10 Heimildir ráðherra

Í 40. gr. stjórnarskrár Íslands, nr. 33/1944, segir að ekki megi selja eða með öðru móti láta af hendi neina af fasteignum ríkisins né afnotarétt þeirra nema samkvæmt lagaheimild. Enn fremur segir í 46. gr. laga nr. 123/2015, um opinber fjármál, að afla skuli heimilda í lögum til að kaupa, selja, skipta eða leigja til langs tíma fasteignir, skip og loftför, söfn og safnhluta sem hafa að geyma menningarverðmæti, eignarhluti ríkisins í félögum og aðrar eignir sem verðgildi hafa. Lagaheimildir til þessara ráðstafana eru venju samkvæmt veittar í 6. gr. fjárlaga að undangengnu samráði við ríkisaðila sem bera ábyrgð á þeim málaflokkum sem um ræðir.

Heimildum fjármála- og efnahagsráðherra er skipt í sjö flokka og eru þær alls 137 talsins. Heimildirnar skiptast þannig að tvær heimildir eru til eftirgjafar gjalda, 36 til sölu fasteigna, 28 til ráðstöfunar lóða, spildna og jarða, 25 til kaupa og leigu fasteigna, 14 til kaupa og sölu hlutabréfa og annarra ráðstafana vegna umsýslu félaga, fjórar til samningsgerðar um fram­kvæmdir, rekstur og afmörkuð verkefni og ýmsar heimildir eru 28 talsins. Í frumvarpinu er lagt til að fjárheimild vegna útgjalda sem kunna að falla til vegna heimildargreinarinnar nemi ríflega 300 m.kr. Ástæða er til að benda á að áætlað heildarumfang greinarinnar næmi hins vegar mun hærri fjárhæð væri ákveðið að nýta allar heimildir til fulls.

Í fyrsta flokki er heimild fjármála- og efnahagsráðherra til að fella niður virðisaukaskatt af efniskostnaði og sérfræðiþjónustu sem keypt er fyrir styrktarfé vegna rannsóknar Hjarta­verndar á heilbrigði öldrunar. Í þessum flokki er einnig að finna heimild til að endurgreiða virðisaukaskatt af sérhæfðum íþróttabúnaði fyrir fatlaða íþróttamenn.

 Í öðrum flokki eru heimildir til sölu fasteigna. Flestar heimildirnar í þessum flokki eru til sölu á húsnæði sem er óhentugt eða nýtist ekki lengur í ríkisrekstrinum. Almennar heimildir eru í 2.1–2.4 sem ætlað er að veita svigrúm til að endurskipuleggja húsnæðismál stofnana og annarra ríkisaðila í tengslum við skipulagsbreytingar í viðkomandi mála­flokkum. Aðrar heimildir eru til sölu á einstökum eignum, einkum á höfuðborgarsvæðinu og eru endurnýjaðar frá fyrra ári. Heimildir 2.32 til 2.34 eru nýjar og varða sölu á eignum sem ekki nýtast fyrir starfsemi á vegum ríkisins. Heimild 2.35 varðar sölu á fasteignum sem nýttar eru undir Háskólann á Hólum. Starfshópur er að störfum og er ætlað að koma með tillögur að framtíðarskipan Háskólans á Hólum og ráðstöfun á fasteignum sem nýttar eru undir starfsemi skólans. Fyrir liggur að ástand bygginga er slæmt vegna skorts á viðhaldi undanfarin ár. Þá hentar talsverður hluti bygginganna ekki undir hefðbundna skólastarfsemi eins og hún hefur þróast á svæðinu. Til skoðunar er að háskólanum verði fundið annað og hentugra húsnæði undir bóknám og fiskeldisfræði á Sauðárkróki en að hestafræðideildin verði áfram á núverandi stað á Hólum. Heimild 2.35 varðar sölu á Suðurgötu 39 í Reykjavík sem nýtt er undir Minjastofnun en til skoðunar er að færa starfsemi í annað hentugra húsnæði.

