3 Markmið í ríkisfjármálum

Í þessum kafla er fjallað um markmið og horfur í ríkisfjármálum og helstu niðurstöður frumvarpsins um afkomu ríkissjóðs á árinu 2026 í samhengi við helstu stefnumið fjármála­áætlunar fyrir árin 2026–2030.

Framsetning og flokkun upplýsinga um fjármál ríkissjóðs í þessum kafla er samkvæmt alþjóðlegum hagskýrslustaðli um opinber fjármál, svokölluðum GFS-staðli (e. Government Finance Statistics). Markmið staðalsins er að veita góða sýn á efnahagsleg áhrif ríkis­fjármálanna. Vakin er athygli á því að ríkisreikningur er birtur skv. IPSAS-reikningsskila­staðlinum (e. International Public Sector Accounting Standards) en fjallað er um mun á framsetningu og uppgjöri ríkisfjármála samkvæmt þessum tveimur stöðlum í viðauka með frumvarpinu.

3.1 Markmið og horfur í ríkisfjármálum

Á árinu 2026 er gert ráð fyrir að heildarafkoma ríkissjóðs verði neikvæð um 15 ma.kr. sem samsvarar 0,3% af vergri landsframleiðslu (VLF). Það er 11 ma.kr. minni halli en gert var ráð fyrir í samþykktri fjármálaáætlun. Bætt afkoma ríkissjóðs frá forsendum fjármálaáætlunar er til marks um virkni stöðugleikareglunnar og ásetning stjórnvalda að draga úr verðbólguþrýstingi og skapa með því skilyrði fyrir frekari lækkun vaxta.

Afkoman batnar um 0,1% af VLF milli ára frá uppfærðum horfum yfirstandandi árs. Þá er áætlað að frumjöfnuður ríkissjóðs, þ.e. afkoma án vaxtagjalda og -tekna, verði jákvæður um rúmlega 77 ma.kr., eða 1,5% af VLF, sem er rúmlega 19 ma.kr. bati milli ára. Áætlað er að skuldir ríkissjóðs, á mælikvarða skuldareglu laga um opinber fjármál, verði í lok næsta árs tæplega 1.960 ma.kr. eða rúmlega 37% af VLF. Hlutfallið lækkar um 0,1% af VLF milli ára.

Til grundvallar fjárlagafrumvarpinu liggur það meginmarkmið ríkisstjórnarinnar að koma böndum á fjármál ríkisins og skapa með því skilyrði fyrir hjöðnun verðbólgu og lækkun vaxta. Fjármálastefna ríkisstjórnarinnar endurspeglar enn fremur þann ásetning stjórnvalda að stöðva hallarekstur ríkissjóðs árið 2027 og stuðla að lækkandi skuldahlutfalli. Hvort tveggja til þess að standa undir hagstjórnarhlutverki ríkisfjármálanna við núverandi efnahagsaðstæður og til að auka slagkraft ríkissjóðs.

Mikilvægt er að ríkissjóður hafi burði til að takast á við óvænt áföll. Hefði ekki verið fyrir slíkt svigrúm ríkissjóðs hefðu efnahagsáföll undanfarinna ára varað lengur og reynst dýrkeyptari en raun bar vitni. Í samræmi við þessi áform hefur verið mörkuð stefna um að raunvöxtur útgjalda á komandi árum verði minni en vöxtur landsframleiðslunnar og að útgjöld lækki í hlutfalli við VLF. Í samræmi við þetta samþykkti Alþingi nýja fjármálareglu, svokallaða stöðugleikareglu, sem setur ófjármögnuðum raunvexti útgjalda skorður. Fjármálaáætlun fyrir árin 2026–2030 og fjárlagafrumvarp ársins 2026 fylgja þessari stefnumótun.

