5 Gjöld A1-hluta ríkissjóðs

Í þessum kafla er fjallað um útgjöld A1-hluta ríkissjóðs. Þar er um að ræða útgjöld vegna starfsemi á vegum ríkisins sem að stærstum hluta eru fjármögnuð með skatttekjum. Fjallað er um helstu áherslumál á útgjaldahlið fjárlagafrumvarpsins en þau samanstanda af fyrri ákvörðunum sem birtast í fjármálaáætlun fyrir árin 2026–2030 og breytingum sem leiðir af ákvörðunum við undirbúning frumvarpsins. Vakin er athygli á því að þessi kafli tekur einungis til breytinga á fjárheimildum málefnasviða samkvæmt IPSAS-reikningsskilastaðlinum. Fjallað er um breytingar á heildarútgjöldum ríkissjóðs á þjóðhagsgrunni samkvæmt GFS-hagskýrslu­staðlinum í kafla 3 Markmið í ríkisfjármálum og um mun á framsetningu og uppgjöri ríkis­fjármála á þessum tveimur stöðlum í viðauka með frumvarpinu.

Við setningu útgjaldaramma fyrir málefnasvið í fjárlagafrumvarpi ársins 2026 er byggt á þeirri stefnumörkun sem fram kemur í gildandi fjármálaáætlun. Megin­­leiðarljós áætlunarinnar er að tryggja bætta afkomu ríkissjóðs, m.a. með því að halda aftur af útgjaldavexti þannig að útgjöld lækki sem hlutfall af VLF. Sjá nánari umfjöllun í kafla 3 Markmið í ríkisfjármálum. Meðal helstu verkefna í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2026 og fjallað er nánar um í greinar­gerðum um viðkomandi málefnasvið eru:

• Nýtt örorkulífeyriskerfi almannatrygginga
• Veruleg aukning framlaga til viðhalds og þjónustu á vegakerfinu
• Aukin framlög vegna fjölgunar fólks á endurhæfingarlífeyri
• Fjármögnun sérhæfðrar þjónustu við börn með fjölþættan vanda
• Aukin framlög til varnarmála
• Fjölgun stöðugilda innan lögreglu
• Aukin framlög til framhaldsskólastigsins vegna fjölgunar nemenda
• Styrking á rekstrargrunni heilbrigðisstofnana
• Þjónusta styrkt vegna lyfja og lækningatækja
• Framlög til byggingar og reksturs nýs úrræðis fyrir ósakhæfa einstaklinga
• Hækkun á almennu frítekjumarki ellilífeyrisþega
• Aldursviðbót á lífeyri örorkulífeyrisþega verði til æviloka
• Flýting framkvæmda við snjóflóðavarnir

5.1 Heildarfjárheimildir 2026 og breytingar frá fjárlögum ársins 2025

Heildarútgjöld ríkissjóðs eru áætluð um 1.672 ma.kr. á árinu 2026. Það er 126,5 ma.kr. aukning frá fjárlögum ársins 2025 en þar af eru um 43,5 ma.kr. vegna áætlaðra launa-, gengis- og verðlagsbreytinga. Að þeim frátöldum hækka heildarútgjöld ríkissjóðs um 83 ma.kr., eða sem nemur 5,4%. Hér á eftir er gerð grein fyrir því í hverju breytingar á útgjöldum ríkissjóðs felast. Fjallað verður um breytingar út frá hagrænni skiptingu útgjalda, breytingu eftir útgjalda­tilefnum og málefnasviðum.

Tafla 5.1 sýnir breytingar á hagrænni skiptingu fjárheimilda að raunvirði á milli fjárlaga 2025 og fjárlagafrumvarps 2026. Samtals nemur aukning rammasettra¹ útgjalda um 54,9 ma.kr., eða 4,3% á föstu verðlagi ársins 2025.

Tafla 5.1 Hagræn skipting útgjalda

Í rammasettum útgjöldum má sjá að rekstrarframlög og rekstrartilfærslur aukast um 35,1 ma.kr., eða um 3% að launa- og verðlags­breytingum undanskildum. Til rekstrar­framlaga teljast t.d. launagreiðslur ríkissjóðs og kaup á vöru og þjónustu, en til rekstrar­tilfærslna teljast tilfærslur fjár úr ríkissjóði til einstaklinga, almannatrygginga og félaga­samtaka. Aukning rekstrar­framlaga skýrist m.a. af kerfislægum vexti, auknum fram­lögum til þjónustu við vegakerfið, rekstri nýrra hjúkrunarheimila og framlögum til reksturs öryggis­vistunarrýma vegna ósakhæfra einstaklinga svo eitthvað sé nefnt. Auknar rekstrar­tilfærslur skýrast að mestu af heildarendurskoðun örorkulífeyriskerfisins, fjölgun og öldrun þjóðarinnar og áætlaðri fjölgun einstaklinga á endur­hæfingar­lífeyri. Til lækkunar kemur endurmat á áætlunum um fjölda umsækjenda um alþjóð­lega vernd og endurmat undirliggjandi áætlana almanna­trygginga, m.a. vegna þess að tekjur elli­lífeyris­þega hafa vaxið meira en gert var ráð fyrir.

