4 Tekjur A1-hluta ríkissjóðs

Tekjur ríkissjóðs samkvæmt tekjuáætlun fjárlagafrumvarpsins aukast lítillega sem hlutfall af VLF. Aukningin stafar helst af efnahagsþróun eins og hún birtist í þjóðhagsspá Hagstofu Íslands og fyrirhuguðum aðgerðum stjórnvalda á tekjuhlið sem nánar er fjallað um í þessum kafla.

Nánar er fjallað um áhrif efnahagsforsendna á einstaka tekjustofna og áhrif og umfang skattabreytinga síðar í kaflanum. Jafnframt eru breytingum á tekjuáætlun ársins 2025 gerð skil en ríkisreikningur fyrra árs og endurmetnar tekjur yfirstandandi árs mynda grunn fyrir tekjuáætlun ársins 2026. Í lok kaflans má finna áætlun um skattastyrki ársins 2026 þar sem eftirgjöf í skattkerfinu er skipt eftir málefnasviðum. Tafla 4.1 dregur fram helstu niðurstöður tekjuáætlunarinnar ásamt endurmati á tekjum yfir­standandi árs og bráðabirgðatölum um tekjuuppgjör ársins 2024.

Tafla 4.1 Tekjuáætlun 2024–2026

4.1 Endurmetin tekjuáætlun 2025

Heildartekjur yfirstandandi árs hafa verið endurmetnar og er áætlað að þær muni nema 1.500 ma.kr., eða 30,3% af VLF. Skatttekjur og tryggingagjöld ársins 2025 hafa verið endurmetin í samræmi við breyttar efnahagsforsendur og nýjar upplýsingar um tekjugrunn fyrra árs og álagningu og innheimtu yfirstandandi árs. Lítur nú út fyrir að heildartekjur ríkissjóðs verði 80 ma.kr. meiri en gert var ráð fyrir í fjárlögum ársins, eða sem nemur 5% aukningu. Þar af er um 50 ma.kr. hækkun á sköttum og tryggingagjöldum sem nú er gert ráð fyrir að nemi 26,6% af VLF. Hækkun tekjuáætlunar má rekja til undirliggjandi efnahagsforsendna og þróttmeiri efnahagsumsvifa auk hærri tekjugrunns fyrra árs.

Mynd 4.1

Af einstökum sköttum er mesta breytingin í virðisaukaskatti, eða um 20 ma.kr. Gert er ráð fyrir að tekjur af fjármagnstekjuskatti verði nokkru meiri en áður þar sem verðbólga hefur verið meiri auk þess sem sparnaður hefur haldist mikill. Vaxtatekjur hækka umtalsvert vegna uppgjörs ÍL-sjóðs, en verðtryggðar eignir sjóðsins hafa verið færðar á efnahagsreikning ríkissjóðs. Sjá nánari umfjöllun um uppgjör ÍL-sjóðs í 9. kafla. Áætlaðar arðgreiðslur ríkisfyrirtækja eru einnig töluvert hærri en áður hafði verið gert ráð fyrir.

4.2 Tekjuáætlun 2026

Tekjuáætlun fyrir fjárlagaárið 2026 byggir á endurmetinni tekjuáætlun ársins 2025 og þjóðhagsspá Hagstofu Íslands að teknu tilliti til fyrirhugaðra skattkerfisbreytinga. Heildartekjur ríkissjóðs eru áætlaðar 1.591 ma.kr. fjárlagaárið 2026 sem samsvarar 30,4% af VLF. Þar af eru skatttekjur og tryggingagjöld áætluð 1.397 ma.kr.

4.2.1 Skattkerfisbreytingar

Þær skattabreytingar sem ráðast á í árið 2026 taka m.a. mið af viðbrögðum stjórnvalda við efnahagslegri þróun og áhrifum tæknibreytinga á tekjustofna ríkisins. Skattkerfis­breytingar ársins 2026 byggjast jafnframt á fyrri ákvörðunum og pólitískum áherslum í fjármálastefnu og fjármálaáætlun ríkis­stjórnarinnar.