Afkoma ríkissjóðs batnar á milli ára og markmið um hallalaus fjárlög árið 2027 er innan seilingar. Skuldir ríkissjóðs lækka milli ára og frumgjöld sem hlutfall af VLF fara lækkandi þrátt fyrir auknar fjárfestingar, m.a. vegna átaks í vegakerfinu. Með hliðsjón af framangreindu er mikilvægt að stjórnvöld hverfi ekki af þeirri braut sem mörkuð hefur verið heldur tryggi að ríkissjóður nái framsettum afkomu- og skuldamarkmiðum.

Mynd 3.1

3.2 Afkomu- og skuldaáætlun ársins 2026

Tekjuáætlun ársins 2026 gerir ráð fyrir að heildartekjur ríkissjóðs nemi 1.591 ma.kr. eða 30,4% af VLF. Á tekjuhlið er m.a. gengið út frá upptöku kílómetragjalds á fólksbíla óháð aflgjafa, samhliða breytingum á kolefnisgjaldi, niðurfellingu á vörugjöldum á eldsneyti og tengdum liðum sem hafa verið í undirbúningi undanfarin misseri. Þá er gert ráð fyrir auknum tekjum af veiðigjaldi í takt við breytingar á útreikningi aflaverðmætis í reiknistofni veiðigjalds sem samþykktar voru á síðasta löggjafarþingi.

Aðrar ráðstafanir á tekjuhlið tengjast aðgerðum er miða að því að loka skattaglufum eins og tilgreint var í stefnuyfirlýsingu stjórnarflokkana, m.a. með endurskoðun á fyrirkomulagi samnýtingar þrepa hjóna og sambýlisfólks. Gert er ráð fyrir hækkun á jöfnunargjaldi raforku á móti áætluðum útgjöldum á árinu 2026. Til lækkunar á tekjuráðstöfunum vegur tímabundin lækkun innviðagjalds sem innheimt er af skemmtiferðaskipum. Samanlagt er gert ráð fyrir að framangreindar tekjuráðstafanir og aðrar breytingar, t.d. verðlagsuppfærsla krónutölugjalda, skili ríkissjóði um 28 ma.kr. á næsta ári umfram það sem ella hefði orðið.

Gangi þessi áætlun eftir munu frumtekjur ársins 2026, þ.e. heildartekjur að frádregnum vaxtatekjum, nema 29,4% af VLF. Það er nokkuð umfram langtímameðaltal áranna 1998–2024 sem var 28,6% af VLF þegar leiðrétt hefur verið fyrir einskiptis- og óreglulegum liðum. Nánar er fjallað um tekjuáætlun ársins 2026 í kafla 4 Tekjur ríkissjóðs.

Tafla 3.1 Samanburður á áætlun fjárlaga ársins 2025 og fjárlagafrumvarps ársins 2026

Heildargjöld ríkissjóðs árið 2026 eru áætluð 1.607 ma.kr., eða 30,7% af VLF. Þar af nema frumgjöld ríkissjóðs, þ.e. heildargjöld að frádregnum vaxtagjöldum, um 27,9% af VLF og er það í takt við langtímameðaltal áranna 1998–2024 þegar leiðrétt hefur verið fyrir einskiptis- og óreglulegum liðum. Frumgjöld lækka sem hlutfall af VLF frá uppfærðum horfum yfirstandandi árs um 0,1 prósentustig en um 0,2 prósentustig samanborið við áætlun fjárlaga ársins 2025. Lækkun frumgjalda sem hlutfall af VLF samrýmist markmiði stjórnvalda um að halda aftur af útgjaldavexti og bæta afkomu ríkissjóðs.

Til viðbótar almennri aðhaldskröfu, sem áætlað er að skili um 2,3 ma.kr. hagræðingu á næsta ári, er gert ráð fyrir fjölmörgum sértækum aðhaldsráðstöfunum, m.a. auknu hagræði í innkaupum ríkissjóðs, niðurfellingu á varasjóðum málaflokka og viðbótaraðhaldi á aðalskrifstofur ráðuneyta. Gert er ráð fyrir að þessar aðgerðir lækki útgjöld um 12,8 ma.kr. á næsta ári. Samanlagt skila þessar breytingar, þ.e. almennt aðhald og sértækt aðhald, lækkun frumútgjalda um 15,1 ma.kr. samanborið við óbreytta áætlun.

