um LIFE-áætlunina í Vaktinni 20. desember sl.

Í september 2025 hlaut verkefnið Peatland-LIFEline.is styrk úr LIFE-áætluninni til að vinna að endurheimt votlendis og koma í veg fyrir frekari hnignun og tapi á votlendi á Íslandi. Verkefnið, sem er stærsta votlendisverkefni á Íslandi til þessa, er leitt af Landbúnaðarháskóla Íslands í samstarfi við Land og skóg, Náttúrufræðistofnun, Fuglavernd, Hafrannsóknastofnun, Náttúruverndarstofnun og bresku fuglaverndunarsamtökin Royal Society for the Protection of Birds.

Markmið verkefnisins er að auka þekkingu og skilning á láglendis votlendi á Íslandi, vistfræði þess, líffræðilegri fjölbreytni og bindingu og losun gróðurhúsaloftegunda. Í verkefninu er lögð sérstök áhersla á samfélagslega þátttöku og fræðslu og miðlun þekkingar til almennings og haghafa. Verkefninu er ætlað að styrkja yfirsýn yfir votlendissvæði landsins, greina ástand þeirra og móta aðgerðir til endurheimtar. Með því er vonast til að Ísland verði leiðandi í verndun og endurheimt votlendis á norðurslóðum.

Peatland LIFEline.is er fyrsta íslenska verkefnið sem beitir landslagsbundinni nálgun við endurheimt votlendis, þar sem horft er til vistfræðilegra, samfélagslegra og loftslagstengdra þátta með heildstæðum hætti. Verkefnið nær yfir 407 þúsund hektara af láglendis votlendi og er markmiðið að þróa verkfæri til skipulagningar, vöktunar og stjórnunar sem styður við innleiðingu vatnaáætlunar og nýrrar löggjafar ESB um endurheimt náttúrunnar.

Heildarkostnaður verkefnisins nemur rúmlega 8 milljónum evra, þar af leggur LIFE-sjóðurinn til 75%, eða um 6 milljónir evra, sem samsvarar um einum milljarði íslenskra króna. Verkefnið hófst formlega 1. september 2025 og mun standa fram í febrúar 2031.

Stefnuáætlun um aukið fjármálalæsi og tilmæli um sparnaðar- og fjárfestingarreikninga

Í stefnumótun framkvæmdastjórnar ESB um sparnaðar- og fjárfestingarsambandið sem birt var fyrr á árinu og fjallað var um í Vaktinni 21. mars sl. voru boðaðar ýmsar tillögur og aðgerðir í því skyni að efla fjárfestingar innan ESB. Hluti þessara aðgerða var kynntur 30. september sl. með framlagningu orðsendingar til Evrópuþingsins og ráðherraráðs ESB um stefnuáætlun um aukið fjármálalæsi og tilmæla um sparnaðar- og fjárfestingarreikninga.

Vísbendingar eru um að nokkuð skorti upp á fjármálalæsi í ESB en minna en fjórðungur íbúa telst hafa gott fjármálalæsi samkvæmt rannsókn Eurobarometer frá árinu 2023. Sambærileg rannsókn á fjármálalæsi var unnin fyrir Samtök fjármálafyrirtækja árið 2023 en samkvæmt niðurstöðum þeirrar rannsóknar töldust 36% Íslendinga hafa gott fjármálalæsi.

Bætt fjármálalæsi er talið stuðla að betri ákvarðanatöku í fjármálum, sem eykur velferð, fjármálalegt öryggi og sjálfstæði borgaranna. Aukin þekking á fjármálum gerir þeim betur kleift að skipuleggja fjármál sín, koma auga á svik og spara og fjárfesta á vandaðan og skilvirkan hátt.

Það er mikilvægur þáttur í fjármálalegu sjálfstæði einstaklinga að geta stýrt sparnaði vel og byggt hann upp, þ. á m. með því að fjárfesta á fjármagnsmörkuðum. Íbúar ESB spara einna mest af öllum í heiminum en fá ekki endilega bestu mögulegu ávöxtun. Stefnuáætlun um aukið fjármálalæsi er ætlað að stuðla að því að íbúar ESB skilji betur áhættu og fjárfestingartækifæri og geti þannig virkjað sparnað sinn betur.

