Framlög

Jöfnunarsjóður sveitarfélaga veitir sveitarfélögum framlög til jöfnunar á mismunandi tekjumöguleikum þeirra og útgjaldaþörf ásamt því að greiða lögbundin framlög til samtaka og stofnana sveitarfélaga.

Á grundvelli reglugerðar um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga er framlögum sjóðsins skipt í bundin framlög, sérstök framlög, jöfnunarframlög, jöfnunarframlög til reksturs grunnskóla og jöfnunarframlög vegna málefna fatlaðra.

Hér að neðan gefur að líta þær tegundir framlaga sem veittar eru úr Jöfnunarsjóði ásamt tilvísunum í reglugerðir sem framlögin byggjast á.

Jöfnunarsjóður sveitarfélaga greiðir bundin framlög til eftirtalinna samtaka og stofnana sveitarfélaga í samræmi við ákvæði laga:

• Sambands íslenskra sveitarfélaga
• Landshlutasamtaka sveitarfélaga
• Eftirlaunasjóðs
• Húsafriðunarsjóðs

Sérstökum framlögum er úthlutað úr Jöfnunarsjóði til eftirfarandi verkefna:

Framlögum er úthlutað á grundvelli heimildarákvæða reglna um fjárhagslega aðstoð Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til að greiða fyrir sameiningu sveitarfélaga, nr. 782/2020, með síðari breytingum.

Á grundvelli reglnanna greiðast eftirtalin framlög:

• Framlag vegna könnunar á hagkvæmni sameiningar, kynningu á sameiningartillögu og framkvæmd atkvæðagreiðslu, sbr. sérstakar vinnureglur frá 12. mars 2021.
  [Vinnureglur vegna sameininga sveitarfélaga](https://www.stjornarradid.is/library/04-Raduneytin/Innvidaraduneytid/Vinnureglur v sameininga sveitarfélaga_2024.pdf)

• Framlag vegna sameiningar á bókhaldi sveitarfélaga.

• Framlag vegna jöfnunar á fjárhagsstöðu sveitarfélaga við sameiningu.

• Óskert tekjujöfnunar- og útgjaldajöfnunarframlag á sameiningarári.

• Sérstakt framlag í fjögur ár vegna skerðingar er kann að verða á úthlutun tekjujöfnunar- og útgjaldajöfnunarframlaga í kjölfar sameiningar.

• Framlög vegna endurskipulagningar þjónustu og stjórnsýslu í nýju sveitarfélagi í allt að fimm ár frá sameiningu.

Framlögum er úthlutað til að greiða úr sérstökum fjárhagserfiðleikum sveitarfélaga í samræmi við tillögur frá eftirlitsnefnd með fjármálum sveitarfélaga. Framlögum er úthlutað á grundvelli 84. gr. sveitarstjórnarlaga, nr. 138/2011 með síðari breytingum.

Framlög eru veitt til greiðslu stofnkostnaðar við vatnsveitur á lögbýlum, sbr. reglugerð nr. 180/2016, allt að 25 millj. kr. á ári. Matvælastofnun gerir tillögur til samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra úthlutun framlaga vegna einstakra framkvæmda á því ári og annast greiðslur til framkvæmdaaðila. Umsóknum um framlög til vatnsveituframkvæmda skal skilað rafrænt til Matvælastofnunar fyrir 1. mars á framkvæmdaári.

Jöfnunarsjóði er heimilt að greiða framlög til verkefna á vegum sveitarfélaga eða samtaka þeirra sem hafa að mati ráðgjafarnefndar sjóðsins mikla þýðingu fyrir sveitarfélögin og uppfylla annað hvort eftirfarandi markmiða:

1. að stuðla að þróun til hagræðingar í rekstri og/eða þjónustu sveitarfélaga,
2. að aðstoða sveitarfélög sem orðið hafa fyrir verulega íþyngjandi og ófyrirséðum útgjöldum vegna lögákveðinna verkefna eða af öðrum ástæðum sem ráðgjafarnefnd metur gildar. Umsóknir þurfa að berast Jöfnunarsjóði fyrir 1. nóvember ár hvert.

Framlag vegna skólaaksturs úr dreifbýli er sérstakt framlag, sbr. d-lið 5. gr. laga nr. 56/2025, sem reiknast öllum sveitarfélögum sem uppfylla skilyrði skv. 3. mgr. Við útreikning framlagsins skal stuðst við skilgreiningu Hagstofu Íslands á dreifbýli og þéttbýli.

