1 Áherslur og forgangsmál

Á átta mánuðum í ríkisstjórn hefur margt áunnist. Markvissar aðgerðir til umbóta og hagræðingar hafa þegar haft jákvæð áhrif á horfur í efnahagslífinu og aukið stöðugleika ríkisfjármálanna. Síðustu ár hafa verið þjóðinni erfið. Ítrekuð áföll sem hafa haft neikvæð áhrif á efnahaginn og ósjálfbær útgjaldavöxtur hjá ríkinu hafa valdið sveiflum og ýtt undir verðbólgu. Fyrir vikið hafa vextir af lánum verið of háir í of langan tíma. Að snúa því við krefst mikils aga, varfærni og festu við stjórn ríkisfjármála. Tiltrú á efnahagsstefnuna er forsenda þess að verðbólga geti hjaðnað og þannig skapað skilyrði fyrir lækkun vaxta. Það mikilvægasta sem ríkisfjármálastefnan getur lagt af mörkum er að setja skýr og metnaðarfull markmið og standa við þau. Það er forgangsmál ríkisstjórnarinnar.

Ríkisfjármálastefna stjórnvalda birtist í fjármálastefnu og fjármálaáætlun fyrir árin 2026–2030. Þar eru sett skýr markmið um niðurgreiðslu skulda ríkissjóðs og stöðvun hallareksturs eigi síðar en árið 2027, samhliða því sem forgangsraðað er í þágu innviðafjárfestingar. Fjárlagafrumvarpið snýst um að fylgja þeim markmiðum eftir af festu. Það er gert með tiltekt og margháttuðum umbótum í rekstri ríkisins. Á sama tíma hefst ríkisstjórnin handa við að efla öryggi og bæta innviði Íslands þar sem þörfin er brýnust.

Í þessu fjárlagafrumvarpi eru stigin stór skref til að ná stöðugleika í efnahagslífinu. Lögð er áhersla á að koma ríkisfjármálunum á rétta braut með því að ráðast í umbætur og hagræðingu, einfalda stjórnsýslu, sameina stofnanir og ná betri stjórn á starfsemi ríkisins í heild. Með þessu skapast um leið svigrúm til fjárfestinga, eflingar öryggis og innviða, svo sem samgönguinnviðum, heilbrigðisþjónustu, löggæslu og öðrum stofnunum sem sinna öryggi borgaranna.

Hallalaus ríkisrekstur 2027

Forsenda árangurs er að fjármála- og efnahagsstjórn landsins markist af framsýni og að útgjaldasveiflur, sem hafa fylgt ofuráherslu stjórnmálanna á árangur innan kjör­tímabils, heyri sögunni til. Mikilvægur liður í því var innleiðing stöðugleikareglu í lög um opinber fjármál sem Alþingi samþykkti í sumar. Í henni felst að varanlegar skorður hafa verið settar við ósjálfbærum útgjaldavexti. Á grundvelli hennar er ekki lengur heimilt að auka ríkisútgjöld umfram vöxt verðmætasköpunar í hagkerfinu og komið hefur verið í veg fyrir að tímabundnum tekjum, sem stafa af uppsveiflu í efnahagslífinu, verði jafnharðan varið í varanleg rekstrarútgjöld. Fjármálaráð, helstu alþjóðastofnanir og lánshæfis­matsfyrirtæki hafa fagnað innleiðingu reglunnar og telja hana stuðla að auknum stöðugleika efnahagslífs og ríkisfjármála.

Á þeim grunni var í fjármálaáætlun boðað að útgjaldavöxtur verði minni en vöxtur landsframleiðslu og þannig verður bundinn endir á hallarekstur ríkissjóðs árið 2027, en hann hefur verið viðvarandi frá því nokkru fyrir heimsfaraldur. Afkoma ríkissjóðs samkvæmt þessu fjárlagafrumvarpi er 11 ma.kr. betri en lagt var upp með í fjármálaáætlun í vor.

