31 júlí 2026

/

ETS – Viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir

Að þessu sinni er fjallað um:

  • ETS-sérlausn fyrir Ísland í flugi
  • tillögur um breytingar á ETS-kerfinu
  • óformlegan fund umhverfis- og loftslagsráðherra
  • aðgerðaráætlun um aukna rafvæðingu
  • aðgerðir til að efla samkeppnishæfni bankageirans
  • ·nýja orðsendingu um félagslegu réttindastoð ESB
  • 21. pakka þvingunarráðstafana ESB gegn Rússlandi
  • utankjörfundaratkvæðagreiðslu vegna komandi þjóðaratkvæðagreiðslu

Vaktin kemur næst út að loknu sumarhléi, 11. september.

Ritstjóri Brussel-vaktarinnar, Ágúst Geir Ágústsson, þakkar lesendum fyrir samfylgdina undanfarin fjögur ár. Starfsfólki sendiráðsins í Brussel eru færðar innilegar þakkir fyrir ánægjulegt og farsælt samstarf, meðal annars við ritun efnis fyrir Vaktina. Sannkallað draumateymi!

Nýjum ritstjóra, Sigurði Erni Guðleifssyni, eru færðar bestu óskir um gott gengi í ritstjórnarstörfum á komandi misserum.

ETS-sérlausn fyrir Ísland í flugi

Efnisyfirlit umfjöllunar:

  • Forsaga málsins og hagsmunagæsla Íslands
  • Tímabundin aðlögun fyrir Ísland samþykkt 2023
  • Aðlögun framlengd til ársins 2030
  • Endurskoðun ETS-kerfisins og staðan fyrir Ísland til lengri tíma litið


Forsaga málsins og hagsmunagæsla Íslands

Tilskipun um viðskiptakerfi með losunarheimildir (e. EU Emissions Trading System – ETS) var samþykkt árið 2003 og tók gildi 2005 og náði gildissviðið í upphafi til nokkurra greina í staðbundnum iðnaði. Með breytingatilskipun árið 2008 var flugstarfsemi felld undir viðskiptakerfið. Breytingin kom á hinn bóginn ekki til framkvæmda fyrr 1. janúar 2012. Samkvæmt tilskipuninni svo breyttri náði kerfið við gildistöku bæði til flugs innan Evrópska efnahagssvæðisins (EES) sem og til flugs til og frá EES. Sú staðreynd að kerfið tók ekki aðeins til flugs innan EES, heldur einnig til og frá svæðinu vakti upp hörð mótmæli frá ríkjum utan EES og lyktaði þeim deilum með því að ESB ákvað í nóvember 2012 að slá þeirri breytingu á frest, þ.e. að kerfið tæki einnig til flugs til og frá EES. Var það gert með svokölluðu „Stop the Clock“ ákvæði. Ákvæðið var hugsað sem tímabundin ráðstöfun til að byrja með en síðan hefur gildistími ákvæðisins verið framlengdur ítrekað og er ákvæðið enn í gildi. Er ákvæðið meginorsök þess vanda sem kerfið skapar fyrir samkeppnishæfni flugstarfsemi á Íslandi, vegna landfræðilegrar legu landsins, sér í lagi er kemur að flugi frá Íslandi til Ameríku, svo sem nánar er fjallað um hér að neðan.

Kerfið hafði þó ekki ýkja mikil áhrif á samkeppnishæfni flugs frá Íslandi framan af og stafaði það af því að þrátt fyrir að flug innan EES-svæðisins hefði verið fellt undir kerfið þá fengu flugfélögin mikinn meiri hluta losunarheimilda úthlutað endurgjaldslaust.

Staðan tók hins vegar verulegum breytingum árið 2021 þegar framkvæmdastjórn ESB kynnti aðgerðapakka sinn um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda um allt að 55% fyrir árið 2030 (e. Fit for 55), sbr. umfjöllun Vaktarinnar 26. nóvember 2021 og Vaktarinnar 18. mars 2022 um pakkann.

Í pakkanum voru þrjár tillögur sem sneru að losun frá flugi, þ.e.:

  • Tillaga að breytingu á ETS-kerfinu þar sem lagt var til að hætta úthlutun gjaldfrjálsra losunarheimilda vegna flugs á tímabilinu 2024 til 2026. Nánar tiltekið var lagt til að úthlutun gjaldfrjálsra heimilda yrði skert um 25% árið 2024, 50% árið 2025 og 100% árið 2026.Að auki var lagt til að dregið yrði út framboði á losunarheimilda um 4,2% í stað þágildandi 2,2%. Loks var lagt til að umrætt „Stop the Clock“ ákvæði yrði framlengt til 1. janúar 2027. Sjá hér m.a. umfjöllun Vaktarinnar 16. desember 2022 um tillöguna.
  • Tillaga að reglugerð um íblöndun flugvélaeldsneytis með vistvænu flugvélaeldsneyti (SAF). Í tillögunni var lagt til að frá og með árinu 2025 yrði skylt að blanda flugvélaeldsneyti með vistvænu eldsneyti, SAF, að minnsta kosti um 2%. Hlutfallið færi svo hækkandi á fimm ára fresti fram til ársins 2050, en þá yrði skylt að nota a.m.k. 70% vistvænt eldsneyti fyrir flugvélar. Sjá hér m.a. umfjöllun Vaktarinnar 5. maí 2023 um tillöguna, sbr. einnig umfjöllun Vaktarinnar 20. desember 2024, þar sem fjallað var um mögulega framleiðslu vistvæns eldsneytis á Íslandi.
  • Tillaga að breytingu á tilskipun ráðsins um orkuskatta. Tillagan hefur enn sem komið er ekki náð fram að ganga, en tillögur sem lúta að skattamálum krefjast, samkvæmt regluverki ESB, einróma samþykkis aðildarríkjanna á vettvangi ráðherraráðs ESB. Verði tillagan að endingu samþykkt má ætla að hún muni leiða til hækkunar á flugvélaeldsneyti.

Fyrirséð var í upphafi að framangreindar tillögur myndu hafa aukinn kostnað í för með sér fyrir flugrekendur, en fljótlega varð jafnframt ljóst að tillögurnar myndu auk þess skekkja samkeppnisstöðu Íslands á flugmarkaði yfir Norður-Atlantshaf verulega. Í skýrslu sem samgöngunefnd Evrópuþingsins lét vinna fyrir sig og var birt í október 2021 var fjallað um áhrif tillagnanna á flugstarfsemi m.a. um skekkta samkeppnisstöðu tengiflugvalla innan EES-svæðisins, og varpaði skýrslan mun skýrara ljósi á tillögugerðina, sbr. ítarlega umfjöllun um helstu atriði í skýrslunni í Vaktinni 29. nóvember 2021.