Stærsta skattkerfisbreyting ársins felst í kerfisbreytingu á gjaldtöku af ökutækjum og elds­neyti. Eins og fram kemur í fjármálaáætlun fyrir árin 2026–2030 er fyrirhugað að tekjur af ökutækjum og eldsneyti muni nema um 1,7% af VLF undir lok tímabilsins til samræmis við meðaltal áranna 2010–2017. Í því skyni verða tekjur af ökutækjum og eldsneyti hækkaðar um 7,5 ma.kr. á næsta ári. Tekjur af ökutækjum og eldsneyti eru að miklu leyti tengdar orkugjöfum ökutækja í landinu og losun á gróðurhúsalofttegundum við akstur.

Með hröðum orkuskiptum í samgöngum og sífellt sparneytnari bílvélum hafa því tekjur af ökutækjum og eldsneyti fallið töluvert og má búast við að sú þróun haldi að óbreyttu áfram. Til að bregðast við þeirri þróun hefur verið ákveðið að taka upp kílómetragjald vegna notkunar bifreiða. Samhliða verða eldri eldsneytisgjöld felld niður, þ.e. vörugjöld af bensíni og olíugjald af dísilolíu. Jafnframt verður kolefnisgjald hækkað til að viðhalda hvötum til orkuskipta. Fyrsta skrefið í þessari kerfisbreytingu var tekið í byrjun árs 2024 með upptöku kílómetragjalds á notkun rafmagns-, tengiltvinn- og vetnisbifreiða. Í tekjuáætlun er gert ráð fyrir að annað skrefið nái fram að ganga og að kílómetragjald verði einnig lagt á bifreiðar sem ganga fyrir jarðefnaeldsneyti. Með þessum breytingum er ekki aðeins skotið styrkari stoðum undir tekjuöflun ríkissjóðs heldur einnig komið á skilvirkara og sanngjarnara gjaldakerfi þar sem þeir borga sem nota vegakerfið.

Ísland stefnir á upptöku 15% alheimslágmarksskatts. Frumvarp þess efnis var kynnt í samráðsgátt í sumar og tekur mið af tilskipun Evrópuráðsins (2022/2523) sem byggir á reglum OECD og G20-ríkjanna. Markmiðið er að sporna við skattasniðgöngu stórra fjölþjóðlegra fyrirtækja og draga úr skaðlegri skattasamkeppni á milli ríkja. Ísland mun taka upp reglu um innlendan uppbótarskatt sem tryggir að fjölþjóðleg fyrirtæki með starfsemi hér á landi greiði 15% virkan tekjuskatt, auk þess að taka upp reglu um tekjuviðbót sem heimilar Íslandi að skattleggja hagnað dótturfélaga í lágskattaríkjum ef viðkomandi ríki hefur ekki innleitt innlendan uppbótarskatt og móðurfélagið er íslenskt.

Gert er ráð fyrir að Ísland verði bæði fyrir beinum og óbeinum áhrifum af upptöku 15% alheimslágmarksskatts. Beinu áhrifin felast í auknum skatttekjum ríkissjóðs. Ef lögin taki gildi frá og með árinu 2026 myndu beinar tekjur skila sér 15–18 mánuðum eftir lok þess árs, þ.e. árið 2028. Óbeinu áhrifin birtast í því að hvati stórra fjölþjóðlegra fyrirtækja til að færa til hagnað í skattalegum tilgangi minnkar. Með því yrði aukinn hagnaður skattlagður hér á landi sem kæmi fram sem aukinn tekjuskattur lögaðila.

Gert er ráð fyrir að innviðagjald sem skemmtiferðaskip í millilandasiglingum greiða fyrir hvern farþega á sólarhring, á meðan skip dvelur í höfn hér á landi eða annars staðar á tollsvæði ríkisins, verði lækkað úr 2.500 kr. í 2.000 kr. Um tímabundna lækkun er að ræða sem gildir einungis árið 2026.

Fyrr á árinu voru samþykkt lög um breytingu á aflaverðmæti í reiknistofni veiðigjalds. Veiðigjald byggir á afkomu við veiðar hvers nytjastofns tveimur árum fyrir álagningu gjaldsins og er lagt á í krónum á hvert kílógramm óslægðs afla. Áhrif breytingarinnar munu koma skýrar fram þegar fjárhæðir veiðigjalds 2026 verða birtar í desember nk. og verður áætlun veiðigjalds endurskoðuð í kjölfarið.