Áætlunin byggir á fjórum stoðum:

Samhæfingu og bestu framkvæmd: Framkvæmdastjórnin hyggst skapa vettvang fyrir haghafa til að stuðla að því að þeir geti lært hver af öðrum um leiðir sem nýst hafa til að stuðla að góðu fjármálalæsi og hvetja til þess að aðildarríki ESB tileinki sér þær, m.a. með tilliti til aðgerða sem beinast að ákveðnum hópum samfélagsins.
Upplýsingamiðlun og fræðslu: Framkvæmdastjórnin ætlar að setja af stað upplýsingaherferð í ESB sem styður við aðgerðir hvers ríkis um sig til þess að auka fjármálavitund borgaranna.
Fjármögnun aðgerða sem auka fjármálalæsi, þ. á m. rannsókna: Framkvæmdastjórnin mun hvetja ríki ESB til þess að nota fjármögnunarleiðir ESB til að hrinda í framkvæmd aðgerðum og rannsóknum sem miða að því að bæta fjármálalæsi.
Mati á árangri og áhrifum: Kannanir á fjármálalæsi verða framkvæmdar reglulega og aðildarríkin hvött til að þróa matstæki til að fylgjast með árangri í átt að bættu fjármálalæsi.

Þekking á fjármálum er ekki nóg til þess að virkja einkasparnað betur, heldur er jafnframt talið nauðsynlegt að til staðar sé gott úrval fjárfestingakosta með mismunandi áhættu- og ávöxtunarmöguleikum. Til þess að stuðla að auknu úrvali hefur framkvæmdastjórnin beint tilmælum til aðildarríkjanna um innleiðingu sparnaðar- og fjárfestingarreikninga (e. Savings and Investment Accounts, SIAs).

Reikningarnir eiga að auðvelda almennum fjárfestum að fjárfesta í fjármagnsmarkaðsgerningum (e. capital market instruments). Miða tilmælin að því að slíkir reikningar verði í boði hjá fjármálaþjónustufyrirtækjum sem fá til þess heimild og er mælt með að þeim fylgi skattfríðindi og einfölduð skattskil til að auka aðgengi að þeim. Er það von framkvæmdastjórnarinnar að slíkir reikningar geti breytt því hvernig íbúar ESB taka þátt á fjármagnsmarkaði og að þeir stuðli að öflugri fjárfestingarmenningu. Er talið að slíkir reikningar geti leitt til hærri meðalávöxtunar sparnaðar hjá íbúum og með þeim hafi fjárfestirinn betri stjórn á sínum fjárfestingum. Þá verði reikningarnir leið til að draga úr áhættunni sem fylgir fjárfestingum á fjármagnsmarkaði með áhættudreifingu og fjárfestingarstefnu til lengri tíma. Vonir standa til að aukin þátttaka íbúa á fjármagnsmarkaði stuðli að bættu aðgengi fyrirtækja að fjármagni sem aftur geti ýtt undir hagvöxt og skapað atvinnu, sem eru einmitt markmið stefnunnar um sparnaðar- og fjárfestingarsambandið.

Sparnaðar- og fjárfestingarreikningar eru nú þegar til staðar í nokkrum ríkjum ESB, en eiginleikar þeirra eru ólíkir milli landa. Framkvæmdastjórnin beinir nú tilmælum til aðildarríkja ESB, sem ekki hafa komið á fót slíkum reikningum, að gera það og að ríki þar sem slíkir reikningar eru þegar til staðar ráðist í umbætur á umgjörðinni þar sem horft verði til þess sem vel hefur reynst í öðrum ríkjum. Hafa tilmælin að geyma lýsingu á eiginleikum vel heppnaðrar umgjarðar um sparnaðar- og fjárfestingarreikninga, þar sem áhersla er lögð á eftirfarandi þætti:

Úrval þjónustuveitenda: Æskilegt er að til staðar séu mörg fjármálaþjónustufyrirtæki með heimild til að bjóða upp á reikningana, þ. á m. fyrirtæki sem starfa yfir landamæri. Fleiri þjónustuveitendur stuðli að aukinni samkeppni og nýsköpun.
Einfaldleika:Þjónustuveitendur ættu að bjóða upp á einfalda, áreiðanlega og aðgengilega notendaupplifun fyrir almenna fjárfesta, bæði á netinu og utan þess, sem gerir kaup og sölu eigna á sparnaðar- og fjárfestingarreikningum hnökralausa.
Sveigjanleika: Almennum fjárfestum ætti að vera kleift að opna fleiri en einn reikning, jafnvel hjá mismunandi þjónustuveitendum og flutningur eignasafna á milli þjónustuveitenda ætti ekki að fela í sér of mikinn kostnað eða fyrirhöfn fyrir þá.
Úrval fjárfestingartækifæra: Fjárfestirinn ætti að geta dreift áhættu eignasafns síns milli afurða, útgefenda, heimssvæða og áhættusniða. Þó eigi ekki að vera hægt að fjárfesta í mjög áhættusömum eða flóknum afurðum. Þjónustuveitendur reikninganna eru hvattir til að bjóða upp á leiðir þar sem fjárfestar geta fjárfest sérstaklega í evrópsku hagkerfi til þess að styðja við markmið ESB.
Skattalega hvata:Spila lykilhlutverk í árangri sparnaðar- og fjárfestingarreikninga og að stuðla að víðtækari fjárfestingum almennra fjárfesta. Skattalega hvata þarf að sníða að markmiðunum og þeir þurfa að vera einfaldir í framkvæmd bæði fyrir fjárfesta og þjónustuveitendur og eftirlitsaðila.
Einfaldaða skattframkvæmd:Einfölduð skattskil, t.a.m. með því að þjónustuveitendur tryggi skil á nauðsynlegum gögnum, geta verið til mjög mikilla hagsbóta fyrir almenna fjárfesta.