Segja má að markviss hagsmunagæsla af hálfu íslenskra stjórnvalda hafi hafist þann 8. desember 2021, nánar tiltekið á vinnufundi norrænna samgönguráðherra þar sem sendiherra Íslands í Brussel lýsti áhyggjum af kostnaðaráhrifum ETS-kerfisins á Ísland sem hefði enga aðra raunhæfa valkosti í farþegaflutningum milli landa en flugsamgöngur. Sömuleiðis var þungum áhyggjum af áhrifum kerfisins lýst á óformlegum ráðherrafundi samgönguráðherra sem fram fór í Frakklandi 22. febrúar 2022. Hinn 25. febrúar 2022 var síðan haldinn fundur með aðalframkvæmdastjóra samgönguskrifstofu ESB um neikvæð áhrif kerfisins á tengiflugvelli og nauðsyn þess að rétta af fyrirsjáanlegan samkeppnishalla vegna kerfisins.

Eins og áður segir varð fljótt ljóst að neikvæð áhrif tillagnanna á samkeppnisstöðu tengiflugvallarins í Keflavík yrðu umtalsvert meiri en á aðra tengiflugvelli á EES-svæðinu vegna legu landsins, en á hinn bóginn skorti nákvæma greiningu á því í hverju munurinn lægi. Var því ákveðið í apríl 2022, í samráði við Isavia og flugrekendur á Íslandi að fá ráðgjafarfyrirtækið Ricondo til að greina áhrifin með nákvæmum hætti í samræmi við mismunandi sviðsmyndir um kostnað á hvern farþega sem ferðast á milli áfangastaða í Evrópu og N-Ameríku, beint eða í gegnum tengiflugvelli, þ. m. t. um tengiflugvöllinn í Keflavík. Í ljós kom að kostnaðurinn var í flestum tilvikum margfaldur við að ferðast í gegnum flugvöllinn á Íslandi. Aðrar greiningar sýndu einnig að meðalkostnaður, sem af tillögunum leiddi, á flugi til Íslands var margfalt hærri en meðalkostnaður flugs til annarra EES-ríkja. Réði þar mestu að meðalflugleiðin til Íslands frá áfangastöðum innan EES-svæðisins var metin 2.200 km samanborið við 800-1.000 km meðalfluglengd ef Ísland er ekki talið með.

Með þessi gögn í höndunum hófst mikið átak við að koma niðurstöðum greiningarinnar á framfæri við viðkomandi aðila innan stofnanakerfis ESB og við aðildarríkin auk þess sem íslensk stjórnvöld kynntu tillögur sem miðuðu að því að jafna samkeppnisstöðuna en megininntak þeirrar tillögugerðar var að ETS-kerfið í flugi yrði afmarkað fyrir fyrstu 800 km hverrar flugleiðar, óháð því hvort áfangastaður væri innan EES-svæðisins eða utan þess en eftir það myndi hið alþjóðlega CORSIA-kerfi taka við. Sú tillaga náði hins vegar ekki fram að ganga.

Málið var kynnt á tugum funda sendiráðsins með fulltrúum ráðherraráðsins, Evrópuþingsins, fastanefndum aðildarríkjanna gagnvart ESB, í höfuðborgum aðildarríkja ESB og á fundum íslenskra ráðherra með kollegum sínum í aðildarríkjunum. Meðal annars sendi forsætisráðherra bréf í júlí 2022 til allra leiðtoga aðildarríkja ESB, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 22. júlí 2022 um hagsmunagæsluátakið. 

Enda þótt framangreind tillögugerð Íslands um breytingar á kerfinu hafi ekki náð fram að ganga þá er ljóst að verulegur árangur varð af hagsmunagæslu Íslands. Í fyrsta lagi tókst stjórnvöldum að koma til skila upplýsingum um sérstöðu Íslands og sömuleiðis að afla skilnings á henni á meðal aðildarríkjanna og stofnanna ESB. Framangreindur árangur endurspeglaðist m.a. í því að í afstöðu ráðherraráðsins og Evrópuþingsins kom fram að framkvæmdastjórninni yrði falið að taka út áhrif ETS-kerfisins á samkeppnisstöðu flugvalla og flugrekenda innan EES, á mismunandi flugtengingar, íbúa fjarlægra svæða og með hliðsjón af mögulegum kolefnisleka.

Greiningarvinnu og markvissri hagsmunagæslu af hálfu Íslands var framhaldið samhliða því sem þríhliða viðræður á milli ráðherraráðsins, Evrópuþingsins og framkvæmdastjórnarinnar um endanlegt efni fyrirliggjandi tillagna stóðu yfir, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 7. október 2022. Var málið m.a. tekið upp á fundum forsætisráðherra, utanríkisráðherra, innviðaráðherra, umhverfis-, orku- og loftlagsráðherra með kollegum sínum frá aðildarríkjum ESB sem og á fjölmörgum öðrum fundum stjórnvalda með fulltrúum stofnanna ESB og aðildarríkjanna.

Tímabundin aðlögun fyrir Ísland samþykkt árið 2023

Samkomulag í þríhliða viðræðum náðist hinn 7. desember 2022, sbr. umfjöllun í Vaktinni 16. desember það ár. 

Enda þótt samkomulagi um efni umræddra tillagna lægi fyrir var öflugri hagsmunagæslu framhaldið enda lá þá fyrir að tryggja þyrfti að Ísland fengi aðlögun vegna sérstöðu sinnar við upptöku gerðanna í EES-samninginn. Var reglulega fjallað um framvindu þeirrar hagsmunagæslu í Vaktinni svo sem í:

  • Vaktinni 24. febrúar 2023, þar sem fjallað var um skipun starfshóps til þess að vinna að upptöku ETS-gerðarinnar í EES-samninginn.
  • Vaktinni 10. mars 2023, þar sem fjallað var um fundi samgönguráðherra og orkumálaráðherra ESB.
  • Vaktinni 24. mars 2023, þar sem fjallað var um fund sameiginlegu EES-þingmannanefndarinnar og fundi ráðuneytisstjóra forsætisráðuneytis og utanríkisráðuneytis í Brussel.

Samkomulag um drög að aðlögun fyrir Ísland vegna breytinga á viðskiptakerfi með losunarheimildir fyrir flug náðist svo í maí 2023 og var tilkynnt um samkomulagið á blaðamannafundi Katrínar Jakobsdóttur, forsætisráðherra, og Ursulu von der Leyen, forseta framkvæmdastjórnar ESB, í Reykjavík hinn 16. maí 2023, sbr. umfjöllun í Vaktinni 26. maí 2023. Gerðin var síðan tekin upp í EES-samninginn, með tímabundinni aðlögun fyrir Ísland, með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar 8. desember 2023, sbr. umfjöllun Vaktarinnar sama dag.

Umrædd aðlögun fyrir Ísland fól í sér eftirfarandi þrjú atriði, þ.e.: 

  1. Heimild til úthlutunar á gjaldfrjálsum losunarheimildum út árið 2026 til flugrekenda sem fljúga til og frá Íslandi,
  2. rétt til 100% endurgreiðslu úr sjóðum ESB á verðmun á sjálfbæru flugvélaeldsneyti (SAF) og hefðbundnu þotueldsneyti sem er keypt á flugvöllum á Íslandi og
  3. að áhrif kerfisins á flugtengingar við Ísland yrðu skoðuð sérstaklega í fyrirhugaðri endurskoðun á kerfinu, þ. m. t. samkeppnisskilyrði, mögulegan kolefnisleka og loftlagsáhrif, sbr. þær endurskoðunartillögur sem nú liggja fyrir og fjallað er um hér að neðan í Vaktinni.

