28. lögsagnarumdæmið, samstarfsyfirlýsing um öryggis- og varnarmál, samningur um örugg fjarskipti um gervihnetti, ETS-kerfið og orkukrísan o.fl.

Að þessu sinni er fjallað um:

• löggjafartillögu um 28. lögsagnarumdæmið
• samstarfsyfirlýsingu Íslands og ESB um öryggis- og varnarmál
• undirritun samninga um aðild Íslands að áætlunum ESB um örugg fjarskipti
• fund leiðtogaráðs ESB
• ETS-kerfið og orkukrísuna
• leiðbeiningar um ríkisaðstoð fyrir sjálfbæra flutninga
• nýja stefnumótun ESB um varnir gegn gróðureldum

Vaktin kemur næst út eftir páska – þann 24. apríl.

 

Löggjafartillaga um 28. lögsagnarumdæmið – ESB hf.

Hinn 18. mars sl. lagði framkvæmdastjórn ESB fram löggjafartillögu um hið svonefnda 28. lögsagnarumdæmi fyrir fyrirtæki (e. EU‘s 28th regime corporate legal framework) sem einnig er kynnt undir heitinu „ESB hf.“ (EU Inc.). Tillagan felur í sér að lögfest verði ný sameiginleg, samræmd og valfrjáls reglubók á sviði fyrirtækjaréttar til að einfalda stofnun, rekstur og slit fyrirtækja óháð því hvar þau ákveða að starfa og fjárfesta á innri markaðnum og er hið nýja regluverk ekki hvað síst hugsað til einföldunar fyrir nýsköpunar- og tæknifyrirtæki.

Löggjafartillagan er ein af meginstoðunum við framkvæmd stefnumörkunar um aukna samkeppnishæfni atvinnulífs í ESB. Áform um löggjafartillöguna voru kynnt í leiðarvísi framkvæmdastjórnarinnar um aukna  samkeppnishæfni (e. Competitiveness Compass) sem fjallað var um í Vaktinni 31. janúar 2025. Áformin tengjast einnig stefnu ESB um sprota- og nýsköpunarfyrirtæki sem fjallað var um í Vaktinni 14. febrúar og 13. júní 2025 og stefnumótun fyrir innri markaðinn sem fjallað var um í Vaktinni 30. maí 2025. Síðast var fjallað um áformin í Vaktinni 26. febrúar sl. í tengslum við umfjöllun um óformlegan fund leiðtogaráðs ESB þar sem leiðtogar aðildarríkjanna beindu sjónum sérstaklega að leiðum til að auka samkeppnishæfni ESB.

Tillagan á rót sína að rekja til Draghi-skýrslunnar þar sem þung áhersla er lögð á mikilvægi þess að bæta samkeppnishæfni og vaxtarmöguleika fyrirtækja innan ESB, sbr. umfjöllun um skýrsluna í Vaktinni 13. september 2024 og 26. september 2025. Frumkvöðlar og nýsköpunarfyrirtæki innan ESB standa nú frammi fyrir mismunandi og oft á tíðum flóknu regluverki í aðildarríkjunum er kemur að stofnun og rekstri fyrirtækja. Þykir stjórnsýslan í aðildarríkjunum að auki oft á tíðum þung í vöfum þar sem m.a. er stundum krafist viðveru í eigin persónu við stofnun fyrirtækis. Þetta er talið geta hindrað vöxt fyrirtækja eða dregið úr hvata þeirra til stækkunar þvert á landamæri innan ESB sem aftur getur dregið úr samkeppnishæfni þeirra og styrk í alþjóðlegu tilliti. Mikil nýsköpun á sér stað innan ESB en reynslan sýnir að hætta er á að nýsköpunarfyrirtæki í hröðum vexti kjósi að færa starfsemi sína frá sambandinu, þangað sem regluverk er einfaldara, vaxtarmöguleikar betri og fjármögnun auðveldari.

Samkvæmt tillögunni eiga fyrirtæki að geta valið nýja einfaldaða reglubók í stað landsbundinnar fyrirtækjalöggjafar. Fyrirtæki geti þannig valið hvort þau fylgi sameiginlegu reglubókinni eða hvort þau hagi rekstri sínum í samræmi við löggjöf aðildarríkjanna í hverju tilviki. Markmiðið er að auka samkeppnishæfni, einfalda fyrirtækjaumhverfið og hvetja frumkvöðla og nýsköpunarfyrirtæki til að útvíkka starfsemi sína þvert á landamæri innan ESB og hagnýta sér þannig möguleika innri markaðarins að fullu.