Í október ár hvert skal liggja fyrir áætlun um ráðstöfunarfjármagn til heildargreiðslu framlaga vegna skólaaksturs á næsta ári. Einnig skal liggja fyrir í október skipting ráðstöfunarfjármagns fyrir næsta ár á grundvelli a- og b-liðar 3. mgr.

Úthlutun framlaga vegna skólaaksturs úr dreifbýli skal vera sem hér segir:

Á grundvelli áætlanagerðar sem byggir á upplýsingum frá sveitarfélögum um akstursleiðir úr dreifbýli sveitarfélags og fjölda grunnskólabarna á hverri leið sem eiga heimili lengra en 3,0 km frá skóla, miðað við 1. október ár hvert. Útreikningur framlaga byggir á lengstu akstursvegalengd innan hverrar leiðar frá heimili að skóla. Vegalengdin er margfölduð með stuðli sem tekur mið af stærð ökutækis og fjölda barna á hverri leið (miðað við akstur fram og til baka) að teknu tilliti til fjölda skóladaga á viðkomandi skólaári samkvæmt upplýsingum frá mennta- og barnamálaráðuneyti.

Framlag vegna akstursþjónustu fyrir fatlað fólk úr dreifbýli er sérstakt framlag, sbr. e-lið 5. gr. laga um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga, sem reiknast öllum sveitarfélögum sem uppfylla skilyrði skv. 3. mgr. og sæta ekki lækkun eða niðurfellingu framlaga, sbr. 1. mgr. 14. gr. laga nr. 56/2025. Við útreikning framlaga vegna akstursþjónustu fyrir fatlað fólk úr dreifbýli skal stuðst við skilgreiningu Hagstofu Íslands á dreifbýli og þéttbýli.

Í október ár hvert skal liggja fyrir áætlun um ráðstöfunarfjármagn til heildargreiðslu framlaga vegna akstursþjónustu fyrir fatlað fólk úr dreifbýli á næsta ári.

Úthlutun framlaga vegna akstursþjónustu fyrir fatlað fólk úr dreifbýli fer fram á grundvelli umsókna frá sveitarfélögum. Við útreikning framlaganna skal taka mið af akstursvegalengd, fjölda farþega og tíðni ferða. Út frá gögnum frá sveitarfélögum er reiknaður út árlegur kostnaður við hverja leið sem og kostnaður við hvern ekinn km. Til að gæta jafnræðis milli sveitarfélaga er sett hámark á kostnaðarþátttöku jöfnunarsjóðs fyrir hvern ekinn km og ræðst hámarkið af því heildarframlagi sem til ráðstöfunar er hverju sinni. Í þeim tilvikum þar sem kostnaður við hvern ekinn km við tiltekna ferð er lægri en hámarkið segir til um er árlegur kostnaður við leiðina greiddur að fullu.

Framlög greiðast í einu lagi í desember ár hvert.

Jöfnunarsjóður sveitarfélaga greiðir jöfnunarframlög skv. 6.-9. gr. laga nr. 56/2025 um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga til að vinna að því lögbundna hlutverki sjóðsins að jafna mismunandi útgjaldaþörf og skatttekjur sveitarfélaga með framlögum úr sjóðnum.

Til jöfnunarframlaga skal verja þeim tekjum sjóðsins skv. a- og b-lið 2. gr. laga nr. 56/2025 um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga sem eru umfram ráðstöfun til bundinna framlaga, sbr. 4. gr. laganna og sérstakra framlaga, sbr. 5. gr. laganna. Markmið jöfnunarframlaga er að jafna mismunandi útgjaldaþörf og skatttekjur sveitarfélaga.

Útreikningur jöfnunarframlaga fer fram á grundvelli tveggja stoða:

1. Jöfnunar vegna mismunandi tekjuöflunarmöguleika og stærðarhagkvæmni, sbr. 4. gr.
2. Jöfnunar vegna mismunandi útgjaldaþarfa, sbr. 5. gr.
   Almenn jöfnunarframlög til sveitarfélaga eru endanleg niðurstaða jöfnunar skv. 1. og 2. tölul. 2. mgr., sbr. þó 4. mgr.

