Áætlun leiðtogaráðs ESB um samkeppnishæfni: Ein Evrópa, einn markaður

Að þessu sinni er fjallað um:

• áætlun leiðtogaráðsins um aukna samkeppnishæfni: Ein Evrópa, einn markaður
• fund EPC
• nýjan félagsmálapakka ESB
• samkomulag um nýjar reglur gegn sviksemi og aukið gagnsæi í greiðsluþjónustu
• nýja stefnumótun ESB um bætt gæði lagasetningar
• matsskýrslu um framkvæmd sameiginlegu sjávarútvegsstefnu ESB
• EES/EFTA-álit um löggjafartillögu um geimstarfsemi
• EES/EFTA-álit um tillögu um mikilvæg lyf
• óformlega fundi samgöngu- og siglingamálaráðherra
• heimsókn starfsfólks heilbrigðisráðuneytisins til Brussel
• Evrópudaginn

 

Ein Evrópa, einn markaður

Líkt og fjallað var um í Vaktinni 27. mars sl. sammæltist leiðtogaráðið á fundi sínum 19. mars sl. um að ýta úr vör áætluninni „Ein Evrópa, einn markaður“ (e. One Europe, One Market) sem ætlað er að styrkja samkeppnishæfni, viðnámsþrótt og strategískt sjálfræði ESB.

Í áætluninni er sjónum beint að tilteknum málefnasviðum þar sem aðgerða er talin þörf, svo sem á sviði einföldunar regluverks, dýpri samþættingar á innri markaðinum, enduriðnvæðingu ESB, nýsköpun og minnkun hæðis ESB, lægri orkukostnaði og afkolun og greiðari fjárfestingum. Í áætlun leiðtogaráðsins kemur fram að stefnt skuli að því að verkþáttum áætlunarinnar verði lokið á árinu 2026 og í síðasta lagi fyrir lok árs 2027. Þá kallaði leiðtogaráðið eftir því að löggjafarstofnanir ESB, þ.e. Evrópuþingið og ráðherraráð ESB, ásamt framkvæmdastjórninni myndu grípa til tafarlausra ráðstafana til að hrinda áætluninni í framkvæmd.

Framangreindar stofnanir ESB brugðust við ákallinu 24. apríl sl. með undirritun samkomulags um forgangsröðun mála til að hrinda áætluninni í framkvæmd út árið 2027. Samkomulagið nefnist vegvísir um eina Evrópu, einn markað, (e. One Europe, One Market Roadmap) en með því skuldbinda umræddar stofnanir sig til þess ná þeim markmiðum sem áætlun leiðtogaráðsins mælir fyrir um. Líkt og kveðið er á um í áætlun leiðtogaráðsins er stefnt er að því að verkþáttum vegvísisins ljúki fyrir lok árs 2027 og munu umræddar stofnanir ESB funda ársfjórðungslega til að meta og tryggja framfylgd hans í samræmi við tímasetta forgangsröðun.   

Áætlun leiðtogaráðsinsog forgangsröðun verkefna samkvæmt vegvísinum

Einföldun regluverks

Í áætlun leiðtogaráðsins er kallað eftir framhaldi þeirra einföldunarvinnu sem staðið hefur yfir að undanförnu til að tryggja að regluverk sé hliðhollt nýsköpunarfyrirtækjum og litlum og meðalstórum fyrirtækjum. Haldið verður áfram vinnu við einföldunarbandormana (e. Omnibus packages) sem þegar hafa verið lagðir fram, sbr. m.a. Omnibus-yfirlit í Vaktinni 21. nóvember sl., með það fyrir augum að einfalda gildandi löggjöf auk þess sem stefnt er að framlagningu nýrra tillagna. Markmiðið er að straumlínulaga reglur, þ.m.t. um leyfisveitingar og skipulagsferli. Jafnframt er stefnt að markvissri endurskoðun regluverks ESB í heild sinni með það fyrir augum að útrýma úreltum og óþarfa reglum, tvítekningum og ósamrýmanlegum reglum.

Samþættari innri markaður

Í áætluninni er lögð áhersla á að aðildarríkin og stofnanir ESB beri sameiginlega ábyrgð á innri markaðnum og að stefnt skuli að því að fjarlægja hindranir og samþætta innri markaðinn enn frekar en nú er fyrir árslok 2027. Nánar tiltekið er um að ræða eftirtaldar aðgerðir:

• Að samningar náist fyrir árslok 2026 í þríhliða viðræðum um efni löggjafartillögu um 28. lögsagnarumdæmið, sbr. umfjöllun um tillöguna í Vaktinni 27. mars sl.
• Að samningar náist í júní nk. í þríhliða viðræðum um efni löggjafartillögu um samræmdar stafrænar flutningstilkynningar vegna útsendra starfsmanna (e. A single digital declaration portal for posted workers), sbr. umfjöllun um tillöguna í Vaktinni 6. desember 2024.
• Að lögfestar verði bættar reglur um gagnkvæma viðurkenningu á faglegri menntun og hæfni vinnuafls og styðja við flytjanleika. Löggjafartillaga framkvæmdastjórnarinnar þessa efnis verði lögð fram haustið 2026.
• Að stafvæðing samskipta við hið opinbera (gögn afhent einu sinni fyrir öll kerfi) fyrir tilstilli Evrópska fyrirtækjaveskisins (e. European Business Wallet) verði tryggð en löggjafartillaga um Evrópska fyrirtækjaveskið er sem stendur í þríhliða viðræðum. Stefnt er að því að notkun Evrópska fyrirtækjaveskisins verði skyldubundin fyrir opinbera geirann árið 2028 eða 2029. Sjá umfjöllun um tillöguna í Vaktinni 21. nóvember sl. þar sem fjallað er um Omnibus-tillögur framkvæmdastjórnarinnar.
• Að lögfestar verði reglur um bætt vöruöryggi fyrir neytendur. Löggjafartillaga framkvæmdastjórnarinnar þar að lútandi verði lögð fram í lok árs 2026.
• Að bætt verði úr brotakenndum vörumerkingum og pökkunarkröfum. Löggjafartillaga framkvæmdastjórnarinnar þess efnis verði lögð fram í lok árs 2026.
• Þá kallar leiðtogaráðið eftir því að framkvæmdastjórnin tryggi tímalega og öfluga framfylgd reglna sem gildi um innri markaðinn, sbr. m.a. umfjöllun hér að neðan í Vaktinni um bætt gæði lagasetningar og bætta lagaframkvæmd.

Orkumál

Í áætluninni er lögð áhersla á að orkuskipti séu mikilvæg fyrir strategískt sjálfræði ESB. Þau dragi úr hversu háð ESB er jarðefnaeldsneyti, styrki viðnámsþrótt, lækki raforkuverð og skili hreinni orku á heimamarkað. Á sama tíma er lagt til að ráðist verði í aðgerðir til að halda niðri orkukostnaði og til að bregðast við yfirstandandi orkukrísu. Nánar tiltekið er um að ræða eftirtaldar aðgerðir:

• Að ráðist verði í skammtímaaðgerðir til að mæta orkukrísunni sem átökin í Mið-Austurlöndum hafa ollið. Tillaga þar að lútandi verði lögð fram við fyrsta hentugleika á þessu ári. Sjá til hliðsjónar umfjöllun Vaktarinnar 24. apríl sl. um orkukreppuna og ráðstafanir ESB.
• Að gripið verði til markvissra aðgerða til að draga úr hækkun á raforkuverði. Tillaga verði lögð fram við fyrsta hentugleika á þessu ári.
• Að ráðist verði í landsbundnar aðgerðir í aðildarríkjunum í orkumálum.
• Að ETS-kerfið verði endurskoðað og að kynning á tillögum framkvæmdastjórnarinnar þar að lútandi fari fram í júlí nk., sbr. aftur umfjöllun Vaktarinnar 24. apríl sl.
• Að aðgerðapakki um uppbyggingu raforkuinnviða í ESB (e. European Grids Package) verði settur í forgang og að samningum í þríhliða viðræðum um löggjafartillögur sem fylgja pakkanum verði náð fyrir lok árs 2026, sbr. umfjöllun um pakkann í Vaktinni 19. desember sl.

Iðnaður og nýsköpun

Í áætluninni er jafnframt lögð áhersla á enduriðnvæðingu, aukna nýsköpun og að dregið sé úr strategísku hæði ESB. Nánar tiltekið er um að ræða eftirtaldar aðgerðir:

• Að framkvæmdastjórnin kortleggi hæði ESB (e. dependencies) fyrir lok árs 2026.
• Að löggjafartillaga um „evrópskan valkost“ verði sett í forgang og að samkomulag náist í þríhliða viðræðum um efni tillögunnar, svonefndan iðnaðarhraðal (e. Industrial Accelerator Act), fyrir árslok 2026, sbr. umfjöllun um tillöguna í Vaktinni 13. mars sl.
• Að framkvæmdastjórnin grípi til aðgerða eins fljótt og verða má til að verjast megi óréttmætum viðskiptaháttum og efnahagslegum þvingunum af hálfu þriðju ríkja.
• Að framkvæmdastjórnin leggi fram löggjafarpakka um tæknilegt sjálfræði (e. technological sovereignty) við fyrsta hentugleika.
• Að áhersla verði lögð á aukna fjölbreytni í viðskiptasamböndum, aðfangakeðjum og fjárfestingum til að tryggja aðgang að mikilvægum hráefnum, mörkuðum og tækni. 

Fjárfestingar

• Að samkomulagi verði náð um svonefnt sparnaðar og fjárfestingarsamband ESB (e. Savings and Investment Union) fyrir árslok 2026, sbr. m.a. umfjöllun Vaktarinnar um stefnuna í Vaktinni 21. mars 2025.
• Að stefnt skuli að samkomulagi fyrir árslok 2026 í þríhliða viðræðum um efni löggjafartillögu um stafræna evru (e. Digital Euro), sbr. umfjöllun um tillöguna í Vaktinni 7. júlí 2023.
• Að stefnt skuli að því að skýrsla framkvæmdastjórnarinnar um breytingar á varúðarreglum í fjármálastarfsemi komi út fyrir sumarið 2026.

Fundur EPC

Fjölmargir leiðtogar Evrópu komu saman til fundar á vettvangi European Political Community (EPC) síðastliðinn mánudag og var fundurinn að þessu sinni haldinn í Jerevan, höfuðborg Armeníu. Var þetta í áttunda skiptið sem leiðtogar hittast á þessum vettvangi en fyrsti fundurinn fór fram í Prag 6. október 2022, sbr. umfjöllun í Vaktinni 7. október 2022.