Þrátt fyrir að frumgjöld lækki sem hlutfall af VLF gerir fjárlagafrumvarpið ráð fyrir að raunútgjöld aukist milli ára. Raunaukning frumgjalda þegar frá eru taldar áætlaðar launa- og verðlagsbætur næsta árs verður um 2,3% frá horfum yfirstandandi árs en um 4% frá áætlun fjárlaga ársins 2025. Í fjárlagafrumvarpinu er gert ráð fyrir nýjum og auknum fjárheimildum til ýmissa mála í samræmi við áherslur í stefnuyfirlýsingu stjórnarflokkana og forsendur fjármálaáætlunar fyrir árin 2026–2030. Má þar nefna aukin framlög vegna nýs örorkulífeyriskerfis almannatrygginga og til viðhalds og þjónustu vegakerfisins, fjölgun stöðugilda innan lögreglu og flýtingu framkvæmda við snjóflóðavarnir svo fáein dæmi séu nefnd.

Þá er gert ráð fyrir viðbótarútgjöldum vegna endurmats, t.d. til að mæta áætlaðri fjölgun einstaklinga á endurhæfingarlífeyri og vegna tímabundinnar fjölgunar nemenda á framhaldsskólastigi. Einnig er tekið tillit til aukinna útgjalda vegna þjónustu við börn með fjölþættan vanda, sem fluttist af sveitarfélagastiginu um mitt árið 2025, auk þess sem framlög til varnarmála eru áætluð í samræmi við fyrirliggjandi skuldbindingar á því sviði.

Fjárfestingar­stig ríkissjóðs hækkar talsvert milli ára í samræmi við markmið um fjármögnun mikilvægra innviðaverkefna. Þannig eykst heildarfjárfesting úr rúmlega 95 ma.kr. samkvæmt áætlun fjárlaga ársins 2025, eða 2% af VLF, og verður um 114 ma.kr. árið 2026 eða um 2,2% af VLF.

Þrátt fyrir lækkun frumgjalda í hlutfalli við VLF verður hækkun vaxtagjalda til þess að heildarútgjöld haldast óbreytt milli ára, m.v. horfur yfirstandandi árs, en aukast um 0,1 prósentustig frá áætlun fjárlaga ársins 2025. Gert er ráð fyrir að vaxtagjöld verði um 144 ma.kr. eða 2,8% af VLF á næsta ári samanborið við 2,7% af VLF samkvæmt endurmetnum horfum yfirstandandi árs og 2,5% af VLF í áætlun fjárlaga ársins 2025. Þessi breyting skýrist nær alfarið af uppgjöri ÍL-sjóðs sem fram fór á árinu 2025 og leiðir til talsverðrar aukningar vaxtagjalda milli ára. Rétt er að benda á að samkvæmt áætlun í sjóðstreymi ríkissjóðs er gert ráð fyrir að greidd vaxtagjöld verði um 90 ma.kr. á næsta ári. Mismunur á greiddum og gjaldfærðum vaxtagjöldum má að stærstu leyti rekja til verðbóta verðtryggðra lána sem leggjast á höfuðstól, sem eru áætlaðir um 29 ma.kr. á næsta ári, og reiknaðra vaxta af ófjármögnuðum lífeyrisskuldbindingum í samræmi við skilyrði þess hagskýrslustaðals sem ríkisfjármálin eru sett fram á, en þær nema um 19 ma.kr. á næsta ári. Nánar er fjallað um útgjöld ársins 2026 í kafla 5 Gjöld ríkissjóðs.