Meginþættir tillögunnar eru:

• Hraðvirkt og ódýrt skráningarferli. Markmiðið er að frumkvöðlar og fyrirtæki geti stofnað ESB hlutafélag með stafrænum hætti á innan við 48 klukkustundum, fyrir minna en 100 evrur og án lágmarks hlutafjárframlags.
• Einfaldir ferlar. Gert er ráð fyrir að fyrirtæki muni aðeins þurfa að skila upplýsingum einu sinni í gegnum sérstakt samræmt viðmót á netinu sem tengir saman landsbundnar fyrirtækjaskrár í aðildarríkjunum. Tillagan gerir jafnframt ráð fyrir að framkvæmdastjórn ESB geti einu og hálfu ári eftir gildistöku reglugerðarinnar þróað og komið á fót miðlægri ESB fyrirtækjaskrá fyrir ESB hlutafélög. Félögin munu fá skattauðkennisnúmer og virðisaukaskattsnúmer án þess að þurfa að skrá sig á nýjan leik þegar og ef að þessu kemur.
• Stafrænir ferlar. Tillagan gerir ráð fyrir að öll stjórnsýsla og rekstrarferlar í tengslum við ESB hlutafélög verði stafræn frá upphafi til enda.
• Auðveldari slitameðferð. Lagt er til að ESB fyrirtæki fái aðgang að stafrænni slitameðferð og nýsköpunarfyrirtæki fái aðgang að einfölduðum gjaldþrotaskiptum. Ákvæði tillögunnar munu þannig koma til viðbótar við fyrirliggjandi tillögu framkvæmdastjórnarinnar að tilskipun um samræmingu tiltekinna þátta landslaga um gjaldþrotaskipti (e. Proposal for a directive harmonising certain aspects of insolvency law).
• Betri fjárfestingaskilyrði. Ekki verða gerðar kröfur um viðveru í eigin persónu við stofnun fyrirtækja, hlutabréfaviðskipti verða einfölduð og fjármögnun gerð stafræn. Ekki verða heldur gerðar kröfur um að milliliðir annist tilfærslu á hlutafé eða slit félags. Þá munu aðildarríkin fá heimildir til að veita ESB hlutafélögum aðgengi að kauphöllum í aðildarríkjunum.
• Rýmri heimildir til að laða að hæfileikafólk. Lagt er til að ESB hlutafélögum verði heimilt að setja upp sameiginlegt hlutabréfavalréttarkerfi fyrir starfsmenn þvert á aðildarríkin með hagstæðri skattlagningu (e. EU Employee stock options) til að laða að hæfileikaríka starfsmenn.
• Fullur aðgangur að innri markaðnum. Fyrirtæki eiga að geta valið aðildarríki þar sem þau skrá höfuðstöðvar sínar. Í tillögunni er jafnframt að finna lista yfir starfsemi sem ESB fyrirtækjum verður óheimilt að stunda í aðildarríkjunum til að tryggja jafnræði við önnur fyrirtæki sem eru skráð skv. reglum aðildarríkjanna. Þá er tekið fram að fyrirtækin þurfi ekki að hafa dótturfélag eða fulltrúa í aðildarríki til þess að geta sótt um ríkisaðstoð, stunda atvinnustarfsemi eða fá leyfi. Einnig verður óheimilt að neita ESB fyrirtækjum um að stofna og nota bankareikning í öðru aðildarríki.
• Réttindi starfsfólks. Með tillögunni er ekki hróflað við lögum aðildarríkjanna á sviði vinnuréttar og félagslegra réttinda.
• Sveigjanlegt hlutabréfakerfi. ESB hlutafélög munu hafa sveigjanleika til að útbúa mismunandi tegundir hlutabréfa með ólíkum réttindum, m.a. til að verjast fjandsamlegum yfirtökum.

Tengdar aðgerðir.

Samhliða löggjafartillögunni kynnti framkvæmdastjórnin orðsendingu um tengdar aðgerðir sem mynda munu heild með löggjafartillögunni á tengdum málefnasviðum. Í orðsendingunni er lögð áhersla á stafvæðingu í samskiptum fyrirtækja og stjórnvalda, svo sem með notkun Evrópska fyrirtækjaveskisins (e. European Business Wallet) sem fjallað var um í Vaktinni 21. nóvember 2025.

Í orðsendingunni eru aðildarríkin einnig hvött til þess að setja upp sérstaka dómstóla eða deildir innan dómstóla sem fyrir eru í ríkjunum til að meðhöndla ágreiningsefni tengd ESB hlutafélögum og tryggja þannig skilvirka og einsleita framkvæmd reglnanna.

Framkvæmdastjórn ESB hyggst einnig kanna, í tengslum við mótun á boðuðum löggjafarpakka á sviði frjáls flæðis vinnuafls (e. Fair labour mobility package), möguleika á því að heimila að starfsmenn sprotafyrirtækja og uppskölunarfyrirtækja séu í 100% fjarvinnu yfir landamæri innan ESB.

Í orðsendingunni eru einnig boðaðar aðgerðir til að auka aðgengi að fjármögnun fyrir sprotafyrirtæki og uppskölunarfyrirtæki í tengslum við uppbyggingu á sparnaðar- og fjárfestingarsambandi ESB (e. Savings and Investment Union, SIU), sbr. umfjöllun um þá stefnumótun í Vaktinni 1. mars 2025, auk mögulegrar endurskoðunar á fjárfestingareglum fyrir lífeyrissjóði og boðaðrar löggjafartillögu um breytingar á reglum um evrópska áhættufjárfestingasjóði (e. Update of the European venture capital funds Regulation).

Framkvæmdastjórnin hefur einnig lagt fram löggjafartillögu um svonefnt höfuðstöðvaskattkerfi (e. Head Office Tax system) þar sem lagt er til að litlum og meðalstórum fyrirtækjum verði heimilt að lúta einungis skattareglum þess aðildarríkis þar sem höfuðstöðvar þess eru staðsettar enda þótt starfsemi og útbú séu víðar. Til viðbótar er gert ráð fyrir að tillaga að nýrri tilskipun um samevrópska skilgreiningu á tekjuskattsstofni fyrirtækja, sem fjallað var um í Vaktinni 15. september 2023 muni koma á fót samræmdum lagaramma um skattumhverfi fyrirtækja innan ESB.