Í aðfararorðum ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar segir efnislega að framangreint „Stop the Clock” ákvæði sé framlengt í síðasta skiptið og að aðlöguninni sé ætlað að koma til móts við neikvæð áhrif kerfisins á flugtengingar og kolefnisleka vegna landfræðilegrar sérstöðu landsins. Eftir brottfall ákvæðisins yrði hins vegar ekki lengur þörf á sérstakri aðlögun fyrir Ísland.

Í kjölfar gildistöku þeirra breytinga sem gerðar voru á ETS-kerfinu árið 2023 skapaðist mikið óvissuástand í heimsmálunum, m.a. vegna breytinga á tollastefnu Bandaríkjastjórnar. Enda þótt ásetningur framkvæmdastjórnar ESB hafi staðið til þess að framlengja ekki „Stop the Clock“ ákvæðið frekar varð sífellt ólíklegra að það gengi eftir vegna harðrar andstöðu ríkja utan EES. Á hinn bóginn hefur skilningur innan ESB um neikvæð áhrif ETS-kerfisins á tengiflugvelli innan EES vaxið enn frekar og var m.a. sérstaklega bent á þetta í skýrslu Mario Draghi um samkeppnishæfni ESB til framtíðar, sbr. umfjöllun um skýrsluna í Vaktinni 13. september 2024.

Áfram var unnið markvisst að því að kynna sérstöðu Íslands og neikvæð áhrif kerfisins á tengiflugvöllinn í Keflavík, og þá sérstaklega í endurskoðunarferlinu á ETS-kerfinu, sbr. umfjöllun hér að framan um ferlið og framkomnar tillögur. Meðal annars sendu íslensk stjórnvöld inn umsögn í samráðsgátt ESB í júlí 2025, þar sem sérstöðu Íslands var gerð rækileg skil og farið yfir neikvæð áhrif kerfisins á íslenska hagsmuni, sbr. umfjöllun um samráðsferlið í Vaktinni 2. maí 2025 og um umsögnina í Vaktinni 11. júlí 2025. Umsögnin var síðan jafnframt send sérstaklega til viðkomandi aðila innan stofnana ESB.

Í október 2025 samþykkti ríkisstjórnin að skipa sérstakan starfshóp til þess að gæta hagsmuna Íslands við yfirstandandi endurskoðun á ETS-kerfinu en hópurinn er skipaður sex fulltrúum frá fjórum ráðuneytum, þ.e. einum frá utanríkisráðuneyti, tveimur frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti, tveimur frá innviðaráðuneyti og einum frá atvinnuvegaráðuneyti auk þess sem fulltrúar frá sendiráði Íslands í Brussel starfa með hópnum, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 21. nóvember 2025 um skipun starfshópsins. Hópurinn hefur m.a. unnið að því að fá núverandi aðlögun og sérlausn fyrir Ísland framlengda.

Aðlögun framlengd til ársins 2030

Hinn 17. júlí sl. birti framkvæmdastjórn ESB tillögur sínar um endurskoðun á ETS-kerfinu, þ. á m. í flugi, sbr. sérstaka umfjöllun hér að neðan í Vaktinni um þær tillögur. Samhliða því lýsti framkvæmdastjórn ESB og íslensk stjórnvöld yfir sameiginlegum vilja til að framlengja sérlausn fyrir Íslands vegna mililandaflugs, innan ETS-kerfisins um þrjú ár eða til ársins 2030, sbr. umfjöllun í Vaktinni 17. júlí sl. Ákvörðun um formlega framlengingu verður tekin með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar síðar á árinu.

Endurskoðun ETS-kerfisins og staðan fyrir Ísland til lengri tíma litið

Fyrir liggur að leggja þarf ítarlegt mat á framkomnar endurskoðunartillögur framkvæmdastjórnarinnar með hliðsjón af íslenskum hagsmunum. Íslensk stjórnvöld hafa nú þegar ráðið erlenda ráðgjafa til að aðstoða í þeirri vinnu og er þess vænst að niðurstöður greiningarinnar geti legið fyrir í september eða október nk. Ákvæði tillagnanna eins og þær eru kynntar, með fyrirvara um að ekki hefur farið fram nákvæm greining á innihaldi tillagnanna, felur í sér að lagt er til að ígildi hins umrædda „Stop the Clock“ ákvæðis verði framlengt út árið 2028 en eftir það verði kerfið útvíkkað með tilteknum hætti, þ.e. þegar flogið er frá EES-svæðinu til tiltekinna áfangastaða í þriðju ríkjum. Svo virðist hins vegar að það muni ekki eiga við algengustu áfangastaði flugs frá Íslandi til Ameríku. Þetta felur með öðrum orðum í sér að verði tillögurnar samþykktar óbreyttar verður áfram nauðsynlegt, þ.e. eftir 2030, að tryggja sérlausn fyrir Ísland.

Endurskoðunartillögur ESB ganga nú til umræðu og afgreiðslu á Evrópuþinginu og í ráðherraráði ESB. Í löggjafarferlinu fram undan er mikilvægt að gæta hagsmuna Íslands vandlega með það að markmiði að finna varanleg lausn sem tryggir jafna samkeppnisstöðu fyrir flugstarfsemi á Íslandi. Fyrirfram er líklegt að tillögurnar eigi eftir að taka breytingum í meðförum ráðsins og Evrópuþingsins en endanleg gerð ræðst svo af niðurstöðum þríhliða viðræðna Evrópuþingsins, ráðherraráðsins og framkvæmdastjórnarinnar.

Keflavíkurflugvöllur

Keflavíkurflugvöllur

Tillögur um breytingar á ETS-kerfinu

Efnisyfirlit umfjöllunar:

  • Inngangur
  • Endurskoðunarferlið og hagsmunagæsla Íslands
  • Tillögur að almennum breytingum á kerfinu
  • Tillögur að breytingum sem varða einstakar greinar atvinnulífsins
    • Staðbundinn iðnaður
    • Flugstarfssemi
    • Sjóflutninga
  • Fyrstu viðbrögð aðildarríkja við tillögunum
  • Næstu skref i ferlinu


Inngangur

Viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir (e. Emissions Trading System – ETS) er eitt helsta tæki ESB í baráttunni við að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda en frá því að kerfið kom til framkvæmda árið 2005 hefur losun, að mati framkvæmdastjórnarinnar, frá þeim atvinnugreinum sem falla undir kerfið dregist saman samanlagt um meira en 50%. Kerfið nær í dag til staðbundins iðnaðar, flugs innan Evrópska efnahagssvæðisins (EES) og sjóflutninga. Ísland hefur tekið þátt í kerfinu frá árinu 2008 á grundvelli EES-samningsins.