Fjárfestingarframlag og fjármagnstilfærslur hækka á milli ára um 19,8 ma.kr., eða 15,6% að raunvirði. Fjárfestingarframlag endurspeglar útgjöld ríkissjóðs vegna fjárfestingaverkefna, s.s. byggingar Nýs Landspítala og framkvæmda á vegakerfinu, en fjármagnstilfærslur eru framlög án skuldbindingar um beint endurgjald frá móttakanda, t.d. styrkir til nýsköpunar­fyrirtækja og styrkir til orkuskipta. Aukning fjárfestingar­framlaga skýrist að stærstum hluta af hærri framlögum til viðhalds og þjónustu á vegakerfinu, til byggingar legu­deildar við Sjúkra­húsið á Akureyri auk fram­lags til byggingar nýs úrræðis vegna öryggis­vistunar ósakhæfra einstaklinga. Nánar er fjallað um fjár­festingar og fjármagns­tilfærslur síðar í þessum kafla.

Gert er ráð fyrir að vaxtagjöld verði um 125,4 ma.kr. á næsta ári sem er um 24 ma.kr. hækkun frá fjárlögum ársins 2025. Hækkunina má að mestu rekja til meiri lántöku í tengslum við uppgjör ÍL-sjóðs. Nánar er fjallað um vaxtagjöld í greinargerð málaflokks 33.10 Fjár­magnskostnaður.

Þá má sjá að undanskildir liðir frá rammasettum útgjöldum, aðrir en vaxtagjöld, hækka um 4,3 ma.kr. Þetta skýrist að mestu leyti af auknum skuldbindingum vegna sjóðfélaga í Lífeyris­sjóði starfsmanna ríkisins, sem farnir eru á lífeyri og ríkissjóði ber að fjármagna samkvæmt lögum, alls um 1,8 ma.kr. Þá er gert ráð fyrir að lögbundið framlag til Jöfnunarsjóðs sveitar­félaga hækki að raunvirði um 1,9 ma.kr. milli ára.

Að viðbættum áætluðum launa- og verðlagsbreytingum er gert ráð fyrir að heildarumfang rammasettra útgjalda verði um 1.386,5 ma.kr. á næsta ári sem er aukning um 95,9 ma.kr., eða ríflega 7,4% á milli ára. Breyting rammasettra útgjalda eftir útgjaldatilefnum skýrist af nokkrum meginþáttum eins og sést á mynd 5.1.

Mynd 5.1

Í fyrsta lagi eru breytingar á bundnum útgjaldaskuldbindingum sem nema samtals 15,5 ma.kr. en það eru útgjöld sem fela í sér breytingar á fyrirliggjandi útgjalda­skuldbindingum, s.s. vegna hagrænna eða kerfislægra breytinga sem bundnar eru í lögum, samningum eða með ákvörðunum ríkis­stjórnarinnar. Í öðru lagi eru tímabundin framlög sem falla niður, alls 9,1 ma.kr. Þar vega þyngst tímabundin framlög vegna umsækjenda um alþjóðlega vernd sem lækka um 3 ma.kr. Í þriðja lagi eru ráðstafanir vegna almennra aðhaldsmarkmiða og sértækra aðgerða til að draga úr útgjaldavexti. Þessar aðgerðir draga úr rammasettum útgjöldum ríkissjóðs um 14,4 ma.kr. eins og fjallað er um síðar í kaflanum.² Í fjórða lagi eru aukin framlög vegna brýnna verkefna, alls 62,9 ma.kr. Þar vega þyngst framlög til nýs örorkulífeyriskerfis og vegna aukins fjölda á endurhæfingar­lífeyri, framlög til viðhalds og þjónustu á vegakerfinu, og framlög vegna barna með fjölþættan vanda sem þurfa á þriðja stigs þjónustu að halda. Nánar er fjallað um ný og aukin verkefni í kaflanum um breytingar á fjárheimildum frá fjárlögum 2025.

Í fimmta lagi eru áætluð áhrif vegna launa-, verðlags- og gengisbreytinga rammasettra útgjalda en þau nema 41 ma.kr. Nánar er fjallað um launa- og verðlagsforsendur frumvarpsins í kafla 5.5 Verðlagsforsendur útgjaldahliðar.

Fjárfestingar og fjármagnstilfærslur

Heildarfjárheimildir til fjárfestinga og fjármagnstilfærslna í fjárlagafrumvarpi 2026 eru um 146,8 ma.kr., eða 2,8% af VLF, og hækka um 19,8 ma.kr. frá fjárlögum ársins 2025. Megin­þungi fjárfestinga felst í framlögum til samgönguframkvæmda vegna viðhalds og þjónustu á vegakerfinu, til byggingar Nýs Land­spítala og hækkunar á framlagi vegna byggingar á legudeild Sjúkrahússins á Akureyri.

Tafla 5.2 Fjárfestingar 2025 og 2026

Fjárfestingarframlög til samgönguframkvæmda nema 43,5 ma.kr. og aukast um 7,6 ma.kr. milli ára. Stærsta einstaka byggingarframkvæmdin er líkt og áður bygging nýs Landspítala. Fjárveiting til verkefnisins nemur 22,6 ma.kr. en samkvæmt upp­færðri framkvæmda- og tíma­áætlun verða framkvæmdir hins vegar mun umfangsmeiri en fjárveiting gefur til kynna og verður gengið á ónýttar fjárveitingar sem safnast hafa upp á undanförnum árum.