Veita skal Reykjavíkurborg og Akureyrarbæ sérstakt jöfnunarframlag vegna höfuðstaðarálags sem skal nema 2,5% af þeirri fjárhæð sem varið er til jöfnunarframlaga skv. 1. mgr. Framlagið skiptist þannig að einu prósentustigi þess skal skipta jafnt á milli sveitarfélaganna og 1,5 prósentustigum skal skipta eftir fjölda íbúa þeirra 1. janúar ár hvert.

Langstærstur hluti af því fjármagni sem rennur til Jöfnunarsjóðsins vegna grunnskólakostnaðar fer í svokölluð almenn jöfnunarframlög eða um 70%. Þau eru reiknuð út á grundvelli reiknilíkans sem ætlað er að lýsa sem best útgjaldaþörf sveitarfélaga m.t.t. fjölda nemenda í hverju sveitarfélagi og stærðar þess eða þeirra skóla sem sveitarfélagið rekur eða nýtir. Einnig er tekið mið af útsvarstekjum sveitarfélaga og á þeim grundvelli er reiknuð út þörf hvers sveitarfélags fyrir viðbótartekjur, þ.e. almennt jöfnunarframlag.

Útreikningur á áætlaðri úthlutun almennra jöfnunarframlaga fer fram í október ár hvert fyrir næsta fjárhagsár og þurfa sveitarfélög ekki að sækja um þau sérstaklega. Framlögin eru greidd sveitarfélögum í lok hvers mánaðar og tekur hver greiðsla mið af staðgreiðsluskilum.

Jöfnunarsjóður úthlutar viðbótarframlögum vegna sérþarfa fatlaðra nemenda í grunnskólum. Framlögin eru veitt á grundvelli umsókna frá lögheimilissveitarfélögum nemendanna og er það skilyrði að nemendur hafi verið greindir með fötlun af Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins, Barna- og unglingageðdeild Landspítalans, Heyrnar- og talmeinastöð Íslands eða Þjónustu- og þekkingarmiðstöð fyrir blinda, sjónskerta og daufblinda einstaklinga og falli undir viðmiðunarreglur Jöfnunarsjóðs. Jöfnunarsjóður sendir sveitarfélögum í upphafi hvers skólaárs bréf þar sem þessi framlög og vinnureglur eru kynntar, sem og eyðublöð vegna umsókna sveitarfélaga fyrir næsta fjárhagsár. Framlögin eru greidd í lok hvers mánaðar.

Við yfirfærslu grunnskólans í ágúst 1996 tók Reykjavíkurborg að sér rekstur þeirra sérskóla/sérdeilda sem áður höfðu verið rekin af ríkinu. Á grundvelli sérstaks samnings milli Reykjavíkurborgar, Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga og Sambands íslenskra sveitarfélaga berast borginni mánaðarlegar greiðslur úr Jöfnunarsjóði vegna þess reksturs.

Jöfnunarsjóður úthlutar einnig viðbótarframlögum vegna kennslu nemenda með íslensku sem annað tungumál. Verkefnastjóri og kennsluráðgjafi miðlar upplýsingum til Jöfnunarsjóðs fyrir 1. október ár hvert um fjölda nemenda er nýtur sérstakrar íslenskukennslu í sveitarfélagi vegna framlaga á næsta fjárhagsári. Verkefnastjórinn veitir enn fremur sveitarfélögum og grunnskólum almenna ráðgjöf og leiðbeiningar varðandi sjálfa kennsluna. Framlögin eru greidd í lok hvers mánaðar.

Sérstakt framlag er veitt til reksturs skólabúða að Reykjum í Hrútafirði á grundvelli samkomulags ríkis og sveitarfélaga um kostnaðar- og tekjutilfærslu vegna flutnings grunnskólans 1996. Húnaþing vestra annast rekstur búðanna, sbr. samning þar að lútandi milli sveitarfélagsins, Sambands íslenskra sveitarfélaga og Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga.

Barna- og fjölskyldustofu er greitt framlag vegna  kennslu barna sem vistuð eru af stofnuninni utan lögheimilissveitarfélags. Jöfnunarsjóður innheimtir síðan þann kennslukostnað hjá viðkomandi sveitarfélagi.

Jöfnunarsjóður veitir svokölluð önnur framlög til sveitarfélaga vegna ófyrirséðra tilvika við kennslu í grunnskólum sem hafa í för með sér verulega íþyngjandi kostnað umfram tekjur. Framlögunum er úthlutað til sveitarfélaga á grundvelli umsókna og koma til greiðslu á fyrri hluta árs fyrir árið á undan. Heimilt er að veita framlög til sveitarfélaga og annarra aðila vegna einstakra verkefna, nýsköpunar eða þróunarvinnu sem nýtast sveitarfélögum á landsvísu og eru til að bæta skólastarf og rekstur grunnskóla.