Lækkum vaxtabyrðina

Skuldir ríkissjóðs hafa verið umtalsvert hærri en í nágrannaríkjunum og vaxtakostnaðurinn hefur bitnað á mikilvægum verkefnum á borð við uppbyggingu vega, raforkukerfis og annarra innviða. Vaxtagjöld ríkissjóðs, sem eru afleiðing hallareksturs síðustu ára, nema 125 ma.kr. Það felur í sér að vaxtagjöld hvers einasta íbúa landsins nema 314.000 kr. á ári. Það er hærri fjárhæð en sem nemur rekstri allra framhaldsskóla og háskóla á landinu. Vaxtagjöldin verða ekki greidd öðruvísi en með sköttum eða hagræðingu. Það er einföld staðreynd.

Mynd 1.1

 

Við þessa stöðu verður ekki unað og í fjárlagafrumvarpinu eru stigin mikilvæg skref í þá átt að snúa við blaðinu. Unnið er hratt og örugglega að því að ríkissjóður skili afgangi árið 2027 í fyrsta sinn í tæpan áratug. Uppgjör ÍL-sjóðs og sala á öllum eignarhlut ríkisins í Íslandsbanka sýnir forgangsröðun ríkisstjórnarinnar í verki. Ríkisstjórnin kom þessum tveimur risamálum í höfn á fyrstu sex mánuðum sínum við stjórnvölinn og nýtti allan afraksturinn til niðurgreiðslu skulda, sem lækkuðu um hátt í 400 ma.kr. Ríkisstjórnin sýnir festu í verki til að treysta viðnámsþrótt gagnvart áföllum og áskorunum. Hún styður vöxt verðmæta­sköpunar til framtíðar samtímis því að draga úr sligandi vaxtagjöldum. Undirliggjandi rekstur ríkisins er bættur samhliða því að fjármunum er varið í arðbærar innviðafjárfestingar.

Sterk efnahagsstjórn skilar sér í bættum hag heimilanna. Með jafnvægi í ríkisrekstrinum styður ríkisstjórnin markmið peningastefnu Seðlabanka Íslands um að draga úr verðbólgu og skapar forsendur fyrir lækkun stýrivaxta. Vextir af fasteignalánum hafa þyngt róður heimilanna undanfarin ár og er til mikils að vinna að ná þeim niður. Stöðugleikareglan tryggir að bætt lífskjör í dag verða ekki fjármögnuð með lánum og reikningurinn sendur komandi kynslóðum. Þá hefur tiltekt í ríkisfjármálunum þegar skilað svigrúmi til þess að bæta hag þeirra sem mest þurfa á stuðningi að halda, með sérhæfðri þjónustu fyrir börn með fjölþættan vanda, með hækkun á almennu frítekjumarki ellilífeyrisþega og með því að tryggja að aldursviðbót örorkulífeyrisþega haldist ævilangt.

Mynd 1.2

Jafnvægi náð með því að halda aftur af ríkisútgjöldum

Þvert á það sem gjarnan er haldið fram munu markmið ríkisstjórnarinnar í ríkisfjármálum fyrst og fremst nást með því að halda aftur af útgjaldavexti. Fjármálaráð hefur ítrekað bent á tilhneigingu tímabundinna ríkisútgjalda til að verða varanleg. Í því samhengi hefur ráðið bent á að seint hafi gengið að vinda ofan af þeim útgjaldavexti sem varð í kjölfar heims­faraldursins. Skatttekjur ríkissjóðs eru á hinn bóginn svipaðar og síðast þegar ríkissjóður var rekinn með afgangi. Þess vegna er einkum lögð áhersla á að ná stjórn á ríkisútgjöldum, s.s. með hagræðingu, einföldun og aukinni skilvirkni, en gert ráð fyrir að tekjur ríkissjóðs haldist stöðugar.