Þriðji flokkurinn felur í sér heimildir til ráðstöfunar lóða, spildna og jarða. Heimildirnar eru margar óbreyttar frá fyrra ári og flestar til komnar vegna almennrar umsýslu ríkisjarða. Heimildir til sölu á jörðunum Nýjabæ í Skaftárhreppi í lið 3.17 og Írafelli í Skagafirði í lið 3.20 eru nýjar og koma til í kjölfar þess að leigusamningum um nýtingu jarðanna var sagt upp.

Í fjórða flokki eru heimildir til að kaupa og leigja fasteignir. Flestar þeirra eru óbreyttar frá fyrra ári og skýra sig að mestu sjálfar. Heimild 4.24 varðar möguleika á öflun annarrar aðstöðu fyrir Háskólann á Akureyri þar sem núverandi leigusamningur um aðstöðu háskólans í Borgum er að renna út en ekki hefur verið tekin ákvörðun um hvort hann verður endurnýjaður. Heimild 4.25 er ný og kemur í kjölfar þess að gengið var frá breyttri ábyrgðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga í málefnum barna með fjölþættan vanda. Með breytingunni tekur ríkið á sig aukna ábyrgð á sérhæfðri þjónustu við börn sem hafa miklar stuðningsþarfir og þarfnast meðal annars tímabundinnar vistunar utan heimilis þar sem veitt er meðferð vegna vanda barns. Vegna yfirtöku ríkisins á þjónustunni er gert ráð fyrir að afla þurfi húsnæðis undir þjónustuna eða eftir atvikum endurskoða núverandi húsnæðisfyrirkomulag.

Í fimmta flokki er fjallað um heimildir til að kaupa og selja hlutabréf og aðrar sambærilegar ráðstafanir. Allar heimildir í þessum flokki eru endurnýjaðar frá fyrra ári og varða umsýslu á eignarhlut ríkisins í hlutafélögum.

Í sjötta flokki eru heimildir vegna samninga um framkvæmdir, rekstur og afmörkuð verk­efni á vegum ríkisins. Heimildirnar eru til komnar sökum þess að talið er að fimm ára samningstími, sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 40. gr. laga um opinber fjármál, nr. 123/2015, sé of skammur þegar kemur að kaupum á þessari tilteknu þjón­ustu. Í samræmi við 2. mgr. 40. gr. laganna þarf heimild þingsins til að semja megi til lengri tíma en fimm ára enda eigi þau skilyrði við sem þar koma fram.

Í sjöunda flokki eru ýmsar heimildir sem eru nær allar óbreyttar frá fyrra ári. Heimild 7.22 er ný og tekur til kaupa á blendingsbréfum Alþjóðabanka til enduruppbyggingar og framþróunar í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands. Heimild 7.28 varðar heimild til að ráðstafa brunabótum til viðhalds eða endurbóta á mannvirkjum á ríkisjörðum eða spildum þar sem brunatjón hefur orðið. Þar sem bæturnar renna til ríkissjóðs og þær verða nýttar til endurbóta á öðrum mannvirkjum á viðkomandi jörð er talin þörf á að afla sérstakrar ráðstöfunarheimildar. Heimild 7.29 varðar heimild til fella niður bundið eigið fé hjá ríkisaðilum í A1-hluta í samræmi við markmið laga um opinber fjármál. Fyrir innleiðingu laga um opinber fjármál var í ákveðnum lagabálkum að finna ákvæði um að ráðstöfum tiltekinna skatttekna skyldi renna til fyrirfram skilgreindra verkefna á vegum ríkisins. Með lögum um opinber fjármál var horfið í meginatriðum frá mörkuðum tekjustofnum. Þrátt fyrir þessar breytingar hefur engu að síður verið hefur haldið utan um liði markaðra tekna sem safnast höfðu upp hjá ríkisaðilum í eldra fyrirkomulagi. Í ríkisreikningi hverju sinni er birt yfirlit sem sýnir markaðar tekjur á viðkomandi reikningsári, þ.e. stöðu og hreyfingu hvers tekjuliðar. Talið er tímabært að ganga endanlega frá uppgjöri á þeim mörkuðu tekjum sem koma fram í ársreikningum einstakra stofnana. Uppgjör á bundnu eigin fé felur eingöngu í sér innbyrðis færslur á milli ríkissjóðs og viðkomandi ríkisaðila. Fjárhagsleg afkoma þessara aðila verður í heild sinni áfram óbreytt.