ETS-kerfið byggir á því að sett er sameiginlegt þak á heildarlosun fyrir þær atvinnugreinar sem falla undir kerfið. Rekstraraðilar þurfa árlega að skila losunarheimildum fyrir þau tonn af CO₂-ígildum sem þeir losa, sem nemur einni losunarheimild á hvert tonn. Losunarheimildum er úthlutað endurgjaldslaust en þó er einnig unnt að kaupa þær á markaði, þar sem rekstraraðilar geta keypt og selt heimildir sínar eftir þörfum. Markmið með kerfinu er að skapa fjárhagslega hvata fyrir rekstraraðila til að draga úr losun þar sem það er hagkvæmast og stuðla að fjárfestingum í hreinni tækni.

ETS-kerfið hefur verið endurskoðað nokkrum sinnum, síðast árið 2023, og þá sem hluti af innleiðingu Fit for 55 loftslagspakka ESB, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 26. nóvember 2021 og Vaktarinnar 18. mars 2022 .

Hinn 17. júlí sl. lagði framkvæmdastjórn ESB fram tillögu að endurskoðun ETS-kerfisins í samræmi við nýlega lögfest loftslagsmarkmið ESB um 90% samdrátt í nettólosun gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2040, sbr. umfjöllun um löggjöfina í Vaktinni 19. desember sl. en þýðingarmikið er að árétta að framkomnar tillögur um breytingar á ETS-kerfinu fela ekki í sér endurskoðun á loftslagsmarkmiðinu heldur einungis hvernig heppilegast og hagkvæmast sé að ná markmiðinu.

Markmið endurskoðunarinnar er, ekki síst, að styðja enn frekar við hlutverk kerfisins sem drifkrafts nýsköpunar og fjárfestinga í orkuskiptum og hreinni tækni með aukna samkeppnishæfni evrópsks atvinnulífs að leiðarljósi auk þess að skapa aukinn fyrirsjáanleika fyrir fyrirtæki og fjárfesta. Hér á eftir er fjallað um helstu breytingar sem lagðar eru til, bæði breytingar sem snúa almennt að kerfinu sem og breytingar sem lúta sérstaklega að einstökum greinum atvinnulífsins sem falla undir kerfið. Tillagan er umfangsmikil og vinna íslensk stjórnvöld nú að ítarlegri greiningu á efni hennar með hliðsjón af hagsmunum Íslands.

Endurskoðunarferlið og hagsmunagæsla Íslands

Endurskoðunarferli ETS-kerfisins hefur verið í gangi vel á annað ár og réðst framkvæmdastjórnin m.a. í opið samráðferli í mars 2025 til að afla sjónarmiða hagaðila, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 2. maí 2025 um samráðsferlið. Vegna þeirra miklu og sérstöku hagsmuna sem Ísland hefur af málinu, sér í lagi þegar kemur að flugstarfsemi en einnig m.a. í siglingum, þá ákváðu íslensk stjórnvöld að senda ítarlega umsögn um málið inn í samráðsgátt ESB, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 11. júlí 2025, þar sem fjallað var um efni umsagnarinnar, en auk íslenskra stjórnvalda komu eftirtaldir íslenskir hagaðilar á framfæri umsögnum sínum í samráðsgátt ESB:

Til að styrkja umgjörð hagsmunagæslunnar og aðkomu allra ráðuneyta í Stjórnarráðinu sem málið varðar ákvað utanríkisráðherra í október sl. að skipa starfshóp innan Stjórnarráðsins til að fylgja eftir framangreindri umsögn stjórnvalda og samræma afstöðu Íslands til einstakra þátta í endurskoðunarvinnu ESB, sbr. Vaktina 21. nóvember sl. Þá hefur sendiráð Íslands í Brussel haldið uppi reglulegu samtali við viðeigandi aðila innan framkvæmdastjórnar ESB til að minna á sjónarmið Íslands og sérstöðu. Meðal annars hefur framkvæmdastjórninni verið send viðbótargögn sem snúa að sjóflutningum.

Framangreind hagsmunagæsla hefur skilað þeim árangri að framkvæmdastjórn ESB hefur fallist á þau rök Íslands að nauðsynlegt sé að framlengja sérlausn fyrir Ísland vegna millilandaflugs innan viðskiptakerfisins um þrjú ár eða til ársins 2030, sbr. sérstaka umfjöllun hér að framan í Vaktinni um sérlausnina. Á hinn bóginn liggur fyrir að tillaga framkvæmdastjórnarinnar um breytingar á kerfinu til framtíðar kallar á áframhaldandi öfluga hagsmunagæslu af Íslands hálfu.

Tillögur að almennum breytingum á kerfinu

Helstu almennu breytingarnar sem framkvæmdastjórnin leggur til á ETS-kerfinu varða uppbyggingu og virkni kerfisins, kolefnismarkaðinn og fjármögnun afkolunarverkefna með það að markmiði að styðja við framangreint loftslagsmarkmið ESB til ársins 2040.

  • Markmið ETS til ársins 2040: Tillagan felur í sér að kerfið verði þróað þannig að losun frá þeim greinum atvinnulífsins sem falla undir kerfið dragist saman um 85% fyrir árið 2040, miðað við árið 2005. Jafnframt er lagt til að heimila takmarkaða notkun alþjóðlegra kolefniseininga og vottaðrar kolefnisförgunar og -geymslu, sem gæti aukið framlag kerfisins til loftslagsmarkmiðs ESB sem samsvarar allt að 87% nettósamdrætti fyrir árið 2040.
  • Línulegur samdráttarstuðull (e. Linear Reduction Factor, LRF): Línulegi samdráttarstuðullinn ákvarðar hversu hratt þakið fyrir heimilaða losun innan ETS lækkar frá ári til árs. Lagt er til að LRF verði 3,7% á árunum 2031–2035 og 1,7% á árunum 2036–2040. Lægra hlutfall frá og með árinu 2036 tekur mið af fyrirhugaðri heimild til takmarkaðrar notkunar alþjóðlegra kolefniseininga.
  • Markaðsstöðugleikavarasjóðurinn (e. Market Stability Reserve, MSR): MSR er ætlað að stuðla að jafnvægi og fyrirsjáanleika á kolefnismarkaði með því að færa hluta losunarheimilda tímabundið í varasjóð þegar framboð er mikið með það að markmiði að draga úr verðsveiflum á markaði. Lagt er til að hlutfall losunarheimilda sem flytjast árlega í varasjóðinn lækki úr 24% í 12% frá og með árinu 2031 og að reglur um virkni hans verði aðlagaðar að lækkandi þaki fyrir heildarlosun innan ETS.
  • Fjármögnun verkefna til afkolunar: Lagt er til að aðildarríkin ráðstafi að minnsta kosti 50% af tekjum af ETS til afkolunar þeirra greina atvinnulífsins sem falla undir kerfið. Jafnframt verði komið á fót Industrial Decarbonisation Bank og Investment Booster til að styðja við fjárfestingar í hreinni tækni og verkefnum til afkolunar.
  • Alþjóðlegar kolefniseiningar og kolefnisförgun og -geymsla (e. Carbon Removals): Lagt er til að frá árinu 2036 verði heimilt að nýta alþjóðlegar kolefniseiningar að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Þá verði jafnframt heimilt að nýta allt að 250 milljónir tonna af vottaðri kolefnisförgun innan ETS á tímabilinu 2031–2040.