Hækkun á jöfnunargjaldi sem dreifiveitur greiða af raforku vegna annars vegar dreifingar á forgangsorku og hins vegar skerðanlegs flutnings raforku er nauðsynleg til að ná fullri jöfnun kostnaðar við dreifingu raforku á árinu 2026. Hækkunin stuðlar að því markmiði stjórnvalda að jafna kostnað við dreifingu raforku og er gert ráð fyrir að hún muni skila 1,6 ma.kr. að meðtöldum áhrifum á virðisaukaskatt.

Gert er ráð fyrir breytingum á tekjuskatti einstaklinga og fjármagnstekjuskatti sem nema um 4 ma.kr. Þær breytingar fela m.a. í sér afnám samnýtingar þrepa í tilviki hjóna og sambýlisfólks. Heimild til samnýtingar þrepa gildir þegar annar aðilinn er skattlagður í þriðja þrepi en hinn ekki. Þá getur hinn tekjuhærri nýtt helming bilsins í öðru þrepi sem sá tekjulægri nýtir ekki og þannig greitt lægri skattprósentu af launum í þriðja þrepi. Sú tilfærsla er einungis heimil á milli tveggja efri þrepanna.

Afnám samnýtingar þrepa er í samræmi við ráðleggingar sérfræðinga Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og OECD. Jafnframt er gert ráð fyrir að felld verði brott heimild til að nýta hluta af ónýttum persónuafslætti til greiðslu fjármagnstekjuskatts. Eftir upptöku frítekjumarks fjármagnstekna og tvöföldun þess árið 2020 hefur í raun verið komið á persónuafslætti fjármagnstekna. Meirihluti þeirra sem nýta persónuafslátt til greiðslu fjármagnstekjuskatts fullnýtir einnig frítekjumarkið og fær þannig tvöfaldan afslátt. Nánar er fjallað um frítekjumark fjármagnstekna í umfjöllun um skattastyrki í kafla 4.5.

Sem fyrr er gert ráð fyrir hækkun krónutölugjalda á milli ára. Þar sem fyrirhuguð kerfisbreyting á gjaldtöku af ökutækjum og eldsneyti, sem felur í sér niðurfellingu eldsneytisgjalda, hefur ekki verið lögfest er gert ráð fyrir verðlagshækkun þeirra gjalda. Miðað er við að gjöldin hækki um 3,7% til samræmis við verðbólguspá í árslok 2025. Tekjuáhrif breytingarinnar eru um 4,3 ma.kr. að meðtöldum hliðaráhrifum á virðisaukaskatt. Breytingin nær til áfengis-, tóbaks- og nikótíngjalda, bensín-, olíu- og kolefnisgjalda, kílómetragjalds vegna notkunar hreinorku- og tengiltvinnbifreiða og bifreiða- og kílómetragjalds, gjalds í Framkvæmdasjóð aldraðra og útvarpsgjalds.

Verði kílómetragjaldið að lögum og eldsneytisgjöldin falla brott er áætlað að verðlagsuppfærsla annarra krónutölugjalda skili ríkissjóði 2,3 ma.kr. að meðtöldum hliðaráhrifum á virðisaukaskatt.