Þá er gert ráð fyrir því að boðuð bandormstillaga framkvæmdastjórnarinnar um einföldun regluverks á sviði beinnar skattlagningar muni minnka stjórnsýslukostnað fyrirtækja innan ESB.

Samhliða tillögunni lagði framkvæmdastjórnin fram tilmæli til aðildarríkjanna, Evrópska fjárfestingabankans og Evrópska fjárfestingasjóðsins um skilgreiningar á nýsköpunarfyrirtækjum svo unnt sé að ákvarða með samræmdum hætti hvort þau skuli njóta einfaldaðrar gjaldþrotaskiptameðferðar. Tilmælin munu einnig nýtast til að auka fyrirsjáanleika og samræmi í tengdri stefnumótun og stuðningsaðgerðum ESB er snúa að nýsköpunarfyrirtækjum. Um er að ræða skilgreiningar á nýsköpunarfyrirtækjum (e. innovative enterprises), nýsköpunardrifnum sprotafyrirtækjum (e. innovative startups) og nýsköpunardrifnum uppskölunarfyrirtækjum (e. innovative scaleups). Skilgreiningarnar fela í sér hlutlæg viðmið sem snúa að fjárfestingum í nýsköpun, aldri, stærð fyrirtækjanna og vexti þeirra sem og viðmiðum úr tilmælum framkvæmdastjórnarinnar um lítil og meðalstór fyrirtæki , þ.m.t. varðandi stærðarmörk og skipulagslegar einingar.

Reglugerðartillagan gengur nú til umfjöllunar og afgreiðslu á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB.

Samstarfsyfirlýsing Íslands og ESB um öryggis- og varnarmál

Hinn 18. mars sl. undirrituðu Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, utanríkisráðherra, og Kaja Kallas, utanríkismálastjóri ESB, yfirlýsingu um samstarf Íslands og ESB á sviði öryggis- og varnarmála en í yfirlýsingunni er áréttaður pólitískur vilji Íslands og ESB um aukið samstarf á sviði öryggis- og varnarmála. Yfirlýsingin er á hinn bóginn ekki  skuldbindandi og felur ekki í sér kvaðir um framlög eða þátttöku Íslands í verkefnum ESB.

Með undirrituninni bætist Ísland í sístækkandi hóp ríkja sem ESB hefur undirritað samstarfsyfirlýsingar við á sviði öryggis- og varnarmála á undanförnum tæpum tveimur árum.

Umræddar samstarfsyfirlýsingar byggja í grunninn á strategískri áætlun ESB sem samþykkt var af öllum aðildaríkjum ESB einungis fáeinum vikum eftir að Rússland réðst á Úkraínu árið 2022 og nefnd er Strategic Compass. Þá byggja samstarfsyfirlýsingarnar einnig á víðtækri stefnumörkun ESB á sviði öryggis- og varnarmála sem sambandið hefur ráðist í síðan þá, sbr. stefnumörkun á sviði varnarmála frá 5. mars 2024, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 15. mars 2024, sbr. einnig umfjöllun Vaktarinnar 14. febrúar 2025, um þróun og stöðu varnarsamstarfs á vettvangi ESB en þar var m.a. sérstaklega fjallað um samstarfsyfirlýsingar ESB við ríki utan sambandsins á þessu sviði. Sjá einnig hvítbók ESB um varnarmál og endurvopnunaráætlun ESB, sbr. umfjöllun í Vaktinni 21. mars 2025, og loks umfjöllun Vaktarinnar 24. október sl. um nýjan vegvísi um uppbyggingu varnarviðbúnaðar í ESB til ársins 2030.

Á grundvelli framangreindrar stefnumótunar hefur ESB nú skrifað undir samstarfsyfirlýsingar við eftirfarandi 12 ríki utan ESB, að Íslandi meðtöldu (ríki talin upp í sömu röð og yfirlýsingar hafa verið undirritaðar):

• Moldóvu, undirrituð 21. maí 2024,
• Noreg,
• Japan,
• Suður-Kóreu,
• Norður-Makedóníu,
• Albaníu,
• Bretland,
• Kanada,
• Indland,
• Ísland,
• Ástralíu og
• Gana, undirrituð 24. mars sl.

Eins og kunnugt er þá hefur Ísland um langt árabil verið afar samstíga ESB og aðildarríkjum þess um margvísleg málefni á sviði utanríkis- og alþjóðamála, svo sem eins og skýrlegast hefur komið fram í stuðningi við Úkraínu á þeim rúmu fjórum árum sem nú eru liðin frá því að árásarstríð Rússlands gagnvart landinu hófst, þar á meðal stuðningur Íslands við þvingunaraðgerðir ESB gagnvart Rússlandi. Byggir samstarfsyfirlýsing Íslands og ESB þannig á þeim trausta grunni sem lagður hefur verið á umliðnum árum og áratugum.