Til annarra framlaga teljast einnig framlög sem úthlutað er á grundvelli sérstakra samninga vegna verkefna sem nýtast sveitarfélögum á landsvísu við rekstur grunnskóla. Sem dæmi um slík verkefni er kennsla langveikra barna á grunnskólaaldri sem eiga lögheimili utan Reykjavíkurborgar en dvelja á sjúkrahúsum í borginni.

Sveitarfélögin hafa borið ábyrgð á málefnum fatlaðs fólks frá ársbyrjun 2011 en þá gengu í gildi breytingar á lögum um tekjustofna sveitarfélaga og lögum um málefni fatlaðs fólks.

Samkvæmt 3. gr. laga um málefni fatlaðra ber velferðarráðherra ábyrgð á opinberri stefnumótun í málefnum fatlaðra sem skal unnin í samvinnu við Samband íslenskra sveitarfélaga og í samráði við heildarsamtök fatlaðra og aðildarfélög þeirra.

Ríki og sveitarfélög gerðu árið 2011 samkomulag um kostnað við eflingu tónlistarnáms og jöfnun á aðstöðumun nemenda til tónlistarnámsins. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga annast úthlutun og greiðslur framlagsins. Á móti skuldbinda sveitarfélögin sig til að taka tímabundið yfir verkefni frá ríki.

Á grundvelli laga nr. 56/2025 um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga úthlutar Jöfnunarsjóður framlagi til þeirra sveitarfélaga sem bjóða nemendum upp á gjaldrjálsar skólamáltíðir í grunnskólum.  Framlagið skiptast hlutfallslega á milli sveitarfélaga eftir heildarnemendafjölda í grunnskólum í hverju sveitarfélagi 1. janúar skólaárið á undan og greiðist mánaðarlega til sveitarfélaga að undanskildum júlímánuði. Ef ekki kemur til úthlutunar til sveitarfélags á grundvelli ákvæðisins skal reiknað framlag Jöfnunarsjóðs til viðkomandi sveitarfélags endurgreitt ríkissjóði.

Ákveði sveitarfélag að taka gjald fyrir skólamáltíðir á grundvelli 23. gr. laga um grunnskóla, nr. 91/2008, eftir að Jöfnunarsjóður hefur úthlutað framlagi til þess, skal sveitarfélagið endurgreiða Jöfnunarsjóði úthlutað framlag til þess fyrir það tímabil sem sveitarfélagið hefur tekið gjald fyrir skólamáltíðir, og skal fjárhæðin renna í ríkissjóð. Sama á við ef sjálfstætt rekinn grunnskóli, sem gert hefur þjónustusamning við sveitarfélag á grundvelli 43. gr. a laga um grunnskóla, ákveður að taka gjald fyrir skólamáltíðir. Jöfnunarsjóði er heimilt að halda eftir öðrum framlögum sjóðsins til sveitarfélags hafi sveitarfélagið fengið ofgreitt framlag.

Jöfnunarsjóður sveitarfélaga úthlutar framlögum til sveitarfélaga á grundvelli reglugerðar nr. 1593/2022 til að mæta kostnaði þeirra vegna samþættingar þjónustu við farsæld barna. Þegar farsældarlögin voru samþykkt af Alþingi sumarið 2021 var jafnframt gerð breyting á tekjustofnalögum sem fól í sér að sérstakt framlag frá ríkissjóði bættist við tekjur Jöfnunarsjóðs á árunum 20222025 til að standa straum af framlögum vegna samþættingar.

Samkvæmt nýjum lögum um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga nr. 56/2025 er framlag vegna samþættingar á þjónustu barna ekki lengur tímabundið. Þess í stað mun Alþingi ákvarða fjárhæð framlagsins ár hvert í fjárlögum.

Eftirfarandi breytur eru lagðar til grundvallar við útreikning og hafa þær allar jafnt vægi:

1. Fjöldi barna í hverju sveitarfélagi
2. Fjöldi barna með stuðning í skólum
3. Fjöldi barna á lágtekjuheimilum
4. Fjöldi barna af erlendum uppruna