Tafla 4.2 Aðgerðir og helstu skattabreytingar

4.2.2 Umfjöllun um forsendur helstu tekjustofna

Tekjur af tekjuskatti einstaklinga eru áætlaðar 304 ma.kr. árið 2026. Áfram er gert ráð fyrir þróttmiklum vinnumarkaði með litlu atvinnuleysi, lítillegri fjölgun vinnustunda og hærri launum. Gildandi lagaákvæði um þróun viðmiðunarfjárhæða er ætlað að koma í veg fyrir raunskattskrið og verja kaupmátt til lengri tíma, þá munu skattleysis- og þrepamörk hækka sem nemur 12 mánaða verðbólgu í árslok að viðbættu 1% framleiðniviðmiði. Þjóðhagsspá gerir ráð fyrir 3,7% verðbólgu í lok árs 2025 og er því áætlað að persónuafsláttur og þrepamörk hækki um 4,7% árið 2025. Hækki laun umfram það má gera ráð fyrir hærri skattbyrði með jákvæðum tekjuáhrifum fyrir ríkissjóð. Tryggingagjald er flöt prósenta tekin af launastofni og hækkar til samræmis við hækkun launa og aukinn fjölda vinnustunda. Gert er ráð fyrir að tekjur af tryggingagjaldi verði 160 ma.kr. á árinu 2026 og haldist óbreyttar á milli ára í 3,1% af VLF.

Áætlað er að tekjur af tekjuskatti lögaðila nemi 152 ma.kr. árið 2026, sem miðar við skattskyldan hagnað rekstrarársins 2025. Áætlunin verður endurskoðuð þegar álagning lögaðila vegnar rekstrarársins 2024 liggur fyrir í október. Tekjuskattur lögaðila hækkaði tímabundið úr 20% í 21% árið 2024 og kemur sú hækkun til greiðslu árið 2025 þar sem skatturinn leggst á hagnað fyrra árs. Hagnaður fyrirtækja árið 2025, sem myndar skattstofn við álagningu 2026, mun því bera fyrra skatthlutfall sem var 20%. Jafnframt er gert ráð fyrir að sérstakur fjársýsluskattur, sem er 6% viðbótarskattur á tekjuskattsstofn fjármálafyrirtækja umfram 1.000 m.kr., skili 7,9 ma.kr. í tekjur á árinu 2026.

Tekjur af ökutækjum og eldsneyti eru áætlaðar 83 ma.kr. eða um 1,6% af VLF á árinu 2026 sem er undir 1,7% markmiði ríkisstjórnarinnar. Þar með talið er fyrirhuguð 7,5 ma.kr. hækkun tekna af ökutækjum og eldsneyti til að vinna að ofangreindu markmiði sbr. fjármálaáætlun. Samkvæmt tekjuáætlun er áætlað að tekjurnar hækki þrátt fyrir fjölgun umhverfisvænna og sparneytinna ökutækja. Gert er ráð fyrir að annað skref kerfisbreytingar á gjaldtöku ökutækja og eldsneytis með upptöku kílómetragjalds á fólksbíla muni ná fram að ganga.

Mynd 4.2

Tekjur af fjármagnstekjuskatti samanstanda af vöxtum og arði í staðgreiðslu og eftirágreiddum skatti vegna söluhagnaðar og leigutekna fyrra árs samkvæmt álagningu í maí nk. Mikill sparnaður landsmanna í háu vaxtastigi hefur leitt til aukinna tekna af fjármagnstekjuskatti undanfarin ár og hefur ekki orðið breyting þar á þrátt fyrir að vaxtastig hafi farið lækkandi þar sem sparnaður hefur haldist hár. Gert er ráð fyrir að fjármagnstekjuskattur verði 85 ma.kr. árið 2026 og lækki lítillega sem hlutfall af VLF milli ára þar sem búist er við að vaxtatekjur dragist saman með lægra vaxtastigi.

Í tekjuáætlun næsta árs er ekki gert ráð fyrir breytingum á skattþrepum VSK eða öðrum meginreglum VSK-kerfisins. Tekjur þróast því í takt við neyslu landsmanna og ferðamanna og aðra starfsemi sem ber VSK. Búist er við 1,9% fjölgun erlendra ferðamanna og nokkru meiri raunaukningu í neyslu þessa hóps. Verðbólga dvínar samkvæmt hagspá frumvarpsins og verður 3,2%. Fjallað er um þjóðhagsspá, þ.m.t. þróun einkaneyslu og innlendrar eftirspurnar, í kafla 2. Breytingar á skattlagningu ökutækja hafa hliðaráhrif á VSK til lækkunar þegar hefðbundin vörugjöld á eldsneyti víkja fyrir kílómetragjaldi sem ekki myndar stofn til VSK. Að gefnum þessum forsendum er áætlað að tekjur af VSK aukist um 25 ma.kr. frá fyrra ári, eða 5,7%, og nemi tæpum 466 ma.kr. Vægi VSK í tekjum ríkisins hefur aukist síðustu árin og er áætlað rúm 29% á næsta ári.