Mynd 3.2

Frumjöfnuður ríkissjóðs hefur batnað umtalsvert á undanförnum árum og gera áætlanir ráð fyrir að hann verði jákvæður um 1,5% af VLF á næsta ári. Haldi þróunin áfram er ekki langt að bíða þess að hann standi undir neikvæðum vaxtajöfnuði og að þar með verði heildarjöfnuður hallalaus. Frumjöfnuður batnar um rúmlega 19 ma.kr. eða 0,3% af VLF milli ára, m.v. afkomuhorfur yfirstandandi árs, og er það er nokkuð meiri bati en áætlaður er milli áranna 2024 og 2025.

Fjárlagafrumvarp ársins 2026 uppfyllir skilyrði nýrrar stöðugleikareglu sem samþykkt var á Alþingi í júlí sl. Reglan miðar að því að draga úr sveifluaukandi áhrifum ríkisfjármála, hvort heldur í þenslu eða samdrætti, með því að setja hámark á raunvöxt útgjalda er samræmist langtímavaxtargetu landsframleiðslu. Með þessu er ófjármögnuðum útgjaldavexti ríkissjóðs settar skorður. Slík fjármálaregla stuðlar í senn að sjálfbærni og stöðugleika og felur í sér aukið svigrúm til aðlögunar heildarafkomu ríkissjóðs að langtímamarkmiðum. Stöðugleikareglan er nú orðin hluti af tölusettum skilyrðum laga um opinber fjármál og mælir fyrir um að raunvöxtur útgjalda ríkissjóðs verði að hámarki 2,0% á milli ára, að teknu tilliti til undanskilinna liða og nýrra tekjuráðstafana.

Tafla 3.2 Skilyrði stöðugleikareglu

Annar mælikvarði á rekstur ríkissjóðs er greiðsluafkoma. Hún vegur saman innstreymi í ríkissjóð og útgreiðslur samkvæmt sjóðstreymi. Greiðsluafkoma er lykilstærð við mat á lánsfjárþörf og hefur bein áhrif á skuldaþróun. Jafnframt varpar hún upp skýrari mynd af samtímaáhrifum ríkisfjármálanna á efnahagsumsvif, þar sem á greiðslugrunni er horft fram hjá ýmsum langtímaskuldbindingum og reikningshaldslegum eða matskenndum. Áætlað er að greiðsluafkoma ríkissjóðs batni um rúmlega 10 ma.kr., eða 0,3% af VLF, og að hallinn verði um 1,1% af VLF á næsta ári. Bati á greiðslugrunni er nokkru meiri milli ára en á rekstrargrunni, m.a. vegna ólíkrar þróunar gjaldfærðra og greiddra vaxta. Verðbætur leggjast á höfuðstól og koma til greiðslu þegar lánið er endurgreitt en eru gjaldfærðar á rekstrargrunni þegar þær myndast. Í núverandi áætlunum er gert ráð fyrir að þungi vaxtagreiðslna vegna nýrra bréfa á árinu 2026 færist til ársins 2027, þó svo vextirnir verði gjaldfærðir á árinu 2026. Þar sem þessi áhrif vega meira en áhrif af þróun verðbóta batnar greiðsluafkoman milli ára meira en rekstrarafkoman.

Mynd 3.3

Lánsfjárjöfnuður gefur til kynna lánsfjárþörf ríkissjóðs og samanstendur af greiðsluafkomu ásamt öðrum fjárfestingarhreyfingum í sjóðstreymi. Má þar nefna lánveitingar ríkissjóðs til ríkisaðila í A2- og A3-hluta, t.d. Húsnæðissjóðs og Menntasjóðs námsmanna, auk árlegrar fyrirframgreiðslu ríkisins inn á lífeyrisskuldbindingar B-deildar LSR. Almennt gildir að lánsfjárjöfnuður ríkissjóðs er lakari en greiðsluafkoma vegna endurlána ríkissjóðs til annarra ríkisaðila.