Í yfirlýsingunni er í fyrsta lagi mælt fyrir um almenna umgjörð samstarfsins og samráðsins (e. General framework). Er þar m.a. kveðið á um að Ísland geti, þegar tilefni er til, fengið aðgang að fundum æðstu embættismanna ESB á sviði öryggis- og varnarmála þ. á m. að fundum utanríkisráðherra aðildarríkjanna á vettvangi ráðherraráðs ESB. Þá er jafnframt mælt fyrir um árlega samráðsfundi háttsettra embættismanna Íslands og ESB.

Í yfirlýsingunni er einnig sérstaklega fjallað um inntak samstarfsins á eftirfarandi sviðum, þ.e.:

• í stuðningi við Úkraínu,
• á sviði friðargæslu og neyðarviðbragða,
• í norðurslóðamálum og siglingaöryggismálum,
• á sviði áhersluverkefna í varnarmálum, þ. á m. á sviði varnartengds iðnaðar,
• í netöryggismálum,
• á sviði nýrra framsækinna tæknilausna,
• í viðbrögðum vegna fjölþáttaógna,
• í viðbrögðum við erlendri íhlutun og upplýsingaóreiðu,
• á sviði öryggisógna sem hafa tengsl við loftslagsbreytingar,
• á sviði geimöryggis, sbr. m.a. umfjöllun hér að neðan í Vaktinni um samstarf Íslands og ESB á sviði öruggra fjarskipta um gervihnetti,
• í baráttunni gegn hryðjuverkum og ofbeldisfullri öfgahyggju,
• á sviði vopnaeftirlits og afvopnunar,
• við uppbyggingu á getu samstarfsaðila á sviði öryggis- og varnarmála,
• við þjálfun og menntun á sviði öryggis- og varnarmála,
• á sviði friðarmála og neyðarstjórnunar á vettvangi alþjóðastofnana,
• á sviði ytri þátta efnahagsöryggismála, svo sem á sviði öryggis aðfangakeðja og
• á vettvangi Sameinuðu þjóðanna um framkvæmd stefnumótunar um konur, frið og öryggi.

Sjá nánar um undirritun yfirlýsingarinnar og um aðra viðburði í ferð ráðherra til Brussel 18. mars sl. í fréttatilkynningu utanríkisráðuneytisins.

Sjá einnig nánar hér um tvíhliða samstarfsyfirlýsingar ESB um öryggis- og varnarmál við ríki utan sambandsins og í reifun hugveitu Evrópuþingsins.

Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra og Kaja Kallas utanríkismálastjóri Evrópusambandsins handsala undirritun samstarfsyfirlýsingarinnar í Brussel 

Undirritun samninga um aðild Íslands að áætlunum ESB um örugg fjarskipti

Í gær, 26. mars, undirritaði Stefán Haukur Jóhannesson, sendiherra Íslands í Brussel, samning um aðild Íslands að tveimur áætlunum ESB, þ.e. annars vegar um aðild að áætlun ESB um örugg fjarskipti um gervihnetti (e. Secure Connectivity Program) og hins vegar áætlun ESB um örugg fjarskipti opinberra aðila (e. Govsatcom Program). Samtímis skrifuðu Norðmenn undir samskonar samning um aðild að umræddum áætlunum.

Viðræður um þátttöku í áætlunum hafa staðið yfir frá árinu 2023 og hefur verið fjallað um framgang þeirra í Vaktinni, nú síðast 7. nóvember sl.

Nær öll fjarskipti Íslands við umheiminn fara um þrjá sæstrengi til Evrópu. Með þátttöku í áætluninni eykst áfallaþol fjarskipta til og frá Íslandi. Rofni samband við sæstrengina t.d. vegna netárása eða skemmdaverka verður hægt að beina mikilvægustu fjarskiptunum um gervihnattasamband sem Ísland fær aðgang að á grundvelli samningsins. Ísland mun einnig eiga fulltrúa í stjórnarnefnd áætlunarinnar og getur komið sjónarmiðum að við mótun og stjórnun hennar. Miðað er við að kerfið verði starfhæft árið 2030.

Þátttaka í öruggu fjarskiptakerfi opinberra aðila eflir fjarskipti á milli opinberra aðila við eftirlit, leit og björgun, almannavarnir og löggæslu. Kerfið er þegar komið í rekstur og byggir það á fjarskiptakerfum sem nokkur aðildarríki hafa komið sér upp. Þá er gert ráð fyrir að kerfið verði auk þess rekið á grundvelli hins nýja fjarskiptakerfis um gervihnetti þegar þar að kemur.

Sjá nánar um undirritunina í fréttatilkynningu innviðaráðuneytisins og í fréttatilkynningu framkvæmdastjórnarinnar.

Frá undirritun samningsins í Brussel: Cecelie Myrseth viðskipta- og iðnaðarráðherra Noregs, Andrius Kubilius sem fer með málefni varnarmála og geimsins í framkvæmdastjórn ESB og Stefán Haukur Jóhannesson sendiherra Íslands í Brussel 

Fundur leiðtogaráðs ESB

Leiðtogaráð ESB kom saman til formlegs fundar 19. mars sl. Upphaflega var áformað að fundurinn yrði að meginstefnu helgaður umræðu um aðgerðir til að auka samkeppnishæfni ESB og var fundurinn þannig hugsaður sem framhald af óformlegum fundi ráðsins sem fram fór í Alden Biesen í Belgíu 12. febrúar sl., sbr. umfjöllun um þann fund í Vaktinni 13. febrúar.