Þá verða áfram veittar fjárheimildir til húsnæðisstuðnings með stofnframlögum og hlut­deildarlánum sem endurspeglar að ríkisstjórnin leggur áherslu á aukið framboð á húsnæðismarkaði. Gert er ráð fyrir að heildarfjárveiting vegna stofnframlaga til uppbyggingar almenna íbúðakerfisins verði 7,5 ma.kr. Lánsheimild vegna hlutdeildarlána á árinu 2026 nemur 4 ma.kr. eins og fram kemur í 5. gr. þessa frumvarps og er gjaldfærður ríkisstuðningur vegna lánanna áætlaður 1,4 ma.kr. Þá verða framlög til byggingar nýs fangelsis í stað Litla-Hrauns aukin um 1,3 ma.kr. til að mæta upp­færðri kostnaðaráætlun fram­kvæmdarinnar. Meðal þess sem fellur undir liðinn Annað í töflu 5.2 eru reglubundin framlög vegna kaupa á tækjum og búnaði hjá stofnunum ríkisins og nema þau um 10 ma.kr. á ári. Enn fremur falla þar undir ýmsar smærri innviðafjárfestingar og viðhaldsframkvæmdir á fasteignum.

Ráðstafanir til að draga úr útgjaldavexti

Ráðstafanir til að draga úr útgjaldavexti ríkissjóðs á árinu 2026 nema alls 15,1 ma.kr. og felast í almennri aðhaldskröfu og sértækum ráðstöfunum líkt og fjallað var um í fjármála­áætlun fyrir árin 2026–2030. Markmið aðgerðanna er að draga úr ríkisumsvifum, treysta stöðu ríkissjóðs og vinna gegn þenslu og verðbólgu í hagkerfinu.

Alla jafna er gert ráð fyrir almennu aðhaldsmarkmiði á málefnasviðum ráðuneyta í fjármála­áætlun sem er útfært í frumvarpi til fjárlaga og nemur aðhaldsmarkmiðið á árinu 2026 um 2,3 ma.kr. Markmið er m.a. að tryggja að ráðuneyti og stofnanir nýti þá takmörkuðu fjármuni sem til ráðstöfunar eru á sem hag­kvæmastan hátt. Þannig verður til rými fyrir ný verkefni í samræmi við áherslur og markmið stjórnvalda sem vega að einhverju leyti á móti aðhalds­kröfunni. Almenn aðhaldskrafa verður 1% á árinu 2026 en hún tekur ekki til heil­brigðis- og öldrunar­stofnana, skóla, lög­­- og tollgæslu.

Auk almenns aðhaldsmarkmiðs verður gripið til sértækra aðhaldsráðstafana til að hægja á útgjaldavexti og skapa svigrúm til nýrra verkefna í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkis­stjórnarinnar. Sértækar ráðstafanir sem gert er ráð fyrir eiga uppruna sinn ýmist í tillögum frá almenningi, ráðuneytum eða ríkisstofnunum. Ráðstafanirnar felast m.a. í frestun eða niður­fellingu verkefna, endurskoðun á forsendum fjárveitinga, endur­skoðun fyrirkomulags eða umbótum og hagræðingu í rekstri, s.s. með sameiningu stofnana. Alls nemur aðhald vegna þessara ráðstafana ríflega 12,8 ma.kr. á komandi ári.

Meðal helstu verkefna eru mark­viss nýting rammasamninga og endurskoðun á eldri samningum um kaup á vöru og þjónustu en gert er ráð fyrir um 3 ma.kr. hagræðingu á næsta ári. Af öðrum veigameiri ráðstöfunum má nefna bætta forgangsröðun í heilbrigðis­kerfinu og endurskoðun á fyrirkomulagi endurgreiðslna framleiðslukostnaðar við kvikmynda­gerð. Þá verða engin ný framlög veitt til varasjóða mála­flokka en það dregur úr útgjöldum ríkissjóðs um 1,1 ma.kr. og breytingar verða gerðar á lágmarks­skilyrðum fyrir greiðslu atvinnuleysisbóta. Dregið verður úr kostnaði vegna jafnlaunavottunar og 3% aðhald verður sett á aðal­skrifstofur ráðuneyta. Framkvæmdum við gamla Hæstarétt verður frestað, almennar stjórnir stofnana sem heyra beint undir ráðherra verða lagðar niður, nefndum verður fækkað og gerðar verða ráðstafanir til að fækka fermetrum á hvern ríkisstarfsmann. Þá mun fækkun ráðuneyta úr 12 í 11 draga úr útgjöldum ríkissjóðs um 330 m.kr. á ári.

Þessar ráðstafanir skila lækkun á rekstrargjöldum ríkisins um tæplega 12,8 ma.kr. á næsta ári og lækkun á fjárfestingarliðum um 2,4 ma.kr. Eins og sjá má í meðfylgjandi töflu er dreifingin ólík eftir málefnasviðum.

Tafla 5.3 Útfærsla ráðstafana til að draga úr útgjaldavexti eftir samandregnum málefna­sviðum

Minni umsvif í fjárfestingum ríkisins skýrast að stærstum hluta af frestun framkvæmda, m.a. vegna hliðrunar á fjárfestingarheimild til stækkunar verknámsskóla. Lækkunin hefur ekki áhrif á framgang verkefnisins þar sem gengið verður á uppsafnaðar fjárheimildir fyrri ára. Framkvæmdum við Hæstarétt verður frestað en verja átti 250 m.kr. til verkefnisins á árinu 2026 og reiknað er með að aukið eftirlit með endur­greiðslum til nýsköpunar­fyrirtækja skili um 200 m.kr. Aðrar aðhaldsráðstafanir í fjár­festingum skýrast ýmist af því að dregið er úr aukningu til nýrra verkefna eða af almennu aðhaldi á fjár­festingar­framlög málefnasviða vegna tækja og búnaðar.