Þá birtast áhrif af uppgjöri ÍL-sjóðs á árinu 2025 í lánsfjárjöfnuði, sem fól m.a. í sér útgáfu nýrra ríkisskuldabréfa ásamt yfirtöku á tilteknum eignum sjóðsins. Uppgjörið lækkaði skuldir ríkissjóðs í heild (A-hluta) um nærri 6% af VLF. ÍL-sjóður var staðsettur í A2-hluta ríkissjóðs, en af því leiðir að skuldir sjóðsins voru ekki taldar með í skuldahlutfalli A1-hluta ríkissjóðs sem er sú skilgreining sem fjármálareglur laga um opinber fjármál ná til. Raunar krafðist uppgjörið talsverðrar skuldabréfaútgáfu af hálfu ríkissjóðs og jukust skuldir A1-hluta ríkissjóðs því um 300 ma.kr. í kjölfar uppgjörsins.

Á móti tæknilegum neikvæðum áhrifum uppgjörs ÍL-sjóðs á lánsfjárjöfnuð og skuldahlutfall A1-hluta ríkissjóðs vegur að hluta sala á eftirstandandi eignarhlut ríkissjóðs í Íslandsbanka á árinu 2025. Hún leiddi til innflæðis umfram greiðsluafkomu um rúmlega 90 ma.kr. Slík eignasala er ekki tekjufærð á rekstrar- eða greiðslugrunni samkvæmt þeim hagskýrslustaðli sem ríkisfjármálin eru sett fram á.

Lánsfjárjöfnuður ríkis­sjóðs batnar umtalsvert á næsta ári samanborið við horfur yfirstandandi árs eða um rúmlega 170 ma.kr. og gerir áætlunin ráð fyrir að lánsfjárjöfnuðurinn verði neikvæður um rúmlega 70 ma.kr. eða 1,3% af VLF. Mikilvægt er að áfram verði unnið að því að bæta lánsfjárjöfnuðinn á komandi misserum svo viðunandi skuldaþróun í átt að langtímamarkmiðum verði tryggð.

Gert er ráð fyrir því að skuldir ríkissjóðs samkvæmt skuldareglu laga um opinber fjármál lækki lítillega á næsta ári sem hlutfall af VLF og verði rúmlega 37% af VLF í lok árs 2026. Líkt og rakið er að framan þá hækkaði þetta hlutfall nokkuð á árinu 2025 hjá A1-hluta ríkissjóðs vegna talsverðrar útgáfu nýrra ríkisskuldabréfa sem fólust í uppgjöri á skuldbindingum ÍL-sjóðs. Sú skuldaþróun sem hér birtist er lítillega betri en áætlun samþykktrar fjármálaáætlunar sem gerði ráð fyrir að skuldahlutfallið yrði milli 37–38% af VLF í lok árs 2026. Þá gefa áætlanir til kynna að skuldahlutfallið lækki hraðar frá og með árinu 2027 en stefna stjórnvalda miðar, eins og fram hefur komið, að hallalausum fjárlögum það ár. Nánar er fjallað um skuldaþróun og horfur í lánamálum í kafla 9 Efnahagur, lántökur og endurlán.

Mynd 3.4

3.3 Samanburður við fjármálaáætlun

Þegar tekið er tillit til áhrifa breyttra þjóðhagsforsendna er afkoma ársins 2026 í öllum meginatriðum í samræmi við þau stefnumið sem sett voru fram í fjármálaáætlun sem samþykkt var í júlí sl. Halli af heildarjöfnuði er nú áætlaður neikvæður um 15 ma.kr. á árinu 2026 og er það 11 ma.kr. betri afkoma en gert var ráð fyrir í fjármálaáætlun. Frá vinnslu fjármálaáætlunarinnar hafa efnahagshorfur breyst á þann veg að nú er gert ráð fyrir meiri verðbólgu á yfirstandandi ári og því næsta auk hærra vaxtastigs. Þá er búist við að hagvöxtur yfirstandandi árs verði meiri en aftur á móti varð lítil breyting á hagvaxtarspá ársins 2026.