Tillögur að breytingum er varða einstakar greinar atvinnulífsins

Staðbundinn iðnaður

Fyrir staðbundinn iðnað leggur framkvæmdastjórnin m.a. til breytingar á fyrirkomulagi endurgjaldslausrar úthlutunar losunarheimilda og gildissviði ETS með það að markmiði að styðja við afkolun, efla samkeppnishæfni og draga úr hættu á kolefnisleka. Nánar tiltekið er um að ræða eftirfarandi breytingar, m.a.:

  • Endurgjaldslaus úthlutun og CBAM: Lagt er til að endurgjaldslaus úthlutun losunarheimilda fyrir atvinnugreinar sem falla undir reglugerð ESB um kolefnisjöfnunargjald við landamæri (e. Carbon Border Adjustment Mechanism, CBAM) verði framlengd til loka árs 2038, í stað 2034, og er markmið tillögunnar að draga úr hættu á kolefnisleka meðan samspil ETS og CBAM er að mótast. Sjá til hliðsjónar umfjöllun Vaktarinnar 19. júní 2026 um fyrirliggjandi tillögu um breytingu á CBAM-reglugerðinni.
  • Skilyrði fyrir endurgjaldslausri úthlutun: Frá árinu 2031 verður endurgjaldslaus úthlutun losunarheimilda háð því að rekstraraðilar leggi fram og innleiði afkolunaráætlun (e. Invest in EU Decarbonisation Plan) til að halda fullri úthlutun.
  • Viðmið (e. Benchmarks): Reglur um viðmið vegna úthlutunar endurgjaldslausra losunarheimilda verða endurskoðaðar með það að markmiði að endurspegla betur árangur rekstraraðila við afkolun og hvetja þá til innleiðingar hreinnar tækni.
  • Losun frá sorpbrennslu: Lagt er til að losun frá sorpbrennslustöðvum með afkastagetu umfram þrjú tonn á klukkustund verði felld undir kerfið. Skylda þessara aðila til að skila inn losunarheimildum verður innleidd í áföngum á árunum 2031–2034 og er gert ráð fyrir að hún verði að fullu komin til framkvæmda árið 2034.
  • Undanþága fyrir sorpbrennslustöðvar (e. Opt-out): Aðildarríkjum verður heimilt að veita sorpbrennslustöðvum tímabundna undanþágu frá kerfinu til loka árs 2037, að uppfylltum tilteknum skilyrðum.

Flugstarfsemi

Fyrir flugstarfsemi leggur framkvæmdastjórnin meðal annars til eftirfarandi breytingar á ETS-kerfinu með það að markmiði að styðja við verðlagningu kolefnis og notkun sjálfbærs flugvélaeldsneytis (SAF) og annarrar hreinnar flugtækni sem og að samræma kerfið betur að hinu alþjóðlega CORSIA-kerfi (e. Carbon Offsetting and Reduction Scheme for International Aviation). Í tillögunni felst jafnframt að framkvæmdastjórnin styður framlengingu á núverandi sérlausn fyrir Ísland um þrjú ár, sbr. umfjöllun hér að framan í Vaktinni um sérlausnina.

  • Útvíkkun gildissviðs ETS: Frá árinu 2029 verður gildissvið ETS útvíkkað þannig að það taki til flugs frá flugvöllum innan EES til flugvalla í þriðju ríkjum sem eru innan 5.000 km radíus frá landfræðilegri miðju Evrópu. Hið útvíkkaða gildissvið mun jafnframt ná til viðskiptaflugs (e. Business flights). Gildissviðið verður endurmetið árið 2032 með hliðsjón af þróun CORSIA-kerfisins, þar á meðal með hliðsjón af þróun þeirra loftslagsmarkmiða sem CORSIA-kerfið byggir á.
  • Samspil ETS og CORSIA: Framkvæmdastjórnin mun eins og áður segir endurmeta samspil ETS og CORSIA árið 2032. Í kjölfarið hyggst hún leggja mat á framkomnar tillögur um breytingar á gildissviði ETS með hliðsjón af þróun CORSIA, meðal annars til að koma í veg fyrir tvöfalda kolefnisgjaldtöku og til að styðja við þróun alþjóðlegrar umgjarðar um losun frá flugi.
  • Stuðningur vegna krafna um notkun vistvæns flugvélaeldsneytis (SAF): Lagt er til að stuðningskerfi ETS fyrir vistvænt flugvélaeldsneyti og aðra orkugjafa sem ekki eru framleiddir með jarðefnaeldsneyti verði framlengt til ársins 2040. Jafnframt er lagt til að stuðningshlutföll verði almennt lækkuð til að unnt sé að viðhalda kerfinu yfir lengra tímabil og að stuðningurinn verði útvíkkaður þannig að hann nái einnig til rafvæðingar, vetnis og annarrar hreinnar flugtækni. Sjá hér m.a. umfjöllun Vaktarinnar 5. maí 2023 um regluverk um vistvænt eldsneyti, sbr. einnig umfjöllun Vaktarinnar 20. desember 2024, þar sem fjallað var um mögulega framleiðslu vistvæns eldsneytis á Íslandi.
  • Sveigjanlegra fyrirkomulag fyrir SAF: Lagt er til að einfalda fyrirkomulag við úthlutun ETS-stuðnings vegna krafna um notkun SAF. Stuðningur verður ekki lengur bundinn við að eldsneytið sé sett á vélarnar á flugvelli þar sem flug hefst heldur verður heimilt að sækja um stuðning fyrir SAF sem afhent er annars staðar innan EES (e. book-and-claim). Jafnframt verður heimilt að gera langtímasamninga um kaup á SAF sem getur tryggt fyrir fram úthlutun losunarheimilda um allt að fimm ár.

Sjóflutningar

Hvað varðar sjóflutninga leggur framkvæmdastjórnin meðal annars til eftirfarandi breytingar á ETS-kerfinu með það að markmiði að efla verðlagningu kolefnis, styðja við upptöku vistvæns eldsneytis og annarrar hreinnar tækni og samræma betur ETS og væntanlegt markaðskerfi Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar (IMO).