Mynd 1.3

Forgangsraðað í þágu verðmætasköpunar og innviðafjárfestingar

Þrátt fyrir að fyrsta áherslumál ríkisfjármála sé að endurheimta sterka stöðu ríkissjóðs og stuðla að hjöðnun verðbólgu og lækkun vaxta sækir ríkisstjórnin einnig fram í þágu samfélagsins alls. Ríkisfjármálin og efnahagsstefna stjórnvalda gegna veigamiklu hlutverki við að stuðla að vaxandi velsæld og verðmætasköpun til lengdar. Stærsta verkefni ríkisfjármála í þágu verðmætasköpunar er að bæta stöðu opinberra innviða í landinu. Hér eru engar skyndi­lausnir í boði og sem fyrr mikilvægt að sýna festu, setja metnaðarfull en raunhæf markmið – og ná þeim. Þótt verkefnin séu mörg brýn er engum greiði gerður með því að fara of geyst af stað. Lítil fjárfesting um árabil eftir fjármálahrunið ól af sér skuld sem þjóðarbúið er enn að fást við. Á sumum sviðum hefur tekist að snúa vörn í sókn, en ekki á öðrum. Á meðan unnið er á þeirri skuld er mikilvægt að hugsa til lengri tíma en áður. Aðeins með meiri fyrirsjáanleika stuðlar fjár­festing ríkis og sveitarfélaga að jafnvægi í byggingariðnaði og styður þannig við stöðugleika í efnahagsmálum.

Í samræmi við slíka langtímanálgun, og til að styðja við aukna verðmætasköpun, voru nýlega kynnt áform um atvinnustefnu Íslands til 2035. Á þeim vettvangi verður m.a. unnið að því að skapa atvinnulífinu umgjörð sem styður við samkeppnishæfni og að framleiðni vaxi. Með því að búa atvinnulífinu stöðugri rekstrarskilyrði geta stjórnvöld stutt við fjölbreyttari útflutning sem gerir hagkerfinu kleift að sækja fram samhliða því að auka viðnámsþrótt þess gagnvart áföllum.

Ábyrg efnahagsstefna er strax farin að skila árangri

Hagvaxtarhorfur eru betri á Íslandi en í nágrannaríkjunum, atvinnuvegir þjóðarinnar verða sífellt þróttmeiri og fjölbreyttari og ríkisfjármálin eru loksins á réttri leið. Til þess að leggja grunn að framhaldi afkomu- og lífsgæðabata þjóðarinnar skiptir máli að halda áfram þeirri vegferð sem hafin var á liðnum vetri. Aðgerðir sem ríkisstjórnin sigldi í örugga höfn hafa þegar skilað umtalsverðum árangri. Lækkun skuldahlutfalls, uppgjör ÍL-sjóðs, sala Íslandsbanka, fjölbreytt atvinnulíf og ábyrg fjármálaáætlun leiddu til þess að alþjóðlega matsfyrirtækið Fitch Ratings breytti horfum um lánshæfi ríkissjóðs í jákvæðar úr stöðugum. Fyrir vikið eru líkur á bættu lánshæfismati á næstu misserum og þar með bættum vaxtakjörum.

Til marks um hinar jákvæðu horfur var eftirspurn sexföld fjárhæð útgáfunnar þegar ríkisskuldabréf í evrum voru boðin út á vormánuðum. Helmingur andvirðis útgáfunnar fór til uppgjörs ÍL-sjóðs en hinn til að styrkja gjaldeyrisforðann og efla viðbúnað hagkerfisins gagnvart áföllum. Vaxtakjör voru einnig umtalsvert betri en í síðustu erlendu útgáfu ríkissjóðs. Viðtökurnar endurspegla mikið traust fjárfesta í garð efnahagsmála og ríkisfjármála á Íslandi. Það er ekki síst athyglisvert í ljósi þeirrar miklu óvissu sem er uppi í alþjóðlegum efnahagsmálum. Við slíkar aðstæður væri viðbúið að fjárfestar héldu sig frá smáum hagkerfum, líkt og því íslenska. Þess í stað eru merki um mikinn áhuga erlendra fjárfesta.