Vaxtatekjur samanstanda af vöxtum af skattkröfum og bankainnstæðum í innlendri og erlendri mynt auk vaxta og verðbóta af veittum lánum. Meiri hluti vaxtatekna er vegna veittra lána en þau hefur ríkissjóður veitt til að fjármagna m.a. útlán Menntasjóðs námsmanna, Húsnæðissjóðs og Byggðastofnunar auk ýmissa fjárfestingaverkefna. Þá aukast vaxtatekjur frá fjárlögum ársins 2025 vegna hluta eigna ÍL-sjóðs sem færðust á efnahag ríkissjóðs við uppgjör sjóðsins árið 2025. Vaxtatekjur ársins 2026 eru áætlaðar 51,9 ma.kr.

Áætlaðar tekjur af áfengisgjaldi eru 26,7 ma.kr. á árinu 2026. Tekjur næsta árs ráðast af forsendum um einkaneyslu og verðbólgu í uppfærðri þjóðhagsspá.

Yfirlit um arðgreiðslur frá félögum og hlutdeild í hagnaði B-hluta félaga ríkissjóðs má sjá í töflu 4.3. Gert er ráð fyrir að þær tekjur hækki um 3 ma.kr. frá árinu 2025. Lokið var við sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka og því mun ríkið ekki fá frekari arðgreiðslur af þeim eignarhlut. Gert er ráð fyrir um 3 ma.kr. lækkun á arðgreiðslu Landsbankans og um 7,6 ma.kr. hækkun á arðgreiðslu Landsvirkjunar. Aðrar arðgreiðslur hækka um rúmlega 3 ma.kr., þar vega hæst ISAVIA og Rarik.

Tafla 4.3 Arðgreiðslur og tekjur B-hluta fyrirtækja

4.3 Áhrif á jafnrétti kynjanna

Hlutfall kynja er mismunandi á milli starfsstétta og neyslumynstur ólík. Því geta skattkerfisbreytingar og aðrar álögur sem snerta einstakar atvinnugreinar eða leggjast með ólíkum hætti á tekjur og neyslu haft mismunandi áhrif á kynin. Hér er að öllu leyti vísað til meðaltala enda eru áhrifin á einstaklinga í sömu atvinnugrein eða með svipaða neyslu þau sömu burt séð frá kyni viðkomandi.

Gera má ráð fyrir að skattlagning á notkun bifreiða hafi mismunandi áhrif á kynin. Konur nota einkabílinn ekki síður en karlar en fara gjarnan fleiri og styttri ferðir. Umtalsverður kynja­munur er á eignarhaldi bifreiða. Karlar eru skráðir eigendur tæplega 2/3 fólks- og sendibifreiða, auk þess sem bílar í eigu kvenna eru almennt léttari og losa minna af gróðurhúsa­lofttegundum en bifreiðar í eigu karla. Því má gera ráð fyrir að áhrif breyttrar skattlagningar verði meiri á karla en konur.

Gera má ráð fyrir því að niðurfelling samnýtingar þrepa stuðli að kynjajafnrétti, þar sem konur hafa að jafnaði lægri laun en karlar og bera að auki meiri ábyrgð á ólaunuðum heimilis- og umönnunarstörfum. Við álagningu opinberra gjalda 2025 fengu konur 19% af ávinningnum af samnýtingu þrepa en karlar 81%.

4.4 Breytingar á tekjuáætlun ársins 2026 frá fjármálaáætlun

Tekjur ársins 2026 eru áætlaðar 1.591 ma.kr., sem er 27 ma.kr. meira en gengið var út frá í fjármálaáætlun sem samþykkt var í júlí. Hlutfall heildartekna af VLF er óbreytt. Almennt gildir að endurmat á tekjum ársins 2026 í fjármálaáætlun er byggt á margvíslegum nýjum upplýsingum, allt frá tekjuuppgjöri ársins 2024 og þróun álagningar og innheimtu yfirstandandi árs til hagspár næsta árs.