Markmið EPC er að skapa leiðtogum Evrópuríkja innan og utan ESB vettvang til óformlegra skoðanaskipta og stuðla að samvinnu um viðbrögð við aðsteðjandi áskorunum á þeim viðsjárverðu tímum sem nú eru.

Það bar til tíðinda nú að forsætisráðherra Kanada, Mark Carney, var gestkomandi á fundinum þar sem hann tók þátt í umræðum.

Sjá nánar um fundinn hér.

Ráðgert er að næsti fundur EPC fari fram á Írlandi í nóvember nk. og þar á eftir er gert ráð fyrir fundi í Sviss í apríl 2027.

Í beinu framhaldi af fundinum fór fram leiðtogafundur ESB og Armeníu, og var það í fyrsta sinn sem slíkur fundur er haldinn og voru fjölmörg málefni til umræðu, sbr. niðurstöður fundarins.

Nýr félagsmálapakki ESB

Í vikunni birti framkvæmdastjórn ESB nýjan félagsmálapakka þar sem kynntar eru aðgerðir sem hafa það að markmiði að draga úr fátækt, berjast gegn félagslegri útilokun og efla réttindi fatlaðs fólks.

Félagsmálapakkinn byggir á markmiðum félagslegu réttindastoðarinnar og aðgerðaráætlun sem sett var á grundvelli hennar árið 2021 og er liður í viðleitni sambandsins til að bregðast við auknum félagslegum ójöfnuði, fátækt og samfélagslegri útilokun, í kjölfar efnahagslegra áfalla, lýðfræðilegra breytinga og aukins framfærslukostnaðar.

Pakkinn miðar að því að styrkja félagslega samheldni í Evrópu og bæta lífsskilyrði viðkvæmra hópa í samræmi við það sem boðað var í stefnuáherslum framkvæmdastjórnar ESB fyrir árin 2024-2029.

Pakkinn samanstendur af:

• stefnumörkun um aðgerðir gegn fátækt,
• tillögu að tilmælum ráðsins um aðgerðir gegn heimilisleysi og
• stefnuáætlun um bætta stöðu fólks með fötlun.

Aðgerðir gegn fátækt

Í pakkanum er að finna fyrstu stefnumörkun ESB um baráttuna gegn fátækt (e. Anti Poverty Strategy) og hefur hún það að markmiði að fækka þeim sem búa við fátækt um 15 milljónir fyrir árið 2023 og útrýma fátækt í Evrópu fyrir árið 2050. Talið er að einn af hverjum fimm Evrópubúum búi við fátækt og eitt af hverjum fjórum börnum þar á meðal. Lögð er áhersla á að tryggja gæðastörf fyrir alla vinnufæra, tryggja aðgengi að grunnþjónustu og framfærslustuðningi og samræmdar aðgerðir stjórnvalda, vinnumarkaðarins og samfélagsins með beinu samráði víð fólk sem býr við fátækt.

Sérstök áhersla er lögð á rjúfa vítahring fátæktar með því að bæta aðstæður barna. Þrátt fyrir margvíslegar aðgerðir þykir lítið hafa áunnist á síðastliðnum árum í því að draga úr barnafátækt. Því er nú lögð enn frekari áhersla á að börn hafi aðgang að heilbrigðisþjónustu, menntun, skólamáltíðum, sálfélagslegum stuðningi og vernd gegn misnotkun m.a. með styrkingu svonefndrar barnaverndarábyrgðar (e. European Child Guarantee). Jafnframt er stefnt að því að bæta stöðu fjölskyldna meðal annars með bættu aðgengi að leikskólum.

Aðgerðir gegn heimilisleysi

Samhliða framangreindri aðgerðaráætlun gegn fátækt var lögð fram tillaga að tilmælum ráðherraráðs ESB um aðgerðir gegn heimilisleysi (e. Council reccommendation on fighting housing exclusion). Húsnæðisverð hefur hækkað hratt á umliðnum árum og er talið að um milljón manns séu heimilislaus í Evrópu. Hér er lögð áhersla á forvarnir gegn heimilisleysi og aukið framboð félagslegs og hagkvæms húsnæðis og er þetta hluti af húsnæðisstefnu ESB sem fjallað var um í Vaktinni 19. desember sl.

Bætt staða fólks með fötlun

Loks felur félagsmálapakkinn í sér áætlun um að bæta stöðu fólks með fötlun. Talið er að meira en 90 milljónir Evrópubúa búi við fötlun og að þeir mæti margvíslegum hindrunum svo sem er kemur menntun, atvinnu og daglegu lífi. Framkvæmdastjórnin hyggst flýta innleiðingu evrópska fötlunarkortsins og bílastæðakortsins, sbr. umfjöllun í Vaktinni 15. september 2024. Miðar áætlunin að því að styðja við rétt og getu fatlaðs fólks til sjálfstæðs lífs utan stofnana, bæta aðgengi þeirra að samgöngum og fjárfesta í hjálpartækjum og nýrri tækni, þar á meðal gervigreindarlausnum til þess að bæta lífsgæði þeirra.