Með því að hafa sömu hagsýni áfram að leiðarljósi mun skapast svigrúm til þess að draga úr vaxtagjöldum sem helst hafa staðið í vegi fyrir lífskjarabótum, stuðla að áframhaldandi hagvexti og stöðugleika til frambúðar.

Haustverkin

Í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar hafa öll ráðuneyti kynnt aðgerðir til umbóta og hagræðingar fyrir komandi fjárlagaár. Aðgerðirnar eru mikilvægur þáttur í tiltekt í fjármálum ríkisins og munu á árinu 2026 nema 15,1 ma.kr. Þar af eru 12,8 ma.kr. vegna sérstakra ráðstafana sem styðjast við tillögur frá almenningi, ráðuneytum og ríkis­stofnunum. Þær felast m.a. í að fella niður verkefni, betri nýtingu rammasamninga, bættri forgangsröðun í heilbrigðiskerfinu, aðhaldi hjá aðalskrifstofum ráðuneyta og fækkun stjórnsýslu­nefnda. Í fjármálaáætlun var gert ráð fyrir því að aðgerðirnar myndu skila 11 ma.kr. eins og sést á mynd 1.4. Markmiðinu hefur því verið náð og ríflega það.

Það getur reynst þrautinni þyngra að leggja niður verkefni sem rekin eru fyrir opinbert fé. Í fjárlagavinnunni hefur verið lögð áhersla á að skapa hvata til þess að meta frá grunni hvaða verkefni eru brýn og stuðli að bættri þjónustu og hver þeirra sé rétt að leggja til hliðar til að skapa rými fyrir aðrar umbætur. Horfið er frá fyrra verklagi sem fólst ýmist í flötum niðurskurði eða óskilgreindum afkomubætandi aðgerðum.

Mynd 1.4

Fjárfest í öryggi og innviðum

Með umbótum í ríkisfjármálunum hefur þegar skapast svigrúm til þess að mæta þeim brýnustu áskorunum sem íslenskt samfélag stendur frammi fyrir. Nýjum útgjöldum er forgangsraðað til verkefna sem stuðla að öryggi borgaranna, svo sem í samgöngum, heilbrigðiskerfinu og víðar.

Á árinu 2026 verður 3 ma.kr. varið í uppbyggingu Sjúkrahússins á Akureyri og yfir 100 nýjum hjúkrunarrýmum verður komið á fót víðs vegar um landið. Þá er fjármunum varið í að stækka réttar- og öryggisdeildina á Kleppi um helming, fjölgun ýmissa meðferðarúrræða vegna fíknivanda og varanlega styrkingu geðþjónustu barna og aldraðra. Til að stuðla enn frekar að auknu öryggi má nefna að fjármagni er veitt í 50 ný stöðugildi innan lögreglunnar, eflingu Landhelgisgæslunnar og á sviði fangelsismála, ný öryggisvistun fyrir einstaklinga sem ekki eru sakhæfir verður sett á fót, snjóflóðavarnir efldar og brottfararmiðstöð opnuð.

Sterk efnahagsstjórn til frambúðar

Aðhald í ríkisrekstrinum, umbætur og hagræðing eru viðvarandi verkefni. Fjárlagafrumvarp fyrir árið 2026 slær tóninn fyrir það sem koma skal. Það felur í sér varfærni og ekki að ástæðulausu. Ríkisstjórnin mun ekki eyða um efni fram en hún mun heldur ekki halda mikilvægum kerfum í fjársvelti. Tilgangur fjárlagafrumvarpsins er, þegar öllu er á botninn hvolft, að tryggja öryggi og öfluga þjónustu við borgarana. Markmið um að skila afgangi gengur ekki í berhögg við þetta heldur er það sett fram til að tryggja að ríkið geti staðið undir skyldum sínum gagnvart almenningi til frambúðar.