Önnur málefni yfirskyggðu þó þá umræðu að nokkru, það er annars vegar afgreiðsla á lánveitingu ESB til Úkraínu og hins vegar átökin í Mið-Austurlöndum og áhrif þeirra á alþjóðahagkerfið og orkuöryggi.

Afgreiðsla lánveitingar til Úkraínu

Eins og fjallað var um í Vaktinni 27. febrúar sl. þá ákvað Ungverjaland, undir forystu forsætisráðherra landsins Victor Orbán, að víkja frá áður gerðu samkomulagi um afgreiðslu á 90 milljarða evru lánveitingu til Úkraínu sem hann hafði gert ásamt öðrum leiðtogum ESB á fundi leiðtogaráðsins í desember sl., sbr. umfjöllun um þann fund í Vaktinni 19. desember. Fyrir leiðtogaráðsfundinn nú höfðu skapast væntingar um að samkomulag sem ESB og Úkraína hafa gert um lagfæringu á Druzhba-olíuleiðslunni sem flutt hefur rússneska olíu til Ungverjalands, gæti orðið til þess að greiða úr málinu en Ungverjaland hefur vísað til truflana á olíuflutningum frá Rússlandi um Úkraínu til Ungverjalands í gegnum leiðsluna sem ástæðu þess að ákveðið var að víkja frá samkomulaginu. Kenna þeir Úkraínu um að hindra olíuflutningana um leiðsluna en því hefur Úkraína alfarið hafnað og bent að leiðslan hafi skemmst í loftárásum Rússlands. Fljótt varð ljóst á fundinum að Orbán var ekki á þeim buxunum að breyta um kúrs í málinu og þykir ljóst að sú afstaða hans litast mjög af þeirri hörðu kosningabaráttu sem nú er háð í Ungverjalandi í tengslum við þingkosningar sem þar fara fram 12. apríl nk. Sýna skoðanakannanir að flokkur hans, Fidesz, kunni að standa höllum fæti í baráttunni við stjórnarandstöðuna undir forystu Péter Magyar.

Framangreind afstaða Orbáns hefur reynt mjög á langlundargeð annarra aðildarríkja. Erfitt sé að sætta sig við að leiðtogar standi ekki við samkomulag sem gert er í leiðtogaráðinu, en hafa ber í huga að formlegt ákvörðunarvald í málinu liggur ekki þar heldur hjá aðildarríkjunum á vettvangi ráðherraráðs ESB. Eftir sem áður er talið ólíklegt að aðildarríkin muni aðhafast frekar í málinu að sinni eða fram yfir þingkosningarnar í Ungverjalandi.

Átökin í Mið-Austurlöndum

Átökin í Mið-Austurlöndum og sú mikla óvissa um orkuöryggi og efnahagshorfur sem hernaðaraðgerðir Bandaríkjanna og Ísraels gagnvart Íran hafa haft í för með sér og sömuleiðis mótaðgerðir Írans, m.a. með lokun Hormússundsins, voru að vonum önnur þungamiðja umræðna á fundinum. Í niðurstöðum fundarins kalla leiðtogarnir eftir því að dregið verði úr spennu og að allir deiluaðilar virði alþjóðalög, þ.m.t. stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna og alþjóðleg mannúðarlög.

Ljóst er að aðilarríkin hafa afar takmarkaðan áhuga á því að dragast inn í átökin en eigi að síður er ástandið þess eðlis að erfitt er fyrir ESB að halda sig að öllu leyti fyrir utan þau. Enda þótt mestur hluti þeirrar olíu sem fer um Hormússund sé flutt til ríkja í Asíu og Afríku þá er fyrirséð, eins og þegar hefur komið á daginn, að lokun sundsins leiðir til hækkunar á heimsmarkaðsverði á olíu og jarðgasi sem aftur leiðir til hækkunar á orkukostnaði ESB-ríkja eins og annarra. Þá eru áhyggjur uppi á meðal aðildarríkjanna um að langvarandi ófriður geti leitt til aukins flóttamannastraums og er m.a. vikið að því í niðurstöðum fundarins að mikilvægt sé að vera á varðbergi gagnvart því. 

Ein Evrópa, einn markaður

Enda þótt framangreind málefni hafi borið hæst á fundinum þá fór einnig fram umræða um aðgerðir til að efla samkeppnishæfni ESB, eins og áætlað hafði verið. Í niðurstöðum fundarins kemur fram að leiðtogarnir hafi sammælst um að ýta úr vör áætlun sem nefnd er; Ein Evrópu, einn markaður (e. One Europe, one market). Markmið áætlunarinnar er að styrkja enn frekar samkeppnishæfni ESB og er í þeim efnum lögð áhersla á að vinnu við einföldun regluverks verði haldið áfram, að stofnun og rekstur nýsköpunarfyrirtækja verði gerð auðveldari, sbr. m.a. umfjöllun Vaktarinnar hér að framan um 28. lögsagnarumdæmið, og að stuðlað verði að því að tryggja framboð orku á viðráðanlegu verði en allt eru þetta kunnugleg stef í umræðu um stefnuáherslur ESB á þessu sviði, eins og umfjallanir Vakarinnar á undanförnum misserum bera með sér.

Einn umdeildasti þátturinn í umræðunni um aukna samkeppnishæfni ESB lýtur að endurskoðun og framtíð viðskiptakerfis ESB með losunarheimildir (e. Emissions Trading System - ETS) og voru þau mál einnig til umræðu á fundinum og bar þar til nokkurra tíðinda, sbr. sérstaka umfjöllun um þau mál hér að neðan í Vaktinni.