Skilgreining almenna aðhaldsmarkmiðsins, þar sem helstu þjónustukerfi ríkisins eru undanskilin aðhaldskröfu, er talin styðja við markmið um jafnrétti. Breytt forgangsröðun í heilbrigðiskerfinu hefur ekki verið útfærð að fullu en mikilvægt er að þar verði litið til kynja- og jafnréttis­sjónarmiða. Í ljósi þess að konur eru líklegri en karlar til að búa við heilsubrest nýta þær heilbrigðisþjónustu meira. Fyrirhugaðar breytingar á jafnlaunavottun verða gerðar að teknu tilliti til markmiða jafnréttislaga um launajafnrétti og að fyrirtæki og stofnanir tryggi að konur og karlar fái greidd jöfn laun og njóti sömu kjara fyrir sömu eða jafnverðmæt störf. Breytingarnar miða að því að hægt sé að uppfylla markmið laganna um jafnlaunakerfi með skilvirkari, hagkvæmari og gagnsærri hætti en áður, án þess að víkja frá þeirri kröfu að fyrirtæki og stofnanir skili tilgreindum gögnum um jafnlaunakerfi sín.

5.2. Breytingar frá fjárlögum 2025 eftir málefnasviðum

Í umfjölluninni hér á eftir er fjallað um breytingar á rammasettum útgjöldum í fjárlagafrumvarpi ársins 2026 frá fjárlögum ársins 2025 eftir samandregnum málefnasviðum. Samtals nema breytingar á rammasettum útgjöldum í frumvarpinu 54,9 ma.kr., eða um 4,3%, en þá hafa launa- og verðlagsbreytingar verið undanskildar. Mynd 5.2 sýnir breytingar rammasettra útgjalda eftir málefnasviðum. Meiri hluti nýrra útgjaldaráðstafana hefur verið greindur með aðferðum kynjaðrar fjárlagagerðar í samræmi við 18. gr. laga um opinber fjármál. Sambærilega umfjöllun um áhrif tekjuráðstafana er að finna í kafla 4 Tekjur ríkissjóðs (A1-hluta).

Mynd 5.2

Framlög til félags-, húsnæðis- og tryggingamála³ hækka um 20,1 ma.kr. að raunvirði, eða sem nemur 5,7%. Stærstan hluta hækkunarinnar má rekja til breytinga á örorkulífeyriskerfinu, sem tóku gildi 1. september 2025. Hækkunin nemur alls 14,3 ma.kr., sem kemur til viðbótar 4,4 ma.kr. hækkun framlags í fjárlögum 2025. Þetta kemur til viðbótar alls 4 ma.kr. framlagi sem áður hafði verið veitt til verkefnisins í fjárlögum áranna 2019 og 2020 þegar fyrstu skrefin í átt að kerfisbreytingunni voru tekin. Framlag vegna endurhæfingar­lífeyris eykst um 4,8 ma.kr. á milli ára. Hækkunin tekur mið af því að endurhæfingar­lífeyrisþegum hefur fjölgað um fimmtung undanfarin tvö ár, auk þess sem tímabil endur­hæfingar hefur lengst að meðaltali um tvo mánuði. Það er í samræmi við aukna áherslu stjórnvalda á að starfsendurhæfing sé fullreynd áður en til mats á örorku kemur. Í samræmi við samkomulag milli ríkis og sveitarfélaga um að ríkið sjái um sérhæfða þjónustu við börn með fjölþættan vanda sem vistuð eru utan heimilis er veitt 3 ma.kr. framlag. Þá er framlag til Fæðingar­orlofssjóðs hækkað um 1,8 ma.kr. til að mæta ákvæði í kjarasamningum frá árinu 2024 um hækkun hámarkgreiðslu úr sjóðnum úr 800.000 kr. á mánuði í 900.000 kr., auk þess sem tekið er tillit til spár Hagstofu Íslands um fæðingar barna og þróun meðaltekna. Til að mæta fyrirhugaðri hækkun almenns frítekju­marks ellilífeyris um 5.000 kr. á mánuði eða í 41.500 kr. er framlag aukið um 1 ma.kr. á milli ára. Það er fyrsta skrefið í hækkun frítekjumarks ellilífeyrisþega í 60.000 kr. á mánuði samkvæmt stefnu­yfirlýsingu ríkisstjórnar­innar.

Ráðstafanir á sviði félags-, húsnæðis- og tryggingamála eru heilt yfir taldar stuðla að jafnrétti. Almannatryggingakerfið nýtist konum í ríkara mæli en körlum, m.a. í ljósi lægri tekna annars staðar frá. Þá eru konur í meiri hluta meðal örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega og aukið fjármagn talið geta bætt stöðu þeirra. Með aukinni áherslu á starfsendurhæfingu má bæta möguleika fólks til endurkomu á vinnumarkað. Hækkun á frítekjumarki ellilífeyris mun jafn­framt nýtast betur þeim tekjulægri og þannig stuðla að jafnrétti. Umönnun barna hefur sögulega hvílt þyngra á herðum mæðra og því getur vistun barna með fjölþættan vanda létt álagi af fjölskyldum, ekki síst mæðrum. Hækkun á hámarksgreiðslum fæðingarorlofs bætir afkomu foreldra í fæðingarorlofi, þar sem konur taka að meðaltali lengra orlof en karlar. Þá er ráðstöfunin talin líkleg til að stuðla að aukinni nýtingu feðra á rétti sínum til fæðingarorlofs og þar með jafnari skiptingu á umönnun barna.