  • Útvíkkun gildissviðs ETS: Frá árinu 2031 verður gildissvið kerfisins útvíkkað þannig að það taki einnig til tiltekinna skipa sem eru á bilinu 400 – 5.000 brúttótonn að stærð. Miðar það að því markmiði að auka jafnræði milli skipaflokka og draga úr hættu á sniðgöngu.
  • Stuðningur við sjálfbært eldsneyti og hreina tækni: Frá árinu 2028 til 2040 verður komið á fót sérstöku stuðningskerfi (e. Sustainable Maritime Alternative Propulsion – SMAP) með allt að 110 milljónum losunarheimilda til að styðja við notkun vistvæns eldsneytis, vetnis og annarrar tækni með núlllosun.
  • Samspil ETS og markaðskerfis IMO: Framkvæmdastjórnin mun endurskoða samspil kerfisins og væntanlegs markaðskerfis IMO. Markmið þeirrar endurskoðunar er að tryggja samræmi milli kerfanna, forðast tvöfalda greiðslubyrði og viðhalda virkni ETS-kerfisins sem hvata til afkolunar í sjóflutningum.
  • Styrking regluverks um hafnir: Reglur um viðkomuhafnir (e. port of call) verða hertar til að draga úr hættu á sniðgöngu. Skilgreiningin verður rýmkuð þannig að hún taki einnig til vinnusvæða á hafi úti (e. offshore worksites), auk þess sem listi yfir umskipunarhafnir utan ESB verður endurskoðaður árlega til að endurspegla breytt siglingamynstur.
  • Framlenging undanþága og sérákvæða: Framkvæmdastjórnin leggur til að ýmsar undanþágur fyrir siglingar verði framlengdar til ársloka 2035, svo sem undanþága fyrir siglingar til ystu svæða, lítilla eyja án landtengingar og ákveðinna farþegaflutninga samkvæmt opinberri þjónustuskyldu, auk sérákvæðis fyrir skip sem eru sérstaklega hönnuð til siglinga í hafís á pólarsvæðum (e. ice-class ships) sem heimilar skipafélögum að skila 5% færri losunarheimildum fyrir slík skip en almennt gildir.

Fyrstu viðbrögð aðildarríkja við tillögunni

Tillagan var helsta umræðuefni á óformlegum fundi umhverfis- og loftslagsráðherra ESB í Dyflinn 23. – 24. júlí sl., sbr. sérstaka umfjöllun um fundinn hér að neðan í Vaktinni. Umræðurnar einkenndust af tilteknum flokkadráttum meðal aðildarríkjanna í afstöðu til framkominna tillagna. Annars vegar er í grófum dráttum um að ræða þau ríki sem telja að breytingarnar muni veikja ETS-kerfið sem gæti m.a. leitt til lægra kolefnisverðs og þar með minni hvata til fjárfestinga í afkolunarverkefnum. Hins vegar eru það ríkin sem líta á tillöguna sem nauðsynlegt skref til að þróa kerfið áfram með hliðsjón af samkeppnishæfni evrópsks iðnaðar án þess þó að hvikað sé frá loftslagsmarkmiðum ESB. Mismunandi sýn samkvæmt framangreindu hefur verið að koma fram í aðdraganda að framlagningu tillögunnar, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 27. mars sl., þar sem fjallað var um ETS-kerfið og orkukrísuna.

Næstu skref í ferlinu

Tillagan er nú komin til umfjöllunar í Evrópuþinginu og  ráðherraráði ESB. Gera má ráð fyrir umfangsmiklum umræðum hjá báðum stofnunum um málið og jafnframt er fyrirséð að samningaviðræður í þríhliða viðræðum geti orðið vandasamar þegar þar að kemur en vænta má að tillagan taki breytingum í löggjafarferlinu. Íslensk stjórnvöld munu áfram fylgjast náið með framgangi málsins og vinna að greiningu á áhrifum tillögunnar fyrir Ísland og EES-samninginn.

 

Óformlegur fundur umhverfis- og loftslagsráðherra

Jóhann Páll Jóhannsson, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, sótti óformlegan fund umhverfis- og loftslagsráðherra ESB í Dyflinni dagana 23. – 24. júlí sl. í boði írsku formennskunnar, en Írland fer nú með formennsku í ráðherraráði ESB. Á fundinum komu ráðherrar frá aðildarríkjum ESB saman ásamt ráðherrum EES/EFTA-ríkjanna.

Meginumræður á fundinum sneru að samkeppnishæfni og afkolun, sbr. nýjar tillögur um endurskoðun ETS-kerfisins sem fjallað er um hér að framan í Vaktinni, alþjóðlegri forystu ESB í loftslags- og umhverfismálum í aðdraganda næstu loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna (COP31), sem haldin verður í Antalya á Tyrklandi að þessu sinni, og loks að hlutverki hringrásarhagkerfisins í að efla seiglu og stefnumótandi sjálfræði ESB til lengri tíma litið en tillaga að nýrri löggjöf um hringrásarhagkerfið (e. Circular Economy Act) er væntanleg frá framkvæmdastjórninni á næstunni.

Í tengslum við fundinn átti ráðherra jafnframt tvíhliða fund með Ievu Andriulaitytė, umhverfisráðherra Litáen, en Litáen tekur við formennsku í ráðherraráðinu um næstu áramót þegar formennskutímabili Íra lýkur. Á fundinum fór Ieva yfir helstu áherslur Litáens fyrir komandi formennskutímabil auk þess sem ráðherrarnir ræddu samstarf Íslands og ESB á sviði umhverfis- og loftslagsmála.

Endurskoðun ETS í brennidepli

Meginumræðuefni fundarins var ný tillaga framkvæmdastjórnar ESB um endurskoðun á viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir (ETS), sbr. umfjöllun hér að framan um tillögurnar. Kurt Vandenberghe, yfirmaður skrifstofu loftslagsmála hjá framkvæmdastjórn ESB, lagði áherslu á að breytingarnar ættu að stuðla að aukinni samkeppnishæfni Evrópu um leið og metnaðarfullum áætlunum ESB um afkolun yrði framhaldið. Hann undirstrikaði jafnframt að tillagan snerist ekki um að endursemja um loftslagsmarkmið ESB heldur einungis hvernig heppilegast og hagkvæmast væri að ná þeim markmiðum. Áréttaði hann að pólitísk samstaða um loftslagsmarkmið ESB hefði þegar náðst með samþykkt uppfærðra loftslagslaga ESB, sem kveða á um 90% samdrátt í nettólosun gróðurhúsalofttegunda fyrir árið 2040 miðað við árið 1990, sbr. umfjöllun í Vaktinni 19. desember sl.

Umræður um endurskoðun ETS-kerfisins einkenndust af tilteknum flokkadráttum meðal aðildarríkjanna í afstöðu til framkominna tillagna. Annars vegar er í grófum dráttum um að ræða þau ríki sem telja að breytingarnar muni veikja ETS-kerfið sem gæti m.a. leitt til lægra kolefnisverðs og þar með minni hvata til fjárfestinga í afkolunarverkefnum. Hins vegar eru það þau ríki sem líta á tillöguna sem nauðsynlegt skref til að þróa kerfið áfram með hliðsjón af samkeppnishæfni evrópsks atvinnulífs. Umræðan beindist meðal annars að auknum sveigjanleika í kerfinu, nýjum skilyrðum fyrir úthlutun losunarheimilda og breytingum á línulegum samdráttarstuðli, sbr. nánari umfjöllun um tillögurnar hér að framan í Vaktinni.

Frá ráðherrafundinum í Dyflinni

Aðgerðaráætlun um aukna rafvæðingu

Framkvæmdastjórn ESB kynnti hinn 17. júlí sl. aðgerðaráætlun um aukna rafvæðingu (e. Electrification Action Plan) en markmið hennar er að auka samkeppnishæfni ESB með því að draga úr notkun innflutts jarðefnaeldsneytis og hraða orkuskiptum í átt að kolefnishlutleysi hagkerfisins.