Næsti fundur leiðtogaráðs ESB er áætlaður dagana 23. og 24. apríl nk. og er ljóst að þá verða framangreind mál m.a. til áframhaldandi umræðu og þá ekki hvað síst umrædd lánveiting til Úkraínu.

Hormússund milli Persaflóa og Ómanflóa

ETS-kerfið og orkukrísan

Eins og vikið er að í umfjöllun Vaktarinnar hér að framan um fund leiðtogaráðs ESB var viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir(e. Emissions Trading System - ETS) og endurskoðun þess á meðal umræðuefna á fundinum í tengslum við umræðu um samkeppnishæfni atvinnulífs í ESB og orkumál.

Í aðdraganda fundarins áttu sér stað allmiklar umræður og skoðanaskipti um kerfið en eins og fjallað hefur verið um í Vaktinni, nú síðast 21. nóvember sl., stendur nú yfir endurskoðun á kerfinu á vettvangi framkvæmdastjórnarinnar. Hefur umræðan afhjúpað ólíka sýn, bæði á meðal aðildarríkjanna og innan atvinnulífsins, til kerfisins. Spanna umræðan og sjónarmiðin allt litrófið, þ.e. allt frá þeim sem vilja einfaldlega leggja kerfið niður í núverandi mynd til þeirra sem telja lykilatriði að viðhalda því og styrkja til að draga úr losun og styðja við orkuskipti, auk þess sem, á báða bóga, er bent á áhrif á orkuverð, samkeppnishæfni og fjárfestingar í ljósi aukinnar alþjóðlegrar samkeppni.

Framangreind umræða endurspeglast meðal annars í sameiginlegu bréfi tíu aðildarríkja ESB til forseta leiðtogaráðsins, António Costa, og forseta framkvæmdastjórnar, Ursula von der Leyen (VdL), þar sem bent er á að niðurfelling endurgjaldslausra losunarheimilda til ársins 2034 væri of brött og gæti, samhliða háu orkuverði, haft veruleg áhrif á samkeppnisstöðu lykil avinnugreina og iðnaðar í Evrópu.

Á sama tíma sendu yfir 150 evrópsk fyrirtæki og fjárfestar sameiginlegt bréf þar sem lögð var áhersla á mikilvægi þess að viðhalda sterku og fyrirsjáanlegu ETS-kerfi sem styður við fjárfestingar og samkeppnishæfni til lengri tíma.

Forsætisráðherrar Danmerkur, Finnlands, Portúgals, Spánar og Svíþjóðar sendu einnig sameiginlegt bréf til forseta leiðtogaráðsins, António Costa, þar sem undirstrikað var að orkuskipti væru ekki aðeins mikilvæg með tilliti til umhverfis- og loftslagsmála heldur einnig lykilþáttur í því að tryggja samkeppnishæfni og efnahagslegt öryggi Evrópu. Í því samhengi væri ETS-kerfið hornsteinn loftslags- og iðnaðarstefnu ESB og mikilvægt tæki til að styðja við umbreytingu yfir í hreina og innlenda orkugjafa.

Þá sendu samtök atvinnulífsins í Svíþjóð, Danmörku, Finnlandi og Noregi einnig frá sér sameiginlegt bréf þar sem lýst er stuðningi við kerfið.

Jafnframt sendi stór hópur evrópskra umhverfissamtaka, þar á meðal Alþjóðlegi náttúruverndarsjóðurinn (e.  World Wide Fund for Nature  - WWF) og Climate Action Network Europe, sameiginlegt bréf til leiðtoga ESB-ríkjanna, Costa og VdL, þar sem varað er við því að veikja ETS-kerfið. Samtökin benta á að slíkt gæti aukið óvissu í regluverki, hækkað fjármagnskostnað og seinkað fjárfestingaákvörðunum og var kallað eftir fyrirsjáanlegu viðskiptakerfi sem væri varið fyrir pólitískum skammtíma inngripum.

Áhrif átakanna í Mið-Austurlöndum á orkuverð hafa síðan aukið enn þrýsting á að endurskoðun á ETS-kerfinu verði hraðað og báru umræður á fundi leiðtogaráðsins þess skýrt merki. 

Samþykktu leiðtogarnir, eins og vikið er að í umfjöllun um fund leiðtogaráðs ESB hér að framan, að hrinda af stað áætlun sem nefnd er One Europe, One Market og miðar að því að styrkja samkeppnishæfni ESB. Þáttur í þeirri áætlun er að bregðast við hækkandi orkuverði með tímabundnum aðgerðum, draga úr sveiflum á raforkuverði og hraða orkuskiptum og var í því sambandi m.a. kallað eftir því að endurskoðun ETS-kerfisins yrði hraðað en samkvæmt núverandi áætlun hefur verið gert ráð fyrir að tillögur yrðu kynntar í júlí.

Í bréfi sem VdL sendi til leiðtoganna fyrir fundinn sem og í yfirlýsingu sem VdL sendi frá sér eftir fundinn kemur fram að nú sé unnið að skammtímaaðgerðum sem tengjast ETS-kerfinu sem kynntar verða á næstunni, samhliða því að unnið væri að víðtækari endurskoðun kerfisins.