Framkvæmdastjórnin hyggst vinna náið með aðildarríkjum og haghöfum til þess að hrinda áætluninni í framkvæmd og sömuleiðis hyggst hún fylgjast vel með framgangi tilmæla um sparnaðar- og fjárfestingarreikninga.

Orðsendingin um aukið fjármálalæsi gengur nú til umræðu á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB.

Ný reglugerð ESB um fólksfjölda- og húsnæðistölfræði

Hinn 29. september sl. samþykkti ráðherraráð ESB nýja reglugerð um söfnun tölfræðiupplýsinga um fólksfjölda og húsnæði, sem miðar að því að bæta og samræma gagnasöfnun á þessum sviðum á milli aðildarríkjanna. Markmiðið er að tryggja áreiðanleg, tímanleg og samanburðarhæf gögn sem nýtast við stefnumótun, einkum á sviði húsnæðismála og samfélagsþróunar.

Með reglugerðinni verða eldri reglur um fólksfjölda- og húsnæðistölfræði sameinuð í eina heildstæða löggjöf. Þannig er markmiðið að draga úr tvíverknaði og tryggja samræmd vinnubrögð á milli aðildarríkjanna. Í reglugerðinni eru einnig settar fram nýjar og nákvæmari skilgreiningar á lykilhugtökum á borð við íbúð, heimili og venjulega búsetu. Sérstök áhersla er lögð á að tölfræðin nái til hópa sem oft á tíðum eru ósundurgreinanlegir í hefðbundnum tölfræðigögnum, svo sem til heimilislausra, flóttafólks og einstaklinga með fötlun.

Í nýju reglunum er lögð rík áhersla á að nýta opinber gögn til að draga úr kostnaði og álagi við gagnasöfnun og að gögn séu uppfærð oftar til að endurspegla raunverulegar breytingar í samfélaginu. Gögnin skulu jafnframt vera sundurgreind eftir aldri, kyni, þjóðerni og svæðum, svo stefnumótun geti tekið mið af stöðu ólíkra hópa.

Persónuvernd verður tryggð með ópersónugreinanlegum gögnum.

Reglugerðin bíður endanlegs samþykkis á Evrópuþinginu en að því fengu verður hún birt í stjórnartíðindum ESB og öðlast þá gildi. Gert er ráð fyrir því að reglugerðin komi að fullu til framkvæmda 1. janúar 2028.

Samráð um endurskoðun ríkisaðstoðarreglna á sviði húsnæðismála

Framkvæmdastjórn ESB hefur efnt til samráðs um efni tillögu að endurskoðuðum reglum um heimildir til ríkisaðstoðar við aðila sem veita þjónustu í almannaþágu.

Framangreindar tillögur eiga m.a. rætur að rekja til umsagna sem bárust í opnu samráði sem efnt var til í sumar, sbr. umfjöllun í Vaktinni þann 13. júní.

Markmið tillagnanna er að veita aðildarríkjunum aukna möguleika til þess að styðja við fjármögnun, framboð og uppbyggingu húsnæðis á viðráðanlegu verði með einfaldari og skilvirkari hætti en nú er. Tillögurnar eru liður undirbúningi að nýrri stefnuáætlun framkvæmdastjórnarinnar á sviði húsnæðismála sem nú er í undirbúningi.