Í frumvarpinu hækka útgjöld til heilbrigðismála⁴ um 19,9 ma.kr. að raunvirði sem er 4,9% hækkun. Fjárveitingar til heilbrigðisstofnana og sjúkratrygginga eru auknar um 2% vegna fjölgunar og öldrunar þjóðarinnar, alls 5,2 ma.kr. Fjárveitingar vegna framkvæmda við Nýja Landspítalann hækka um 5,6 ma.kr. og um 3 ma.kr. vegna legudeildar við Sjúkrahúsið á Akureyri. Í samræmi við stjórnarsáttmála og áherslumál ríkisstjórnar er fjárveiting hækkuð um 5,6 ma.kr., sem nýtt verður í að stytta biðlista, auka aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu og fjármagna úrræði vegna fíknivanda. Framlög til lyfja og hjálpartækja hækka um 1,2 ma.kr. Fjárheimildir vegna reksturs og leigu nýrra hjúkrunarheimila aukast um 2,5 ma.kr. Framlag til reksturs öryggisrýma á Kleppi er aukið um 0,6 ma.kr. Aðhald nemur 3,8 ma.kr. og snýr m.a. að aukinni greiðsluþátttöku sjúkratryggðra, alls um 1 ma.kr. Þá er fagráði ætlað að hagræða um 1 ma.kr. í rekstri og hagkvæmari innkaup leiða til 0,7 ma.kr. sparnaðar.

Almennt má telja að aukin framlög til heilbrigðismála stuðli að jafnrétti. Er þar m.a. horft til þess að konur eru líklegri en karlar til að búa við heilsubrest og nota því bæði heilbrigðisþjónustu og lyf meira en karlar. Framkvæmdir við sjúkrahús eru taldar stuðla að umbótum í starfsumhverfi, sem getur dregið úr álagi og þannig fyrirbyggt veikindafjarveru sem er hlutfallslega meiri hjá konum en körlum meðal starfsfólks spítala. Þá er bætt aðgengi að hjúkrunarrýmum til þess fallið að draga úr ólaunaðri umönnun sem konur sinna í meira mæli en karlar. Efling meðferðarúrræða við fíknivanda kemur til móts við viðkvæman hóp sem er m.a. útsettari fyrir ofbeldi en aðrir, ekki síst konur. Aukin greiðsluþátttaka sjúkratryggðra kann að auka kynjabil­­ vegna ólíkrar nýtingar kynjanna á þjónustunni en einnig vegna ólíkrar fjárhagsstöðu kynjanna. Benda má á að konur 65 ára og eldri eru líklegastar til að hafa ekki sótt sér heilbrigðisþjónustu vegna kostnaðar.

Framlög til samgöngu- og fjarskiptamála⁵ hækka um 9 ma.kr. að raunvirði frá fjárlögum fyrra árs, eða sem nemur 13,7%. Í samræmi við stefnu ríkisstjórnar eru framlög til vega­kerfisins aukin um 7 ma.kr. Tilgangurinn er að byrja á að vinna upp viðhaldsskuld sem safnast hefur upp um langt skeið en alls eru 40% þjóðvega metin í slæmu eða mjög slæmu ástandi og 30% með slakt burðarlag. Þá er gerð tillaga um 3 ma.kr. tímabundna heimild til vegagerðar í tengslum við mögulega byggingu Hvamms­virkjunar í Þjórsá. Breytingar á Þjórsárdalsvegi eru forsenda fyrir starfsemi Hvammsvirkjunar, þar sem núverandi vegur mun hverfa í lón virkjunarinnar að óbreyttu. Heildarfjárheimild Vegagerðarinnar nemur í kjölfarið 55,2 ma.kr. Framlög til samgöngusáttmála hækka um 0,2 ma.kr. og nemur fjárframlag 6,9 ma.kr. árlega. Aðhald á sviðinu nemur 1,2 ma.kr. og snýr m.a. að hagræðingu í opinberum innkaupum. Niðurfelling tímabundins framlags vegna alþjónustu í pósti fellur niður, alls 0,5 ma.kr.

Viðhald á vegum og þjónusta, s.s. lagning bundins slitlags á malarvegum getur haft ólík áhrif á kynin. Karlar eru líklegri til að vera ökumenn í dreifbýli og einnig líklegri til að deyja eða slasast alvarlega í umferðinni. Aftur á móti upplifa konur sig almennt óöruggari í umferðinni og setja það frekar fyrir sig en karlar að aka á vegum sem þeim finnast hættulegir. Mikilvægt er að hafa slík kynja- og jafnréttissjónarmið í huga við frekari forgangsröðun og hönnun samgöngu­verkefna.

Framlög til utanríkismála og alþjóðlegrar þróunarsamvinnu⁶ hækka um 5 ma.kr. að raunvirði frá fjárlögum fyrra árs, eða sem nemur 14,5%, og hækka því hlutfallslega mest allra málefnasviða. Hækkar fjárveiting vegna varnartengdra verkefna um rúma 3,3 ma.kr, m.a. til að standa við skuldbindingar um varnartengdan stuðning við Úkraínu. Endurspeglar fjár­veitingin breyttar aðstæður í alþjóðamálum og aukið vægi öryggis- og varnarmála en á leiðtogafundi NATO í júní sl. var ákveðið að stórauka framlög til varnarmála og varnartengdra verkefna sem styðja við áfallaþol, öryggi og varnir. Viðmiðið er að bandalags­þjóðirnar hafi náð því markmiði að veita 1,5% af VLF til varnartengdra verkefna eigi síðar en árið 2035. Meðal verkefna sem gert er ráð fyrir að falli undir varnartengd verkefni eru ýmiss konar innviðir, s.s. samgöngu­mannvirki, netöryggi, löggæsla, landhelgisgæsla og eftirlit á landamærum. Líklegt er að flest af þessu gagnist Íslendingum sjálfum beint eða óbeint. Nákvæm greining á þeim verkefnum sem fallið geta undir varnartengd verkefni liggur ekki fyrir en gera má ráð fyrir að einhver verkefni sem nú þegar hafa samþykktar fjárveitingar í fjárlögum og fjármálaáætlun geti fallið þar undir. Skýrari mynd af þeim verkefnum verður ljós þegar viðmið NATO verða birt. Fjár­veitingar til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu hækka um 1,4 ma.kr. í takt við vöxt þjóðar­tekna. Framlög til alþjóðlegra stofnana eru hækkuð um 0,5 ma.kr. í samræmi við þróun aðildargjalda þeirra. Á móti er aðhald sem nemur 0,6 ma.kr. sem nánar er greint frá í greinargerð málefnasviðanna.