Helstu atriðin sem fram koma í yfirlýsingu VdL, og snúa að ETS-kerfinu, fela í sér að ráðgert er að viðmið fyrir endurgjaldslausar heimildir verði uppfærð með auknu tilliti til stöðu atvinnulífs og iðnaðar. Þá er boðað að Markaðsstöðugleikasjóðurinn (e. Market Stability Reserve- MSR) verði efldur til að draga úr sveiflum og auka fyrirsjáanleika í kolefnisverði, og gert er ráð fyrir að slíkar aðgerðir verði kynntar á næstu dögum. Samhliða verði haldið áfram vinnu við heildstæðari endurskoðun kerfisins til lengri tíma, þar sem meðal annars verður horft til þróun kerfisins eftir 2034. Þá er einnig fyrirhugað að efla fjárfestingarstuðning í gegnum ETS-kerfið til að styðja við afkolun iðnaðar og hraða innleiðingu hreinnar tækni.

Af umræðunni að dæma þá er ljóst að sú orkukrísa sem nú steðjar að er að setja stóraukinn þrýsting á að skjótlega verði slakað á því taumhaldi sem ETS-kerfið setur á notkun jarðefnaefnaeldsneytis og að með því móti verði m.a. leitast við að draga úr því höggi, að minnsta kosti tímabundið, sem orkukrísan hafi á atvinnulífið og samkeppnishæfni þess. Enn á eftir að koma í ljós á næstu vikum hver lendingin verður í því sambandi, nánar tiltekið.

Íslensk stjórnvöld fylgjast náið með framvindu málsins og mögulegum áhrifum þess fyrir íslenskt atvinnulíf og iðnað. Við þá vöktun er sérstök áhersla lögð á möguleg áhrif kerfisins á flug og tengiflug um Ísland og jafnframt á skipaflutninga til landsins, sbr. m.a. umfjöllun Vaktarinnar 11. júlí sl. þar sem fjallað var um umsögn íslenskra stjórnvalda um kerfið.

Leiðbeiningar um ríkisaðstoð fyrir sjálfbæra flutninga

Hinn 16. mars 2026 samþykkti framkvæmdastjórn ESB leiðbeiningar um ríkisaðstoð fyrir landflutninga og fjölþætta flutninga (e. Land and Multimodal Transport Guidelines - LMTG) og undanþágureglugerð fyrir ríkisaðstoð í samgöngum (e. Transport Block Exemption Regulation – TBER). Reglugerðin og leiðbeiningar taka gildi 30. mars nk. og er þeim ætlað að styðja sjálfbærari samgöngumáta fyrir bæði farþega- og vöruflutninga og uppfæra ramma ESB um ríkisaðstoð fyrir landflutninga og fjölþætta flutninga. Reglugerðin gildir til 31. desember 2034.

Samþykkt reglugerðarinnar og leiðbeininganna byggir á niðurstöðum heildarúttektar (e. Fitness Check) sem framkvæmdastjórnin gerði árið 2019 á reglum um sjálfbæra landflutninga. Úttektin sýndi að gildandi leiðbeiningar gegndu mikilvægu hlutverki til að hvetja til tilfærslu flutninga af vegum. Hins vegar væri þörf á að endurspegla tækniþróun og þróun á markaði með nýjum leiðbeiningum í samræmi við núverandi stefnumótun ESB. Frumáhrifamat vegna málsins var birt árið 2021 og samráð vegna málsins átti sér stað árið 2024.

Reglugerðin og leiðbeiningarnar koma í stað leiðbeininga frá 2008 um ríkisaðstoð til járnbrautafyrirtækja. Saman mynda þær samræmdan ramma utan um ríkisaðstoð til fjölbreyttra sjálfbærra samgöngumáta og aðstoðarráðstafana auk þess sem viðeigandi varúðarráðstafanir eru viðhafðar til að koma í veg fyrir óeðlilega röskun á samkeppni.

Leiðbeiningar fyrir ríkisaðstoð eru sem slíkar ekki teknar upp í EES-samninginn en Eftirlitsstofnun EFTA hefur speglað leiðbeiningar ESB til að gæta einsleitni við beitingu ríkisaðstoðarreglna á Evrópska efnahagssvæðinu. Reglugerðin er sett á grundvelli heimildarreglugerðar ráðsins (ESB) 2015/1588 um beitingu 107. og 108. gr. sáttmálans um starfshætti Evrópusambandsins gagnvart tilteknum flokkum þverlægrar ríkisaðstoðar.

Leiðbeiningar um ríkisaðstoð fyrir landflutninga og fjölþætta flutninga.

Í leiðbeiningunum er kveðið á um skilyrði fyrir ríkisaðstoð sem tilkynna þarf framkvæmdastjórninni og eru meginþættir leiðbeininganna eftirtaldir.