Fyrirliggjandi drög að tillögu fela í sér breytingu á reglum frá árinu 2012 um ríkisstuðning til aðila sem veita þjónustu í almannaþágu. Þær reglur hafa ekki þótt fullnægjandi til að aðildarríkin geti brugðist við fjölbreyttum áskorunum tengdum húsnæðismálum og húsnæðisöryggi, umfram það sem snýr að beinum félagslegum húsnæðisúrræðum. Lagt er til að nýtt undanþáguákvæði verði innleitt sem gerir aðildarríkjunum kleift að veita ríkisaðstoð í ríkari mæli en verið hefur án þess að fyrirfram sé aflað samþykkis framkvæmdastjórnarinnar. Er í því sambandi einkum litið til þess hóps sem ekki hefur færi á, vegna markaðsbrests eða markaðsaðstæðna, að afla sér húsnæðis á viðráðanlegu verði. Með þessu móti er ætlunin að ríkjunum gefist aukið svigrúm til að takast á við húsnæðiskreppu með fjölbreyttari úrræðum sem nýst geta fleiri hópum en nú er.

Húsnæðiskreppan, sem víða hefur herjað á, með hækkandi húsnæðisverði, hærri orkukostnaði og fjölgun heimilislausra víða, hefur leitt til þess að ákveðið hefur verið að taka húsnæðismál til umfjöllunar á vettvangi ESB með meira afgerandi hætti en verið hefur. Vandinn er mestur í borgum, meðal ungs fólks og fólks í lægri tekjuhópum. Skortur á framboði húsnæðis á viðráðanlegu verði er m.a. talinn standa samkeppnishæfni ESB fyrir þrifum þar sem víða skortir húsnæði fyrir fólk í lykilatvinnugreinum.

Umsagnarfrestur er til 4. nóvember nk.

Breytingar og einföldun á reglum um efnahagslegt eftirlits- og stjórnunarkerfi ESB

Framkvæmdastjórn ESB lagði fram tillögu 2. október sl. um breytingar á reglugerðum er varða efnahagslegt eftirlits- og stjórnunarkerfi ESB (e. economic governance framework). Kerfið og þær fjármálareglur sem það hvílir á var nýlega tekið til gagngerrar endurskoðunar og lauk þeirri endurskoðun 30. apríl 2024 með breytingum á þremur reglugerðum, sbr. umfjöllun um breytingar í Vaktinni 16. febrúar sama ár. Tillagan sem lögð er fram nú felur í sér breytingar á tveimur reglugerðum, þ.e. reglugerð nr. 1173/2011, um úrræði til að knýja á að dregið sé úr of miklum fjárlagahalla (e. enforcement measures for correcting excessive deficits), og reglugerð 473/2013, um eftirlit með drögum að fjármálaáætlunum aðildarríkja á evrusvæðinu (e. monitoring of Draft Budgetary Plans for euro-area Member States). Miðar tillagan að því að einfalda regluverkið og samræma ákvæði reglugerðanna betur að þeim breytingum sem gerðar voru í fyrra.

Umræddar reglur falla ekki undir EES-samninginn en af hálfu íslenskra stjórnvalda er fylgst vel með þróun mála og umræðu á þessu sviði innan ESB, bæði með hliðsjón af hagsmunum Íslands á innri markaðinum og með hliðsjón af stjórn efnahagsmála á Íslandi og framkvæmd laga um opinber fjármál þar sem m.a. er kveðið á um opinberar fjármálareglur fyrir Ísland.

Ávarp forsætisráðherra Grænlands á Evrópuþinginu

Forsætisráðherra Grænlands, Jens-Frederik Nielsen, ávarpaði Evrópuþingið síðastliðinn miðvikudag. Í ræðu sinni sagði hann að Grænland þarfnaðist Evrópu á sama hátt og Evrópa þarfnaðist Grænlands og lagði hann áherslu á mikilvægi samráðs og samvinnu um leið og hann þakkaði ESB fyrir dyggan og áreiðanlegan stuðning á erfiðum tímum, stuðningi sem Grænlendingar myndu aldrei gleyma.

Ráðherrann vék að fjölmörgum málefnum í ávarpinu, m.a. að mögulegri aukinni samvinnu á sviði námustarfsemi en í því sambandi benti hann á að 24 tegundir steinefna af þeim 34 sem ESB hefur skilgreint sem mikilvæg væri að finna á Grænlandi. Þá væru miklir ónýttir möguleikar á Grænlandi á sviði orkuframleiðslu með fallvatnsvirkjunum. Sömuleiðis áréttaði hann mikilvægi gagnkvæmra og hagkvæmra viðskiptatengsla við ESB, sér í lagi með sjávarafurðir.