Þess má geta að þegar félagsmálapakkinn var kynntur, lagði Roxana Minzatu, framkvæmdastjóri á sviði félagsmála, áherslu á mikilvægi öruggs húsnæðis sem grunnstoðar velferðar. „Without a roof over your head, there is no foundation on which to build a life. Students, single parents, low-income workers – too many are one shock away from housing exclusion. We are putting forward a new approach to housing exclusion, moving from emergency responses to prevention and long-term solutions. Housing first!“

Samkomulag um nýjar reglur gegn sviksemi og aukið gagnsæi í greiðsluþjónustu

Evrópuþingið og ráðið náðu samkomulagi um efni tillagna um reglur gegn sviksemi og um aukið gagnsæi í greiðsluþjónustu 27. nóvember 2025. Um tillögur framkvæmdastjórnarinnar var fjallað í Vaktinni 7. júlí 2023.

Tilskipun um greiðsluþjónustu frá árinu 2015 (e. PSD2) var ætlað að umbylta greiðsluþjónustu í Evrópu og greiða leið fjártæknifyrirtækja á því sviði. Samkvæmt skýrslu sem framkvæmdastjórnin lét gera og kom út árið 2023 hefur árangur lagasetningarinnar ekki verið í samræmi við væntingar og voru í skýrslunni lagðar til úrbætur. Í kjölfar skýrslunnar lagði framkvæmdastjórnin fram tillögur að nýrri tilskipun og reglugerð (e. PSD3, PSR) sem samkomulag hefur nú náðst um.

Markmið nýrra reglna er að bregðast við vandamálum sem talin eru vera á greiðslumarkaði ESB, svo sem sviksemishættu, að skapa betri grundvöll fyrir opna bankastarfsemi, að tryggja að eftirlitsaðilar í aðildarríkjunum hafi samræmdar valdheimildir og skyldur og að tryggja að samkeppnisstaða banka og annarra greiðsluþjónustuveitenda sé jöfn.

Til að draga úr sviksemishættu og efla neytendavernd á að koma á fót heildstæðu kerfi gegn svikum, t.d. með því að sannreyna að rétt nafn sé tengt bankareikningsnúmeri áður en millifærsla fer fram. Til að vernda neytendur munu greiðsluþjónustuveitendur verða ábyrgir fyrir svikagreiðslum ef þeir uppfylla ekki kröfur um varnir gegn svikum. Jafnframt verður stórum netvettvöngum og leitarvélum eingöngu heimilt að auglýsa fjármálaþjónustu fyrir neytendur í ríki ef fyrirtækið sem veitir þjónustuna er með tilskilin leyfi og uppfyllir eftirlitskröfur í viðkomandi ríki.

Auka á gagnsæi m.a. með því að skylda þjónustuveitendur til að birta upplýsingar um öll gjöld áður en greiðsla fer fram. Þá verður jafnframt lögð sú skylda á kaupmenn að samræma venjulegt viðskiptaheiti sitt því nafni sem birtist á banka- og kortayfirlitum viðskiptavina. Bæta á aðgengi að reiðufé, einkum fyrir fólk í dreifðum byggðum, t.a.m. með því að söluaðilar geti afhent reiðufé án þess að viðskipti fari fram. Til að koma í veg fyrir misnotkun þarf að nota flögu og leyninúmer korts og hámarks úttektarheimild verður 150 evrur.

Nýjar reglur eiga að hjálpa til við að laga greiðsluþjónustumarkað ESB að nýjum og nýstárlegum greiðslumátum. Nýsköpunarfyrirtæki og upplýsingaveitendur munu geta boðið viðskiptavinum gagnlegri og nútímalegri greiðsluþjónustu með bættu aðgengi að upplýsingum um bankareikninga.

Tillögurnar bíða nú endanlegs samþykkis á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB í samræmi við fyrirliggjandi samkomulag. 

Ný stefnumótun ESB um bætt gæði lagasetningar

Framkvæmdastjórn ESB birti 28. apríl sl. nýja orðsendingu um stefnu ESB um bætt gæði lagasetningar (e. A Simpler, Clearer and Better Enforced EU Rulebook). Orðsendingin byggir á stefnuáherslum Ursulu von der Leyen (VdL) fyrir árin 2024-2029, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 26. júlí 2024 og orðsendingu um einföldun regluverks, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 14. febrúar 2025. Orðsendingin er einnig í samræmi við yfirlýsingu VdL á óformlegum fundi leiðtogaráðs ESB 12. febrúar sl., sbr. umfjöllun Vaktarinnar 13. febrúar 2026.