Í endurmetinni tekjuáætlun 2026 vegur hækkun á virðisaukaskatti mest, sem rekja má til annars vegar hærri tekjugrunns 2025 og hins vegar þróunar hagspár, m.a. meiri verðbólgu. Einnig er aukning í tekjuskatti einstaklinga um 5 ma.kr. sem skýrist af nýjum upplýsingum úr framtölum einstaklinga og álagningu Skattsins frá því í maí, auk nýrrar þjóðhagsspár. Tekjuskattur lögaðila er talinn verða 5 ma.kr. hærri, m.a. út frá upplýsingum upp úr árshlutauppgjörum fyrirtækja árið 2025. Fjármagnstekjuskattur er áætlaður tæpum 3 ma.kr. hærri vegna uppgjörs álagningar einstaklinga og meiri vaxtatekna en áður hafði verið áætlað. Á móti vegur að umfang tekjuráðstafana er minna en í fjármáláætlun. Nánar er fjallað um skattkerfisbreytingar í kafla 4.2.

Mynd 4.3

4.5 Skattastyrkir

Áætlað er að skattastyrkir ríkissjóðs verði 147 ma.kr. árið 2026, eða 2,8% af VLF. Með skattastyrkjum er átt við eftirgjöf á skattkröfu sem leiðir til fráviks frá grunngerð skattkerfisins og veldur tekju­tapi fyrir hið opinbera. Í töflu 4.4 má sjá yfirlit yfir skattastyrki ásamt sundur­liðun. Heldur dregur úr umfangi skattastyrkja á tímabilinu þar sem þeir voru 3,1% af VLF árið 2024. Stærsti hluti skattastyrkja er til kominn vegna neðra þreps virðisaukaskatts þar sem 13 prósentustiga munur er á neðra þrepinu og almenna þrepinu og reiknast sá munur sem skattastyrkur. Meginástæða þess að skattastyrkir eru miklir í ferðaþjónustu, sbr. töflu 4.4, er sú að stór hluti hennar ber 11% í stað 24% VSK. Greinin fær 20% allra skattastyrkja ríkissjóðs. Þá gætir einnig töluverðra áhrifa af endurgreiðslum VSK í skattastyrkjum næsta árs. Í heild nema skattastyrkir í VSK 79% af skattastyrkjum og þar af er neðra þrepið 67% af öllum skatta­styrkjum.       

Tafla 4.4 Skattastyrkir ársins 2024 og áætlaðir skattastyrkir áranna 2025 og 2026

Engar nýjar tegundir skattastyrkja eru í áætlun ársins 2026. Skattastyrkur í formi undanþágu frá VSK þegar ökutækjaleiga endurselur notað vistvænt ökutæki fellur brott í árslok 2025. Þá fækkar skattastyrkjum í tekjuskatti einstaklinga með afnámi samnýtingar þrepa auk þess sem ekki er gert ráð fyrir framlengingu á ráðstöfun séreignarsparnaðar inn á húsnæðislán í gegnum almenna úrræðið árið 2026, sem að óbreyttu rennur út í lok árs 2025. Hins vegar verður áfram heimilt að nýta séreignarsparnað til fasteignakaupa undir formerkjum „Fyrstu fasteignar“. Skattastyrkir í fjármagnstekjuskatti hafa hækkað undanfarin ár sem má rekja að mestu til frítekjumarks fjármagnstekna sem nær yfir vaxtatekjur, arðgreiðslur og söluhagnað hlutabréfa skráðra félaga. Frítekjumarkiðið er 300 þúsund kr. á hvern framteljanda og veitir að hámarki 66 þúsund kr. afslátt (22% af 300 þúsund kr.) af álögðum fjármagnstekjuskatti. Eftirgjöf fjármagnstekjuskatts vegna frítekjumarksins var 8,9 ma.kr. árið 2024 og hækkaði um 1,4 ma.kr. frá fyrra ári. Auknar vaxtatekjur hafa leitt til þess að 20,1% fjölskyldna fullnýtti frítekjumarkið vegna fjármagnstekna 2024 samanborið við 3,3% árið 2020.