Benti hann á að hraðar breytingar væru að eiga sér stað á norðurslóðum vegna loftslagsbreytinga, aukinnar mengunar og minnkandi líffræðilegs fjölbreytileika. Í því samhengi benti hann á að Grænlendingar hefðu ætíð lifað af gæðum náttúrunnar án þess þó að ganga á þau. Nefndi hann í því samhengi að selveiðar væru mikilvægur hluti af menningu Inúíta og vonaðist hann til þess að ESB myndi breyta afstöðu sinni til markaðsbanns á selaafurðum, þar sem bannið hefði haft alvarleg neikvæð áhrif á Grænlandi. Þá áréttaði hann þá meginafstöðu að „Grænland væri ekki til sölu“.

Eins og fjallað var um í Vaktinni 26. september sl. þá hefur fókus ESB á eflingu samskipta og samstarfs við Grænland verið áberandi að undanförnu og er ávarp forsætisráðherrans á Evrópuþinginu ein birtingarmynd þess. Þá má geta þess að forsætisráðherrann átti einnig fund með António Costa, forseta leiðtogaráðs ESB, í tengslum við fund EPC, sbr. umfjöllun hér að framan í Vaktinni um fund EPC.

Ekki verður hjá því hjá því komist að setja aukinn áhuga ESB á Grænlandi í samhengi við breytta stefnu Bandaríkjanna gagnvart Grænlandi, líkt og vikið er að í fréttatilkynningu Evrópuþingsins af heimsókn ráðherrans, þar sem Bandaríkjaforseti hefur lýst áhuga á því að Grænland verði hluti Bandaríkjanna. Hefur Grænland þannig nokkuð skyndilega lent í miðju þeirrar efnahagslegu samkeppni sem nú á sér stað í heiminum, þar á meðal á milli efnahagsblokkanna tveggja vestan hafs og austan, og spila miklar ónýttar náttúruauðlindir Grænlands, sem verða sífellt aðgengilegri vegna hörfun jökla, þar vitaskuld stóran þátt.

Sjá hér einnig upptöku af sameiginlegum fréttamannafundi ráðherrans og forseta Evrópuþingsins, Robertu Metsola, þar sem forsætisráðherrann var m.a. spurður út í samskipti Grænlands við Bandaríkin.

Nýr sendiherra Íslands í Brussel afhendir ESB fulltrúabréf

Stefán Haukur Jóhannesson, nýr sendiherra Íslands í Brussel, afhenti Ursulu von der Leyen, forseta framkvæmdastjórnar ESB, og António Costa, forseta leiðtogaráðs ESB fulltrúabréf við hátíðlega athöfn í Europa-byggingu ráðsins í Brussel 30. september sl.

Stefán Haukur er margreyndur diplómat úr utanríkisþjónustunni þar sem hann hefur gegnt mikilvægum trúnaðarstörfum m.a. sem ráðuneytisstjóri utanríkisráðuneytisins á árunum 2014 – 2017. Stefán Haukur hefur jafnframt víðtæka reynslu af Evrópumálum og samskiptum við ESB en hann gegndi áður stöðu sendiherra Íslands í Brussel á árabilinu 2005 – 2010 og sömuleiðis stöðu aðalsamningamanns Íslands vegna viðræðna um aðild Íslands að ESB á árunum 2009 – 2013. Þá gegndi hann stöðu sendiherra Íslands á Bretlandi á árunum 2017 – 2020. Síðastliðin fjögur ár hefur Stefán gegnt stöðu sendiherra Íslands í Japan.

Sendiráð Ísland í Brussel er sendiskrifstofa Íslands gagnvart ESB. Meginhluti starfseminnar snýr að rekstri EES-samningsins, þátttöku Íslands í Schengen-samstarfinu og öðru Evrópusamstarfi, auk þess að vera sendiráð gagnvart Belgíu, Hollandi, Lúxemborg og San Marínó.

***

Brussel-vaktin, fréttabréf sendinefndar Íslands gagnvart Evrópusambandinu, er gefið út að jafnaði tvisvar í mánuði. Þar er greint frá því sem efst er á baugi í stefnumörkun Evrópusambandsins og á vettvangi EES-samningsins, í samræmi við samþykkta ritstjórnarstefnu.

Ritstjóri: Ágúst Geir Ágústsson, sendiráðunautur.

Ábyrgðarmaður: Stefán Haukur Jóhannesson, sendiherra.

Leiðréttingar, ábendingar og athugasemdir sendist til ritstjóra Vaktarinnar á netfangið [email protected].

Hægt er að gerast áskrifandi með því að fara í „Áskriftir“ hér á vefnum og merkja þar við Brussel-vaktina. Einnig er hægt að senda tölvupóst með beiðni um áskrift á [email protected].