Markmið stefnunnar er að nútímavæða löggjafarvinnu ESB með það að markmiði að lög verði skýrari, einfaldari og skilvirkari í framkvæmd auk þess að tryggja að þau grundvallist á sannreyndri þekkingu og séu í samræmi við þarfir almennra borgara og atvinnulífs. Framkvæmdastjórnin mun leggja áherslu á fimm atriði:

• Einfaldleiki í hönnun (e. simplicity by design): Framkvæmdastjórnin telur einfaldleika í uppbyggingu löggjafartillagna nauðsynlegan til að skýra hver ber ábyrgð samkvæmt lögum, hvernig skuli fylgja þeim og hverjar afleiðingarnar eru ef reglur eru brotnar.
• Styrkja reglugerðarramma um gæði lagasetningar (e. the better regulation framework). Reglugerðarrammi um gæði lagasetningar felur í sér þær meginreglur sem framkvæmdastjórnin fer eftir við undirbúning nýrrar löggjafar. Styrkja á reglurnar til að auka gagnsæi, þátttöku hagaðila og skilvirkni.
• Lagahreinsun (e. regulatory deep cleaning): Talin er þörf á að yfirfara gildandi löggjöf og er gert ráð fyrir að unnið verði eftir sérstakri aðgerðaáætlun til að taka á ósamræmi í lögum, skörun lagaákvæða og flóknum lagaákvæðum á tilteknum málefnasviðum.
• Baráttan við gullhúðun: Framkvæmdastjórnin ætlar að aðstoða aðildarríkin við að greina og takast á við lagaflækjur og hindranir á innri markaðinum, í þeim tilfellum þar sem löggjöf aðildarríkjanna er metin strangari en löggjöf ESB gerir kröfur um.
• Framkvæmd laga: Framkvæmdastjórnin hyggst styrkja eftirlit með framkvæmd reglna innri markaðarins á sérstökum málefnasviðum, en m.a. verður leitast við að draga úr fjölda brotamála (e. infringement cases) sem framkvæmdastjórnin efnir til gegn aðildarríkjunum.

Framkvæmdastjórnin leggur áherslu á samstarf við Evrópuþingið og ráðherraráðið til að ná fram markmiðum orðsendingarinnar og óskar eftir að löggjafarstofnanir ESB beiti sér fyrir einfaldleika og auknum gæðum lagasetningar á öllum stigum lagasetningarferlisins.

Matsskýrsla um framkvæmd sameiginlegu sjávarútvegsstefnu ESB

Þann 30. apríl sl. birti framkvæmdastjórn ESB matsskýrslu um framkvæmd reglugerðar um sameiginlegu sjávarútvegsstefnu ESB (CFP) fyrir tímabilið 2014–2024. Í skýrslunni kemur fram að árangur hafi náðst í að draga úr ofveiði og styrkja fiskveiðistjórnun, en ljóst sé þó að enn eru misbrestir er kemur að sjálfbærni. Endurheimt fiskistofna gangi hægar en vonast hafði verið til og efnahagslegur ávinningur hafi verið minni, meðal annars vegna hás orkuverðs og breyttrar stöðu í alþjóðamálum.

Samkvæmt skýrslunni er meginvandinn ekki talinn felast í regluverkinu sjálfu heldur í ósamræmdri innleiðingu og framfylgd innan aðildarríkjanna. Brottkast afla sé enn vandamál og löndunarskylda hafi ekki skilað tilætluðum árangri. Þá standi greinin frammi fyrir áskorunum á borð við hækkandi kostnað, skorti á endurnýjun fiskveiðiskipaflotans og takmarkaðra veiðiheimilda, auk þess sem fiskeldi hafi staðið í stað um árabil.

Í skýrslunni er bent á að ESB gegni áfram leiðandi hlutverki í sjálfbærum fiskveiðum á alþjóðavettvangi, en er þó sífellt háðara innflutningi sjávarafurða. Niðurstöðurnar verða meðal annars nýttar við áframhaldandi umbætur á CFP og mótun framtíðarsýnar ESB fyrir fiskveiðar og fiskeldi til ársins 2040 sem ráðgert er að birt verði næstkomandi haust.

EES/EFTA-álit um löggjafartillögu um geimstarfsemi

Hinn 25. júní 2025 birti framkvæmdastjórnin tillögu að nýrri reglugerð um geimstarfsemi og var fjallað um hana í Vaktinni 25. júlí 2025. Tillagan hefur verið til umfjöllunar á vettvangi sérstaks sérfræðingahóps EFTA um geimmál (e. Task force on Space) og þann 23. apríl sl. sendu EES/EFTA-ríkin frá sér sameiginlegt álit um  tillöguna. 

Í álitinu kemur fram það sjónarmið EES/EFTA-ríkjanna að mikilvægt sé að líkt þenkjandi lýðræðisríki eigi með sér samstarf til að styrkja Evrópu í málefnum geimsins. Ísland og Noregur hafa þannig m.a. nýverið undirritað samkomulag um þátttöku í áætlunum ESB um örugg gervihnatta fjarskiptakerfi og fjarskiptakerfi opinberra aðila, sbr. umfjöllun í Vaktinni 27. mars sl. um undirritunina.

Í álitinu er lögð áhersla á að gildissvið reglnanna sé skýrt og að þess sé gætt að ekki verði skörun við málefni sem heyra undir fullveldi ríkja svo sem varnarmála o.fl. Er lögð áhersla á að gildissviðið takmarkist við borgaraleg verkefni auk samvinnuverkefna á milli aðila á sviði borgaralegra- og varnartengdra verkefna við nýsköpun og við þróun hagkvæmra lausna.

EES/EFTA-ríkin hvetja löggjafarstofnanir ESB til þess að skoða vandlega áhrif fyrirhugaðra reglna á miðlun geimgagna svo sem vegna almannavarna, veðurspágerðar, eftirlits á sjó og störf viðbragðsaðila. Þá þarf að gæta þess að notkun geimgagna frá þriðju löndum verði ekki takmörkuð.