Auknum framlögum til Úkraínu er ætlað að styðja við fullveldi, friðhelgi landamæra, öryggi borgara, mannúðaraðstoð og uppbyggingarstarf í Úkraínu. Það mun draga úr neikvæðum áhrifum stríðsins á jafnrétti og/eða stuðla að jafnrétti. Vopnuð átök líkt og þau í Úkraínu hafa ólík áhrif á konur og karla og vísbendingar eru um að konur verði frekar fyrir fjölþættum áhrifum innrásarinnar en herskyldan hafi áhrif á karla. Aftur á móti verður ekki séð að efling viðbúnaðargetu Íslands, sem ætlað er að treysta varnir lands og þjóðar, gagnist einu kyni framar öðru. Aukin framlög til þróunarsamvinnu eru talin stuðla að jafnrétti en ný og aukin verkefni skulu taka mið af jafnrétti, mannréttindum og umhverfismálum.

Framlög til almanna- og réttaröryggis⁷ hækka um 3,7 ma.kr. að raunvirði frá fjárlögum fyrra árs, eða sem nemur 8,4%. Stór hluti hækkunarinnar er 1,3 ma.kr. aukið framlag vegna byggingar nýs fangelsis í stað Litla-Hrauns. Stefnt er að því að fangelsið verði tekið í notkun árið 2029 og að heildarkostnaður við 1. áfanga uppbyggingarinnar nemi um 17,9 ma.kr. Gert er ráð fyrir að rekstur Landhelgisgæslu Íslands verði styrktur um 1,3 ma.kr. hækkun framlags á milli ára. Í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar eru veittir 1,3 ma.kr. til fjölgunar lögreglumanna á árinu um 50 talsins. Hækkunin er liður í að fjölga lögreglumönnum um alls 50 stöðugildi til ársins 2028. Auk þess er veitt ­0,5 ma.kr. framlag til að styrkja lögregluembætti í landinu. Veitt er 0,5 ma.kr. framlag til að koma á fót brottfararstöð vegna vistunar útlendinga sem bíða brott­flutnings úr landinu. Þá er gert ráð fyrir að framlag til Fangelsismálastofnunar ríkisins verði aukið um rúmlega 0,2 ma.kr.

Bygging nýs fangelsis mun bæta aðbúnað fanga og aðstöðu til heimsókna. Fangar eru í miklum meiri hluta karlmenn en breytingarnar eru til þess fallnar að stuðla að jafnrétti. Aukin framlög til Landhelgisgæslunnar eru talin viðhalda óbreyttri stöðu þar sem karlar eru í meiri hluta meðal starfsfólks og haghafa. Karlar eru einnig mikill meiri hluti þeirra sem starfa innan lögreglunnar en undanfarin ár hefur kynjahlutfall nemenda í lögreglunámi verið jafnt. Með fjölgun lögreglumanna gefst því tækifæri til að jafna hlutfall kynjanna. Gera má ráð fyrir að karlar verði í meiri hluta þeirra sem verða vistaðir í nýrri brottfararstöð en þar verður tekið mið af ólíkri stöðu og þörfum kynjanna sem og barna með aðskildum vistarverum.

Framlög til mennta- og menningarmála⁸ hækka um 2 ma.kr. að raunvirði frá fjárlögum fyrra árs, eða sem nemur 1,2%. Helstu breytingar til hækkunar eru tímabundið 1,5 ma.kr. framlag vegna fjölgunar nemenda í framhaldsskólum samhliða því að óvenju fjölmennur árgangur hefur nám í framhaldsskólum landsins á yfirstandandi haustönn. Jafnframt er veitt 150 m.kr. framlag vegna tilfærslu framhaldsskólanema úr bóknámi í verknám. Ráðgert er að veita 1 ma.kr. framlag til eflingar háskólastigsins. Þá er veitt 1 ma.kr. framlag til að styrkja ýmsa menningarsjóði og verkefni tengd menningarstarfsemi, en hluti hækkunarinnar skýrist af millifærslu af málefnasviði nýsköpunar, rannsókna og þekkingar­greina. Áfram er gert ráð fyrir framlagi til byggingar Þjóðarhallar með 0,6 ma.kr. hækkun framlags frá fyrra ári. Áætlað er að hlutur ríkisins í framkvæmdinni verði alls 9,3 ma.kr. á verðlagi yfirstandandi árs, sem telur 55% af heildarkostnaði á móti Reykjavíkurborg. Á móti framangreindum hækkunum til mennta- og menningarmála eru felld niður samtals 1,3 ma.kr. ýmis tímabundin framlög frá fyrri fjárlögum. Fjárfestingarframlagi vegna stækkunar verknámsskóla, alls 0,5 ma.kr., er hliðrað um eitt ár. Hliðrunin hefur ekki áhrif á framkvæmdahraða þar sem til staðar eru uppsafnaðar heimildir sem gengið verður á.