Ursula von der Leyen, forseti framkvæmdastjórnarinnar, sagði í tilefni af útgáfu áætlunarinnar að markmiðið væri að gera Evrópu að fyrstu rafvæddu heimsálfunni.

Aðgerðaráætlunin tengist stefnumótun og aðgerðum um uppbyggingu raforkuinnviða sem kynnt var í lok síðasta árs, sbr. umfjöllun í Vaktinni 19. desember sl.

Um 70% af raforku sem notuð er í ESB kemur frá innlendum hreinum orkugjöfum en rafvæðing orkunotkunar hefur á hinn bóginn staðið í stað á undanförnum áratug.

Framkvæmdastjórnin hefur í því ljósi til skoðunar að setja leiðbeinandi markmið um að raforka standi undir 46% af heildarorkunotkun ESB árið 2040. Samkvæmt útreikningum framkvæmdastjórnarinnar myndi slíkt leiða til samdráttar í innflutningi jarðefnaeldsneytis til ESB að verðmæti allt að 260 milljarða evra á ári.

Í áætluninni er m.a. lögð áherslu á að draga úr verðmun milli raforku og jarðefnaeldsneytis, auka notkun varmadælna, rafbíla og annarra rafknúinna lausna og jafnframt að hraða uppbyggingu raforkuneta og nýrra raforkutenginga og að auka fjárfestingar í hreinni tækni og framleiðslugetu raforku innan ESB.

Í áætluninni er jafnframt lögð aukin áhersla á nýtingu jarðvarma. Gert er ráð fyrir að stofnaður verði sérstakur samstarfsvettvangur um jarðvarma (e. Geothermal Stakeholder Partnership) sem mun fá það verkefni að finna leiðir til að draga úr reglubyrði á þessu sviði og ryðja brott hindrunum á sviði tækni og fjárfestinga í því skyni að flýta uppbyggingu jarðvarmavirkjana. Aukin áhersla ESB á jarðvarma er áhugaverð fyrir Ísland sem býr yfir víðtækri reynslu af nýtingu jarðvarma til húshitunar og raforkuframleiðslu.

Aðgerðir til að efla samkeppnishæfni bankageirans

Hinn 17. júlí sl. sendi framkvæmdastjórn ESB frá sér orðsendingu um samkeppnishæfni bankageirans og ráðstafanir til að efla innri markað ESB á sviði bankaþjónustu. Orðsendingin og sú stefna sem þar er sett fram er m.a. byggð á víðtæku opnu samráði sem stóð yfir fyrr á árinu.

Markmið stefnunnar og þeirra tillagna sem þar eru settar fram er að byggja upp samþættari, skilvirkari og samkeppnishæfari bankageira sem geti stutt við hagkerfi ESB með skilvirkari fjármögnun í þágu hagvaxtar og nýsköpunar. Stefnt er að auknu jafnvægi og samræmi í reglusetningu og eftirliti þannig að bankar geti veitt heimilum og fyrirtækjum betri þjónustu og tekið skynsamlega áhættu án þess að það komi niður á viðnámsþrótti þeirra.

Orðsendingin er hluti af stefnu framkvæmdastjórnarinnar um sparnaðar- og fjárfestingasamband ESB (SIU), sem fjallað var um í Vaktinni 21. mars 2025. Stefnan miðar að því að finna leiðir til að beina fjármagni til verkefna sem talin eru líkleg til að auka hagvöxt í samræmi við stefnumótandi áherslur framkvæmdastjórnarinnar, svo sem til nýsköpunarverkefna, grænna umskipta og varnarmála.

Eftir opið samráð fyrr á árinu og skoðanaskipti við aðildarríki, hagsmunaaðila og eftirlitsstjórnvöld telur framkvæmdastjórnin að það séu helst þrjár áskoranir sem takmarka getu bankageirans til að styðja við hagkerfi ESB með skilvirkum hætti.

Í fyrsta lagi sé bankastarfsemi enn of landsbundin. Það kemur í veg fyrir að bankar í ESB geti náð nægilegri stærðarhagkvæmni og tekið þátt í samkeppni í bankastarfsemi á heimsvísu. Í öðru lagi endurspeglar útfærsla og framkvæmd alþjóðlegra bankastaðla, svokallaðra Basel III-staðla, í regluverki ESB ekki alltaf sérkenni evrópska bankakerfisins. Regluverkið þurfi að virka betur fyrir bæði stórar og smáar bankastofnanir. Í þriðja lagi séu ákveðnir þættir í regluverki ESB, einkum samspil milli eindarvarúðar, þjóðhagsvarúðar og reglna um endurskipulagningu, of flóknir og íþyngjandi.

Framkvæmdastjórnin leggur til ráðstafanir sem byggja á þremur markmiðum til að takast á við ofangreindar áskoranir.

Fyrsta markmiðið er að greiða fyrir bankastarfsemi yfir landamæri og stuðla að aukinni samþættingu markaðssvæða svo bankar í ESB geti náð ákjósanlegri stærðarhagkvæmni. Í því augnamiði er lagt til eftirfarandi:

  • Leyfa bankasamstæðum sem starfa yfir landamæri að nýta fjármagn og lausafé á skilvirkari hátt á innri markaðnum.
  • Efla sameiginlegan viðbúnað til að auka traust á fjármálakerfinu og meðal eftirlitsaðila, einkum með sameiginlegu innstæðutryggingakerfi innan bankasambandsins. Stefnt er að því að löggjafartillaga framkvæmdastjórnarinnar um evrópskan innstæðutryggingasjóð sem lögð var fram árið 2015 verði dregin til baka og ný lögð fram í hennar stað.
  • Auka eftirlit með peningaþvætti og bæta neytendavernd til að auðvelda bönkum að bjóða þjónustu yfir landamæri.

Annað markmiðið er að innleiðing alþjóðlegra staðla í ESB taki betra tillit til sérkenna og áhrifa á markaðnum. ESB ítrekar skuldbindingu sína til að fylgja alþjóðlegum stöðlum en telur mikilvægt að við innleiðingu þeirra sé aukið tillit tekið til sérkenna bankageirans í ESB. Til þess að ná því fram er eftirfarandi lagt til:

  • Endurmeta innleiðingu ESB á alþjóðlegum stöðlum og hvernig hún getur takmarkað lánagetu banka í ESB.
  • Ráðast mögulega í endurskoðun á tilteknum varúðar- og stjórnarfarsreglum m.t.t. sérkenna banka í ESB, s.s. hvað varðar stærð og viðskiptalíkön.

Loks er stefnt að því að einfalda reglur um banka sem hluta af víðtækara markmiði framkvæmdastjórnarinnar um einföldun regluverks. Í því skyni leggur framkvæmdastjórnin sérstaka áherslu á að:

  • Einfalda kröfur um eigið fé og samræma reglur um eiginfjárauka.
  • Einfalda kröfur og ferla um eigið fé við endurskipulagningu rekstrar.
  • Aðlaga og samræma kröfur til lítilla banka með einfalda starfsemi.