Heildartekjur aukast um tæplega 27 ma.kr. frá fjármálaáætlun í kjölfar endurmats, byggðu á uppfærðri þjóðhagsspá, innheimtu tekna á fyrstu mánuðum ársins 2025 og upplýsingum úr ríkisreikningi ársins 2024. Á móti vegur að hluta að umfang tekjuráðstafana er minna en í fjármálaáætlun, t.d. er innviðagjald sem lagt er á skemmtiferðaskip lækkað tímabundið á næsta ári. Á hinn bóginn hækkar jöfnunargjald raforku umfram fyrri forsendur til samræmis við áætluð útgjöld. Þá eru vaxtatekjur endurmetnar lítillega upp á við vegna hærra vaxtastigs. Nánar er fjallað um breytingar á tekjuáætlun ársins 2026 frá fjármálaáætlun í kafla 4.4.

Heildargjöld aukast um 16 ma.kr. frá fjármálaáætlun og vegur þar þyngst rúmlega 11 ma.kr. aukning vaxtagjalda vegna hærra vaxtastigs og aukinna verðbóta verðtryggðra lána. Þá gerir áætlunin ráð fyrir nokkrum afmörkuðum og brýnum útgjaldamálum sem ekki var gert ráð fyrir í undirliggjandi forsendum fjármálaáætlunar. Á móti vegur, að hluta, að gert er ráð fyrir nánast óbreyttu mati á umfangi launa- og verðlagsbóta þrátt fyrir spá um meiri verðbólgu en fyrri forsendur gerðu ráð fyrir. Útreikningur launa- og verðlagsbóta í fjármálaáætlun er grófari en það reikniverk sem stuðst er við í fjárlagagerðinni. Nánar er fjallað um breytingar á gjaldahlið frá fjármálaáætlun í kafla 5.3.

Tafla 3.3 Afkomuhorfur ársins 2026 í samanburði við fjármálaáætlun

3.4 Afkomuhorfur ársins 2025

Afkomuhorfur yfirstandandi árs hafa batnað verulega frá áætlun fjárlaga ársins 2025. Áætlað er að heildarafkoma ríkissjóðs verði neikvæð um 19 ma.kr. eða 0,4% af VLF samanborið við halla um 63 ma.kr. eða 1,3% af VLF í áætlun fjárlaga. Afkomubatann má rekja til umtalsvert meiri tekna á árinu en áður var gert ráð fyrir þótt útgjöld séu einnig nokkuð meiri. Endurmetnar afkomuhorfur ársins 2025 eru áþekkar því sem fram kom í samþykktri fjármálaáætlun.

Tafla 3.4 Samanburður á áætlun fjárlaga ársins 2025 og uppfærðum afkomuhorfum

Heildartekjur eru áætlaðar 1.500 ma.kr. eða 30,3% af VLF og er það tæplega 80 ma.kr. umfram það sem gert var ráð fyrir í fjárlögum. Frumtekjur aukast um 64 ma.kr. frá áætlun fjárlaga og má að stærstum hluta rekja það til 20 ma.kr. hækkunar á áætlun virðisaukaskatts og 17 ma.kr. hærri áætlunar um tekjur af fjármagnstekjuskatti. Leiða þessar breytingar af endurmati tekjuáætlunar og má að stóru leyti rekja til uppgjörs ársins 2024, en fjórði ársfjórðungur þess árs reyndist umtalsvert sterkari en fyrri áætlanir höfðu gert ráð fyrir. Leiddi það til talsverðar hækkunar á tekjuáætlun ársins 2025 vegna grunnáhrifa.

Þá er gert ráð fyrir að arðgreiðslur aukist um 12 ma.kr. frá áætlun fjárlaga, einkum vegna uppfærðrar arðgreiðsluáætlunar Landsvirkjunar og Landsbanka. Vaxtatekjur eru áætlaðar tæplega 16 ma.kr. meiri en áður var gert ráð fyrir, að mestu vegna áhrifa af uppgjöri ÍL-sjóðs en uppgjörið fól í sér talsverða tilfærslu vaxtaberandi eigna úr eignasafni ÍL-sjóðs til A1-hluta ríkissjóðs. Nánar er fjallað um endurmat tekjuáætlunar niður á einstaka tekjuliði í kafla 4.1.