Aukin framlög til framhaldsskóla eru talin viðhalda óbreyttri stöðu kynjanna en talsverður kynjahalli er á námsvali, sérstaklega þegar kemur að starfsnámi. Tækifæri er til að vinna gegn staðalímyndum á vinnumarkaði og jafna þannig stöðu kynjanna. Staða kynjanna á sviði menningarmála er ólík eftir greinum. Hæstu framlögin eru til Kvikmyndasjóðs en töluvert hallar á konur í kvikmyndagerð. Þjóðarhöllin er á hönnunarstigi en í samkeppnisútboði voru gerðar kröfur um að tekið yrði mið af jafnréttissjónarmiðum í hönnunarferlinu með inngildingu að markmiði.

Framlög til nýsköpunar-, rannsókna- og þekkingargreina⁹ lækka um 0,3 ma.kr. að raun­virði frá fjárlögum fyrra árs, eða sem nemur 0,9%. Viðamikil breyting snýr að endurgreiðslum á rannsóknar- og þróunarkostnaði nýsköpunarfyrirtækja en gert er ráð fyrir að framlag vegna þess hækki um 1,5 ma.kr. á milli ára. Breytingin byggir á áætlun Rannís frá því fyrr á árinu. Með henni er jafnframt gert ráð fyrir að þak vegna endurgreiðslna miðist áfram við 1,1 ma.kr. og endurgreiðsluhlutföll verði 35% í tilviki lítilla og meðalstórra fyrirtækja og 25% hjá stórum fyrirtækjum. Á móti er dregið úr framlagi sem nemur 0,2 ma.kr. vegna aukins eftirlits í kjölfar fyrirhugaðrar endurskoðunar laga um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki. Framlag til endur­greiðslna vegna kvikmyndagerðar á Íslandi lækkar um 2,1 ma.kr., sem skýrist einkum af því að dregið er úr tímabundnu 3,6 ma.kr. framlagi frá fyrra ári um sem nemur 2,5 ma.kr. Rammaáætlun ESB um menntun, rannsóknir og tækniþróun hækkar um 0,3 ma.kr. í samræmi við uppfærða áætlun, aðallega vegna hærri greiðslna til rannsókna- og nýsköpunar­áætlunar Horizon Europe, auk að teknu tilliti til áætlaðra gengisbreytinga.

Ráðstafanir á málefnasviðinu hafa ekki áhrif á jafnrétti í sjálfu sér en heilt yfir hallar þar á konur. Við heildarendurskoðun á fyrirkomulagi endurgreiðslu til nýsköpunar og breytingar á skilyrðum vegna kvikmyndaendurgreiðslna eru þó tækifæri til að bregðast við viðvarandi kynjahalla og æskilegt að þau séu nýtt vel.

Framlög til umhverfis- og orkumála¹⁰ lækka um 0,7 ma.kr. að raunvirði frá fjárlögum fyrra árs, eða sem nemur 1,4%. Fjárveiting til ofanflóðavarna er aukin um 1,1 ma.kr. vegna eflingar Ofanflóðasjóðs og flýtingar verkefna. Veðurstofa Íslands fær 0,3 ma.kr. framlag vegna náttúruvár. Heimild til ráðstöfunar losunarheimilda eykst um 0,8 ma.kr. frá fyrra ári og nemur verðmæti þeirra nú alls 3,1 ma.kr., þar af 1,7 ma.kr. sem útdeilt verður til flugfélaga. Komið er til móts við vaxandi húshitunarkostnað á köldum svæðum með aukinni fjárveitingu sem nemur 0,4 ma.kr. Til lækkunar á málefnasviðinu vegur þyngst lækkun styrkja til Orkusjóðs um 2,5 ma.kr. og er hún í takt við fallandi eftirspurn eftir styrkjum úr sjóðnum. Þá nemur niðurfelling tímabundinna verkefna 1,1 ma.kr. en auk þess falla niður heimildir vegna gerðar áhættu- og hættumats á Reykjanesi og vegna jarðhitaleitar.

Ofanflóðavarnir draga úr líkum á rýmingu og röskun á daglegu lífi. Slíkar aðstæður auka umönnunarbyrði sem leggst þyngra á konur. Aukið fjármagn til ofanflóðavarna getur þannig stuðlað að jafnrétti með því að fyrirbyggja þörf fyrir rýmingar. Lækkun fjárheimilda Orkusjóðs til samræmis við nýtingu hefur ekki bein áhrif á jafnrétti. Æskilegt er að afla frekari gagna og taka mið af stöðu kynjanna við forgangsröðun og ráðstöfun fjármuna í þágu umhverfis-, orku- og loftslagsmála.