Loks mæla EES/EFTA-ríkin gegn því að stjórnkerfi netöryggismála vegna geimverkefna verði aðskilið frá stjórnkerfum netöryggismála almennt enda væri slíkt ekki til þess fallið að einfalda framkvæmd netöryggismála og myndi auka yfirbyggingu.  

EES/EFTA-álit um löggjafartillögu um mikilvæg lyf

EES/EFTA-ríkin birtu 15. apríl sl. álit um tillögu framkvæmdastjórnarinnar að löggjöf um mikilvæg lyf (e. Critical Medicines Act), þar sem tillögunni er almennt fagnað og áhersla lögð á mikilvægi stöðugs aðgengis að lyfjum á öllu EES-svæðinu, þar á meðal á smærri og afskekktum mörkuðum. Fjallað var um tillöguna í Vaktinni 21. mars 2025.

Ríkin benda þó á að tilteknar breytingartillögur sem Evrópuþingið hafi lagt til kunni að hafa ófyrirséð áhrif. Sérstaklega er varað við að tengja fjárhagslegan stuðning við landfræðilegt hlutfall markaðssetningar á svæðinu sem geti dregið úr hvata fyrirtækja til að starfa á smærri mörkuðum og þannig haft áhrif á framboð þar. Jafnframt er kallað eftir frekari skýrleika um framkvæmd ákvæða um framboðsskyldur („very best efforts“), viðurlög og hvernig tryggja eigi meðalhóf í beitingu þeirra.

Einnig óska EES/EFTA-ríkin eftir skýringum á fjármögnun stefnumarkandi verkefna innan ESB og hvort þátttaka í sameiginlegum innkaupum yfir landamæri sé háð því að lyf hafi þegar markaðsleyfi í öllum þátttökulöndum. Slík atriði eru talin lykilforsenda þess að unnt sé að tryggja jafnt aðgengi ríkja að mikilvægum lyfjum.

Óformlegir fundir samgöngu- og siglingamálaráðherra

Kýpverjar, sem fara með formennsku í ráðherraráði ESB um þessar mundir, buðu samgöngu- og siglingamálaráðherrum EFTA-ríkjanna ásamt ráðherrum aðildarríkja ESB til funda á Kýpur dagana 28. – 29. apríl sl. í Nicosia. Á fundi samgöngumálaráðherra var nýbirt stefna ESB í málefnum hafna m.a. til umræðu, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 13. mars sl. um stefnuna. Á fundi siglingamálaráðherra voru m.a. ræddar áskoranir tengdar mönnun, þjálfun og menntun farmanna ásamt aðgerðum til að styðja við starfskilyrði farmanna og jafnrétti kynjanna í stéttinni.

Eyjólfur Ármannsson, innviðaráðherra, sótti fundina fyrir hönd Íslands.

Fundur samgönguráðherra

Ný stefnumörkun í málefnum hafna var helsta umræðuefnið á fundinum að þessu sinni og litaðist umræða ráðherranna óhjákvæmilega af því óvissuástandi sem átökin í Mið-Austurlöndum hafa leitt af sér m.a. með hækkun eldsneytisverðs. Ráðherrarnir lögðu áherslu á strategískt mikilvægi hafna og siglinga fyrir milliríkjaverslun, aðfangakeðjur eldsneytis og varnarmál. Þeir bentu á mikilvægi þess að styrkja áfallaþol flutninga og bregðast við nýjum áhættum. Loks væri brýn þörf á að bæta tengingar hafna við samgöngukerfi á landi.

Innviðaráðherra tók til máls á fundinum og upplýsti um aðstæður á Íslandi. Ísland reiðir sig á sjóflutninga fyrir yfir 90% af inn- og útflutningi. Aðrar flutningaleiðir en flug og siglingar væru eðli málsins samkvæmt ekki í boði. Hann benti á að samkeppni væri afar mikilvæg í flutningum og að flutningsaðilar hefðu greiðan aðgang að höfnum og hvers konar skipaafgreiðslu.

Á fundinum var einnig rætt um viðleitni til að hraða uppbyggingu lestainnviða í Evrópu, en járnbrautasamgöngur eru í lykilhlutverki við að ná fram markmiðum sambandsins um minni kolefnislosun, breytingu á flutningsmátum og sjálfbærni.

Fundur siglingamálaráðherra

Fjárfesting í fólki til að auka seiglu og samkeppnishæfni evrópsks siglingaiðnaðar var helsta umræðuefni fundarins að þessu sinni og var í því sambandi m.a. rætt um áhrif grænna og stafrænna breytinga, hraðrari tækniþróunar og aukinnar geópólitískrar óvissu fyrir farmannastéttina. Siglingaiðnaðurinn stendur frammi fyrir ýmsum áskorunum, svo sem skorti á hæfum starfsmönnum, erfiðum vinnuaðstæðum og aukinni samkeppni um vinnuaflið. Á sama tíma þarf að tryggja að farmenn hljóti menntun og þjálfun til að bregðast við breyttum aðstæðum, nýrri tækni, aukinni stafvæðingu, sjálfvirkni, nýjum tegundum eldsneytis og netöryggiskerfum.