Heildarútgjöld eru áætluð um 1.519 ma.kr., eða 30,7% af VLF, sem jafngildir 36 ma.kr. aukningu frá áætlun fjárlaga. Af þeirri aukningu nemur aukning frumgjalda um 24 ma.kr. en þar vegur þyngst gjaldfærsla á skuldbindingu ríkissjóðs vegna svonefnds varúðarsjóðs fyrir lífeyrisaukasjóð A-deildar LSR. Nánar er fjallað um þá skuldbindingu í greinargerð með fjármálaáætlun fyrir árin 2026–2030, en um er að ræða einskiptiskostnað sem fellur til á árinu 2025.

Þá er gert ráð fyrir nokkru kostnaðarfráviki vegna endurhæfingarlífeyris í kjölfar kerfisbreytinga sem tóku gildi 1. september sl., en talsverð óvissa er um þá forsendu. Tekið er tillit til viðbótarútgjalda sem eiga uppruna sinn í samþykktum fjáraukalögum á árinu, m.a. 3 ma.kr. viðbót vegna átaks í viðhaldi vega. Uppfærð áætlun tekur einnig tillit til 4 ma.kr. áætlaðs halla hjá Sjúkratryggingum vegna þátta annarra en lyfja, t.d. samninga um greiðsluþátttöku vegna sjúkraþjálfunar, og um 2 ma.kr. vegna umframkostnaðar lyfja. Þá er gert ráð fyrir um 3 ma.kr. vegna kvikmyndaendurgreiðslu í samræmi við áætlaðar umsóknir ársins og viðbótarútgjöldum vegna skuldbindinga í tengslum við varnarmál, einkum stuðning við Úkraínu sem ekki var gert ráð fyrir í áætlun fjárlaga.

Gert er ráð fyrir viðbótarkostnaði vegna yfirfærslu á þjónustu við börn með fjölþættan vanda frá sveitarfélögum sem nemur 1,7 ma.kr. á árinu 2025. Þá er gert ráð fyrir viðbótarkostnaði í rekstri framhaldsskóla á árinu og í rekstri heilbrigðisstofnana, einkum á landsbyggðinni. Áætlað er að kostnaður vegna útlendingamála verði um 1 ma.kr. meiri en fyrri áætlanir gerðu ráð fyrir.

Á móti þessum og öðrum kostnaðarliðum sem áætlað er að verði umfram fjárheimildir á árinu vegur almennur varasjóður að hluta, auk endurmats á nokkrum kostnaðarliðum sem gert er ráð fyrir að verði innan heimilda ársins. Þar vegur þyngst afgangur af rekstri hjúkrunarheimila vegna rýma sem ekki hafa verið tekin í notkun. Þá er m.a. gert ráð fyrir að greiðsla ellilífeyris verði lægri en fyrri áætlun gerði ráð fyrir auk þess sem líklegt er talið að stofnframlög og greiðslur úr Orkusjóði verði undir áætlun í árslok miðað við núverandi stöðu.

Gangi þessar áætlanir eftir verður heildarumfang frumgjalda um 28,0% af VLF á árinu 2025 samanborið við áætlun um 28,1% í áætlun fjárlaga. Vaxtagjöld eru áætluð um 12 ma.kr. meiri en í áætlun fjárlaga sem má að mestu rekja til áhrifa af uppgjöri ÍL-sjóðs auk horfa um meiri verðbólgu og hærra vaxtastig á árinu samanborið við fyrri forsendur. Rétt er að geta þess að áhrifa af uppgjöri ÍL-sjóðs á vaxtagjöld gætir aðeins hluta árs 2025, en allt árið 2026, og því gera áætlanir ráð fyrir að vaxtagjöld muni aukast milli ára. Uppfærðar horfur gefa til kynna að umfang vaxtagjalda verði um 2,7% af VLF á árinu 2025 samanborið við 2,5% af VLF í áætlun fjárlaga.