Framkvæmdastjórnin hyggst nú í framhaldinu móta og leggja fram pakka af löggjafaratillögum á fyrsta ársfjórðungi 2027 sem byggja munu á framangreindum stefnuáherslum og er tekið fram í fréttatilkynningu að hagaðilum sé velkomið að senda inn umsagnir og athugasemdir sem gagnast geti í þeirri vinnu.

Ný orðsending um félagslegu réttindastoð ESB

Hinn 22. júlí sl. sendi framkvæmdastjórn ESB frá sér nýja orðsendingu um félagslega réttindastoð ESB (e. European Pillar of Social Rights) þar sem áréttað er að þær áherslur sem þar koma fram verði áfram leiðarljós félagslegrar stefnu ESB á tímum hraðra tæknibreytinga, lýðfræðilegra áskorana og aukinnar alþjóðlegrar samkeppni. Stoðin, sem byggist á 20 meginreglum um réttindi, jöfn tækifæri, félagslega vernd og sanngjörn starfskjör, var samþykkt árið 2017 og hefur síðan verið grundvöllur fjölmargra aðgerða ESB á sviði atvinnu- og félagsmála. Má þar meðal annars nefna eftirfarandi:

Áður var fjallað almennt um félagslegu réttindastoðina í Vaktinni 18. nóvember 2022 og 2. febrúar 2024 þar sem fjallað er um óformlegan fund atvinnu- og félagsmálaráðherra á vettvangi ráðherraráðs ESB.

Meginskilaboð orðsendingarinnar eru þau að félagslegt réttlæti og samkeppnishæfni fari saman. Til að tryggja samkeppnishæfni og stöðu ESB í alþjóðlegu umhverfi þurfi að tryggja nægt framboð af hæfu vinnuafli og góðum störfum, öfluga félagslega réttindavernd og jöfn tækifæri fyrir alla borgara ESB.

Í orðsendingunni er farið yfir framgang aðgerða um innleiðingu réttindastoðarinnar. Fram kemur meðal annars að ESB miði vel áfram í átt að markmiði sínu um 78% atvinnuþátttöku fyrir árið 2030. Á hinn bóginn sé atvinnuþátttaka fólks með fötlun og ýmissa jaðarsettra samfélagshóp enn lág auk þess sem árangur í baráttunni gegn fátækt og félagslegri útilokun sé minni en stefnt hafi verið að. Þá sé þátttaka fullorðinna í símenntun og endurmenntun enn langt undir þeim markmiðum sem sett voru. Er það mat framkvæmdastjórnarinnar að aukin fjárfesting í færni, menntun og félagslegri vernd sé forsenda þess að allir íbúar ESB njóti ávinnings af þeim grænu og stafrænu umskiptum sem nú eiga sér stað. 

Sérstök áhersla er lögð á þrjú verkefni á næstu árum, þ.e. að bregðast við hækkandi framfærslukostnaði og húsnæðisvanda, að tryggja að gervigreind og ný tækni nýtist samfélaginu öllu og í þriðja lagi að dregið verði úr ójöfnuði. Í því skyni hyggst framkvæmdastjórnin meðal annars stofna sérfræðihóp um áhrif gervigreindar á vinnumarkaðinn og hefja samráð við aðila vinnumarkaðarins um leiðir til að auðvelda fólki sem stendur utan vinnumarkaðar að komast til starfa.

Þá hefur framkvæmdastjórnin boðað löggjafartillögu um svonefnd gæðastörf (e. Quality Jobs Act) síðar á árinu, sbr. umfjöllun Vaktarinnar 19. desember sl. um vegvísi um gæðastörf. Undirbúningur tillögunnar stendur yfir í nánu samráði við aðila vinnumarkaðarins. Samtök evrópskra verkalýðsfélaga (ETUC) hafa fagnað áherslunni á gæðastörf, en í frétt frá samtökunum kemur þó fram að hugmyndir framkvæmdastjórnarinnar skorti nægjanlegan metnað.

Ursula von der Leyen, forseti framkvæmdastjórnarinnar, sagði við kynningu á orðsendingunni að evrópska félagsmálamódelið væri einn helsti styrkleiki ESB. „Evrópska stoðin um félagsleg réttindi er áttavitinn okkar og markar leiðina að sterkara félagslegu Evrópusambandi sem verndar, eflir og styður borgarana…“ sagði hún.

21. pakki þvingunarráðstafana ESB gegn Rússlandi

Hinn 23. júlí sl. samþykkti ráðherraráð ESB sinn 21. pakka af þvingunarráðstöfunum gegn Rússlandi. Þvingunarráðstafanir hófust fyrst árið 2014 í kjölfar hernáms Rússa á Krímskaga, en þær voru verulega hertar eftir að allsherjarinnrás Rússlands í Úkraínu hófst árið 2022.

Allt frá hertöku Krímskaga hafa íslensk stjórnvöld, á grundvelli laga um framkvæmd alþjóðlegra þvingunaraðgerða og á grundvelli yfirlýsingar ríkisstjórna aðildarríkja Evrópusambandsins og Fríverslunarsamtaka Evrópu (EFTA) um pólitísk skoðanaskipti, sem er hluti af samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993, innleitt þvingunarráðstafanir ESB gagnvart Rússlandi að höfðu samráði við utanríkismálanefnd Alþingis og umfjöllun í ríkisstjórn, sbr. reglugerð um þvingunaraðgerðir varðandi Úkraínu, nr. 281/2014, með síðari breytingum

Utankjörfundaratkvæðagreiðsla erlendis vegna komandi þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við ESB

Utankjörfundaratkvæðagreiðsla erlendis vegna þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarviðræður við ESB sem fram fer 29. ágúst nk., hófst 27. júlí sl.

Nánari upplýsingar um staðsetningar, opnunartíma og fyrirkomulag er að finna hér. 

Nánari upplýsingar um framkvæmd utankjörfundaratkvæðagreiðslu má finna á síðu Landskjörstjórnar.

Á Ísland.is eru aðgengilegar upplýsingar um hvaðeina sem viðkemur framkvæmd kosninga, bæði á íslensku og ensku.

 

***

Brussel-vaktin, fréttabréf sendinefndar Íslands gagnvart Evrópusambandinu, er gefið út að jafnaði tvisvar í mánuði. Þar er greint frá því sem efst er á baugi í stefnumörkun Evrópusambandsins og á vettvangi EES-samningsins, í samræmi við samþykkta ritstjórnarstefnu.

Ritstjóri: Ágúst Geir Ágústsson, sendiráðunautur.

Ábyrgðarmaður: Stefán Haukur Jóhannesson, sendiherra.

Leiðréttingar, ábendingar og athugasemdir sendist til ritstjóra Vaktarinnar á netfangið [email protected].

 

Hægt er að gerast áskrifandi með því að fara í „Áskriftir“ hér á vefnum og merkja þar við Brussel-vaktina. Einnig er hægt að senda tölvupóst með beiðni um áskrift á [email protected].

Tags