Innviðaráðherra tók til máls á fundinum og ræddi um mikilvægi þessa málefnis fyrir Íslendinga sem treysta, eins og áður segir, á siglingar fyrir flutning á stærstum hluta vara til landsins auk þess sem Ísland er eitt stærsta fiskveiðiríkið í Evrópu. Lagði hann áherslu á að sjómennska væri faggrein þar sem hæfni fengist með reynslu og því mætti ekki slaka á kröfum þar. Fara þurfi saman nám í kennslustofnunum og starfsnám á sjó. Þá fjallaði hann um þann árangur sem Ísland hefur náð í að draga úr slysum á sjó með aukinni öryggisþjálfun og öryggisvitund sjómanna. Ráðherra tók undir mikilvægi þess að auka þátt kvenna í siglingum og benti á að til þess þurfi að bjóða upp á öruggt starfsumhverfi, laust við áreiti.

Í lok fundar undirrituðu ráðherrar aðildarríkja ESB yfirlýsingu um eflingu menntunar og þjálfunar farmanna og um aukna þátttöku kvenna í siglingaiðnaðinum (Lefkósíu-yfirlýsingin).

Tvíhliða fundir ráðherra

Samhliða fundunum átti innviðaráðherra tvíhliða fundi m.a. með Apostolos Tzitzikostas, framkvæmdastjóra á sviði samgangna í framkvæmdastjórn ESB.

Á þessum fundum var óskað eftir stuðningi við aðild Íslands að loftferðasamningum ESB, auk þess var farið yfir áhyggjur Íslands af þróun mála varðandi ETS-viðskiptakerfið með loftlagsheimildir.

Heimsókn starfsfólks heilbrigðisráðuneytisins til Brussel

Starfsfólk heilbrigðisráðuneytisins heimsótti Brussel dagana 23.–27. apríl sl. Heimsóknin var liður í því að efla tengsl og yfirsýn yfir þróun heilbrigðismála innan ESB og í alþjóðlegu samstarfi.

Á sumardaginn fyrsta heimsótti hópurinn sendiráð Íslands í Brussel þar sem farið var yfir starfsemi þess og stöðu og þróun heilbrigðismála innan sambandsins. Þar átti hópurinn m.a. samtal við Stefán Hauk Jóhannesson sendiherra um helstu áherslur í hagsmunagæslu Íslands gagnvart ESB og mikilvægi virkrar þátttöku Íslands í evrópsku samstarfi.

Daginn eftir sótti hópurinn kynningu hjá NATO og fastanefnd Íslands hjá Atlantshafsbandalaginu, þar sem fjallað var um áfallaþol og heilbrigðisviðbúnað. Umfjöllunin undirstrikaði að heilbrigðismál eru sífellt mikilvægari þáttur í öryggis- og varnarmálum.

Sama dag átti hópurinn fund með fulltrúum skrifstofu heilbrigðismála (DG SANTE) hjá framkvæmdastjórn ESB, þar sem Marco Marsella, starfandi aðstoðarframkvæmdastjóri, tók á móti hópnum. Á fundinum var farið yfir helstu stefnumál og verkefni á sviði heilbrigðismála innan ESB, þar á meðal:

• Stafræna þróun heilbrigðisþjónustu, m.a. uppbyggingu evrópska heilbrigðisgagnagrunnsins (EHDS), sem miðar að því að auðvelda örugga miðlun og nýtingu heilbrigðisgagna milli landa, bæði til meðferðar og rannsókna. Þetta felur í sér auknar kröfur um samhæfð rafræn sjúkraskrárkerfi og sameiginlega gagnainnviði, sem getur skapað tækifæri fyrir Ísland til þátttöku í alþjóðlegum rannsóknum og þróun stafrænnar heilbrigðisþjónustu, sbr. m.a. umfjöllun Vaktarinnar 19. apríl 2024 um gagnagrunninn.
• Mat á heilbrigðistækni (e. Health technology assessment - HTA), sbr. reglugerð ESB sem samþykkt var 2021 og kom til framkvæmda árið 2025 og kveður á um sameiginlegt klínískt mat á nýjum lyfjum og meðferðum. Ísland tekur nú þegar þátt í þessu samstarfi, sem getur stuðlað að betri nýtingu þekkingar, auknu samræmi í mati og skilvirkari ákvarðanatöku um innleiðingu nýrrar tækni í heilbrigðiskerfinu.
• Lýðheilsumál og forvarnir, þar sem áfram er lögð rík áhersla á innleiðingu krabbameinsáætlunar ESB, auk aukinnar áherslu á geðheilbrigði og hjarta- og æðasjúkdóma. Í því samhengi hefur framkvæmdastjórn ESB m.a. kynnt svonefnda Safe Hearts áætlun, sem miðar að því að efla forvarnir og snemmtæka greiningu hjarta- og æðasjúkdóma, sem eru meðal helstu orsaka dauðsfalla í ESB. Þar er megináhersla á forvarnir, snemmtæka greiningu og að dregið verði úr heilsuójöfnuði, sem eru jafnframt lykilviðfangsefni í íslensku heilbrigðiskerfi. Sjá hér m.a. umfjöllun Vaktarinnar 31. maí 2024 um framgang stefnuáætlunar ESB á sviði heilbrigðismála og umfjöllun í Vaktinni 30. maí 2025 um nýjar aðgerðir í heilbrigðismálum.
• Heilbrigðisöryggi og viðbúnað, þar sem ESB hefur á undanförnum árum byggt upp aukna getu til að bregðast við alvarlegri heilsuvá þvert á landamæri, m.a. með styrkingu sameiginlegra viðbragðskerfa og aukinni samhæfingu milli ríkja. Þar gegnir Neyðar- og viðbragðsskrifstofa ESB á sviði heilbrigðismála (HERA) lykilhlutverki við undirbúning og viðbrögð, m.a. hvað varðar aðgengi að lyfjum og öðrum nauðsynlegum birgðum. Ísland hefur áheyrnaraðild að HERA og stendur í samningaviðræðum um frekari þátttöku í sameiginlegum aðgerðum ESB á þessu sviði, þar á meðal varðandi aðgang að sameiginlegum birgðum og innkaupum, sbr. m.a. umfjöllun í Vaktinni 30. maí 2025.
• Sýklalyfjaónæmi (AMR) og One Health nálgun, þar sem lögð er áhersla á samhæfðar aðgerðir sem taka til heilsu manna, dýra og umhverfis. Ísland tekur þátt í evrópsku samstarfi á þessu sviði, m.a. í verkefnum sem styðja við vöktun, forvarnir og ábyrga notkun sýklalyfja, sbr. m.a. umfjöllun Vaktarinnar 26. maí 2023 um stefnu ESB í baráttunni gegn sýklalyfjaónæmi.
• Lyfjamál og nýsköpun, þar sem meðal annars var rædd endurskoðun mannalyfjalöggjafar ESB, sbr. umfjöllun í Vaktinni 30. janúar sl., en samhliða er unnið að aðgerðum til að tryggja framboðsöryggi, m.a. með tillögu um mikilvæg lyf (Critical Medicines Act), sbr. einnig umfjöllun í Vaktinni hér að ofan um EES/EFTA-álit um tillöguna. Framkvæmdastjórn ESB hefur einnig lagt fram tillögu að svokölluðum líftæknilögum ESB (Biotech Act), sem miða að því að efla nýsköpun, bæta samkeppnishæfni Evrópu og styðja við þróun nýrra meðferða, sbr. umfjöllun um tillöguna og nýjan heilbrigðispakka ESB í Vaktinni 30. janúar sl. Jafnframt er unnið að einföldun regluverks um lækningatæki með það að markmiði að einfalda ferla, styðja við nýsköpun og tryggja aðgengi að tækjum, en innleiðing núverandi regluverks hefur reynst krefjandi, sbr. umfjöllun í Vaktinni 15. mars 2024.

Auk framangreinds var fjallað um þróun og mat á frammistöðu heilbrigðiskerfa innan ESB, m.a. á vettvangi European Semester og greiningar á styrkleikum og áskorunum heilbrigðiskerfa. Samstarfið er jafnframt stutt af EU4Health áætlun ESB, sem er stærsta fjárfestingaráætlun sambandsins á sviði heilbrigðismála og styður við verkefni á sviði lýðheilsu, stafrænnar þróunar og viðbúnaðar.

Markmið heimsóknarinnar var að veita starfsmönnum ráðuneytisins betri innsýn í þá hröðu þróun sem á sér stað innan ESB á sviði heilbrigðismála, sérstaklega í kjölfar kórónuveirufaraldursins, þar sem málaflokkurinn verður sífellt samþættari öðrum stefnumálum, svo sem öryggismálum, iðnaðarstefnu og stafrænum málum. Tækifæri og áskoranir felast í þessari þróun fyrir Ísland en miklir hagsmunir eru taldir felast í því að tryggja virka þátttöku landsins í samstarfinu og aðgengi að sameiginlegum lausnum sem og áhrif við mótun reglna sem snerta íslenskt heilbrigðiskerfi.

Evrópudagurinn

Evrópudagurinn (e. Europe day) verður haldinn hátíðlegur á vettvangi ESB á morgun, laugardaginn 9. maí, en þann dag árið 1950, rúmum fimm árum frá lokum seinni heimstyrjaldarinnar, birti þáverandi utanríkisráðherra Frakklands, Robert Schuman, yfirlýsingu sem við hann er kennd þar sem m.a. var lagt til að stofnað yrði til Kola- og stálbandalags Evrópu sem aftur lagði grunninn að Evrópusambandinu. Samkvæmt dagskrá verður almenningi m.a. gefinn kostur á því að heimsækja stofnanir ESB í Brussel, Strassborg, Lúxemborg og Frankfurt.

 

***

Brussel-vaktin, fréttabréf sendinefndar Íslands gagnvart Evrópusambandinu, er gefið út að jafnaði tvisvar í mánuði. Þar er greint frá því sem efst er á baugi í stefnumörkun Evrópusambandsins og á vettvangi EES-samningsins, í samræmi við samþykkta ritstjórnarstefnu.

Ritstjóri: Ágúst Geir Ágústsson, sendiráðunautur.

Ábyrgðarmaður: Stefán Haukur Jóhannesson, sendiherra.

Leiðréttingar, ábendingar og athugasemdir sendist til ritstjóra Vaktarinnar á netfangið [email protected].

 

Hægt er að gerast áskrifandi með því að fara í „Áskriftir“ hér á vefnum og merkja þar við Brussel-vaktina. Einnig er hægt að senda tölvupóst með beiðni um áskrift á [email protected].