• Leiðbeiningarnar ná til allra tegunda landflutninga sem eru sjálfbærari en vegaflutningar, þar á meðal flutninga með lestum og skipum á innri vatnaleiðum og sjálfbærra fjölþættra flutninga. Sé um að ræða fjölþætta flutninga þarf að minnsta kosti einn af samgöngumátunum að vera járnbrautir eða innri vatnaleiðir, eða samsetning landflutninga og styttri sjóflutninga.
• Í leiðbeiningunum er farið yfir möguleika á ýmsum rekstrar- og fjárfestingarstuðningi. Það á við um byggingu og viðhald þjónustumannvirkja fyrir járnbrautir og innri vatnaleiðir, nýjar viðskiptalegar tengingar við járnbrautakerfi og innri vatnaleiðir og endurgreiðslur vegna vöruflutninga í almannaþágu með lestum.
• Leiðbeiningarnar innleiða sveigjanlegri reglur um ríkisaðstoð sem stuðlar beint að grænni og stafrænni umbreytingu. Hér er meðal annars átt við stuðning sem miðar að því að draga úr ytri kostnaði samgangna og stuðning sem eflir samvirkni (e. interoperability). Ákvæðin eru hönnuð til að styðja við tilfærslu frá vegaflutningum yfir í sjálfbærari samgöngumáta auk þess að tryggja að aðstoðin sé markviss og hófleg.
• Í leiðbeiningunum er einnig að finna varúðarráðstafanir sem styðja nýliðun og vöxt á mörkuðum fyrir sjálfbæra landflutninga. Leiðbeiningarnar auðvelda jafnframt aðgengi að fjármagni fyrir lítil og meðalstór fyrirtæki og nýja aðila til að kaupa járnbrautarlestir og skip til flutninga á innri vatnaleiðum.

Reglugerð um undanþágur fyrir ríkisaðstoð í samgöngum

Samkvæmt reglugerðinni eru tilteknir flokkar ríkisaðstoðar á sviði járnbrauta, innri vatnaleiða og sjálfbærra fjölþættra flutninga undanþegnir fyrirfram tilkynningu og samþykki framkvæmdastjórnarinnar.

Undanþágurnar fela í sér þó nokkra einföldun og gera aðildarríkjunum kleift að veita ríkisaðstoð, sem uppfyllir skilyrðin, með hraðvirkum hætti. Með þessari breytingu geta aðildarríkin nú hrint í framkvæmd fjölda verkefna án þess að þurfa fyrirfram samþykki framkvæmdastjórnarinnar. Markmið framkvæmdastjórnarinnar er þannig að hraða framkvæmdum og draga úr stjórnsýslubyrði. 

Stefnumótun ESB um varnir gegn gróðureldum

Framkvæmdastjórn ESB birti 25. mars sl. nýja orðsendingu um stefnu um varnir gegn gróðureldum (e. Integrated wildfire risk management). Stefnan er í samræmi við viðbúnaðaráætlun ESB  (e. Preparedness Union Strategy) sem fjallað var um í Vaktinni 4. apríl 2025.

Undanfarin ár hefur tíðni gróðurelda aukist og þeir hafa orðið stærri. Árið 2025 var versta tímabil gróðurelda í Evrópu frá upphafi mælinga, þar sem yfir ein milljón hektara brunnu. Til að styrkja viðnámsþrótt og tryggja betri vernd íbúa, umhverfisins, innviða og menningarverðmæta leggur framkvæmdastjórnin áherslu á samþætta nálgun áhættustjórnunar vegna gróðurelda. Nýja stefnan nær þannig til forvarna, viðbúnaðar, viðbragða og endurheimtar. 

Meðal þess sem framkvæmdastjórnin leggur til eru vistkerfismiðaðar aðgerðir, s.s. að skapa eldþolin landsvæði og draga úr áhættu og áhrifum gróðurelda með náttúruvernd og endurheimt náttúru. Framkvæmdastjórnin mun veita aðildarríkjum leiðbeiningar um gerð áhættumats til að bæta langtímastefnumótun. Þá er áhersla lögð á að auka vitund fólks um áhættu af gróðureldum og virkja borgara í viðbúnaði vegna gróðurelda. Jafnframt er lagt til að brunaliðsviðbúnaður á áhættusvæðum og samskipti milli viðbúnaðaraðila í slökkvistarfi verði efldur. Framkvæmdastjórnin mun jafnframt þróa áfram evrópska skógareldaupplýsingakerfið (e. European Forest Fire Information System), sem nýtur stuðnings frá gervihnattakerfinu Copernicus, og bæta viðvörunarkerfi og vöktunartæki þess. Að auki er stefnt að því að stækka slökkviliðsflota rescEU með kaupum á 12 sérhæfðum slökkviflugvélum og fimm þyrlum. Loks er stefnt að opnun miðstöðvar um gróðurelda á Kýpur sem mun hafa hlutverk í viðbragði við gróðureldum og við þekkingaruppbyggingu.

***

Brussel-vaktin, fréttabréf sendinefndar Íslands gagnvart Evrópusambandinu, er gefið út að jafnaði tvisvar í mánuði. Þar er greint frá því sem efst er á baugi í stefnumörkun Evrópusambandsins og á vettvangi EES-samningsins, í samræmi við samþykkta ritstjórnarstefnu.

Ritstjóri: Ágúst Geir Ágústsson, sendiráðunautur.

Ábyrgðarmaður: Stefán Haukur Jóhannesson, sendiherra.

Leiðréttingar, ábendingar og athugasemdir sendist til ritstjóra Vaktarinnar á netfangið [email protected].

 

Hægt er að gerast áskrifandi með því að fara í „Áskriftir“ hér á vefnum og merkja þar við Brussel-vaktina. Einnig er hægt að senda tölvupóst með beiðni um áskrift á [email protected].