Önnur málefnasvið¹¹ lækka samanlagt um 3,7 ma.kr. að raunvirði milli ára, eða um 2,7%. Til hækkunar er veitt 2 ma.kr. framlag til reksturs öryggisvistunarrýma og öryggisúrræða vegna ósakhæfra einstaklinga. Framlagið er fært á almennan varasjóð en gert er ráð fyrir að því verði dreift síðar þegar verkaskipting milli ráðuneyta liggur betur fyrir í frumvarpi sem unnið er að um öryggisþjónustu við fullorðna einstaklinga með fjölþættan vanda og/eða miklar þroska- og geðraskanir. Gert er ráð fyrir 0,5 ma.kr. framlagi til viðbyggingar við Stjórnarráðshúsið, en áætlað er að heildarkostnaður við framkvæmdina verði um 3,4 ma.kr. Til lækkunar ber hæst að tímabundið framlag vegna kostnaðar tengdum umsækjendum um alþjóðlega vernd lækkar um 3,0 ma.kr. frá fyrra ári, samhliða því að dregið hefur úr fjölda umsækjenda til landsins. Rekstrartekjur Ríkiskaupa eru lækkaðar um 1,4 ma.kr. Ríkisskaup hafa nú sameinast Fjár­sýslunni og búið er að breyta fyrirkomulagi innkaupa. Þá eru ýmis hagræðingaráform sem nema 3,2 ma.kr. sem snúa að opinberum innkaupum, almennu aðhaldi og varasjóðum mála­flokka. Breytt greiðslufyrirkomulag leyfa vegna Microsoft-samninga leiðir til 0,7 ma.kr. lækkunar en fjárveiting sem og greiðsla hefur flust yfir á einstök málefnasvið.

Áhrif nýrra öryggisvistunarrýma á jafnrétti kunna að vera margvísleg. Meiri hluti þeirra sem dæmd eru til að sæta öryggisráðstöfunum er karlkyns, auk þess sem hluti þess hóps er fatlaður eða með geðrænan vanda. Því er ljóst að um viðkvæman hóp er að ræða og geta fleiri mismununarbreytur átt við en kynjasjónarmið. Ekki liggur fyrir tölfræði um kyn brotaþola í þessum málaflokki en þó má leiða líkur að því að þar séu konur stór hópur eins og mestöll tölfræði um þolendur ofbeldis sýnir.

Tafla 5.4 sýnir breytingar á rammasettum útgjöldum milli fjárlaga 2025 og frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2026 eftir málefnasviðum án launa-, gengis- og verðlags­breytinga.

Tafla 5.4 Breytingar á rammasettum útgjöldum frá fjárlögum 2025 eftir málefnasviðum

5.3 Útgjaldabreytingar frá fjármálaáætlun

Fjárlagafrumvarp ársins 2026 byggist á stefnumörkun málefnasviða sem samþykkt var í fjármálaáætlun 2026–2030 í júlí sl. Rammasett útgjöld í fjármálaáætlun námu 1.339 ma.kr. á verðlagi 2025. Fjárlagafrumvarp 2026 gerir ráð fyrir að rammasett útgjöld verði 7 ma.kr. meiri en áætlað var í fjármálaáætlun, og nemur aukningin því um 0,5%.

Stærsta frávikið frá fjármálaáætlun til fjárlagafrumvarps er tímabundið framlag til Vega­gerðarinnar að fjárhæð 3 ma.kr. í tengslum við undirbúning Hvammsvirkjunar, sem fellur undir málefnasvið samgöngu- og fjarskiptamála. Næst á eftir kemur hækkun rammasettra útgjalda innan málaflokks félags-, húsnæðis- og tryggingamála, sem nemur 2,2 ma.kr. Sú hækkun skýrist að hluta til af tilfærslu aðhaldsráðstafana af fjárlagalið sem telst til rammasettra útgjalda yfir á Atvinnuleysistryggingasjóð, sem flokkast sem undanskilinn liður. Af þeim sökum er ekki um raunverulega útgjaldaaukningu að ræða, heldur breytingu á framsetningu innan útgjaldarammans. Þriðja stærsta frávikið er 0,8 ma.kr. framlag vegna vaxtabóta á árinu 2026 en í fjármálaáætlun var ekki gert ráð fyrir framlögum vegna vaxtabóta sem síðar gekk ekki eftir þar sem vaxtabætur við álagningu opinberra gjalda taka mið af tekjum ársins á undan og aðgerðin því ekki framkvæmanleg fyrr en á árinu 2027. Þá er gert ráð fyrir fjárheimild vegna samninga um hugbúnaðarleyfi Microsoft, sem nema um 0,7 ma.kr. Fjárhæðinni er dreift á stofnanir sem nýta sér samninginn og síðan er innheimt af þeim fyrir afnot sem eru því sértekjur hjá ríkissjóði. Breytingin er því jafnmikil tekjumegin og gjaldahækkunin hefur því engin áhrif á afkomu ríkissjóðs. Framlög vegna fæðingar­orlofs aukast um 0,3 ma.kr. frá fjármálaáætlun. Fjárheimildir almanna- og réttaröryggis hækka samtals um 1,1 ma.kr. og skýrist það að stórum hluta af auknum framlögum til löggæslumála og Fangelsismálastofnunar sem hækka um 0,7 ma.kr. Því til viðbótar er gert ráð fyrir varanlegu framlagi til Landhelgisgæslu Íslands upp á 0,4 ma.kr. Að lokum eru aðrar breytingar frá fjármálaáætlun vegna nýrra verkefna sem ekki eru taldar upp hér að ofan samtals 0,7 ma.kr. Til viðbótar við framangreind frávik skýrist mismunur á málefnasviðum einnig af breytingum á útfærslu sértækra aðhalds­ráðstafana. Slíkar breytingar hafa ekki áhrif á heildarramma ráðuneytanna.

Í töflu 5.5 má sjá sundurliðun breytinga eftir einstökum málefna­sviðum milli fjármála­áætlunar 2026–2030 og fjárlagafrumvarps 2026.

Tafla 5.5 Breyting frá ramma gildandi fjármálaáætlunar eftir málefnasviðum

5.4 Verðlagsforsendur útgjaldahliðar

Í fjárlagafrumvarpinu eru fjárheimildir málefnasviða og málaflokka settar fram á áætluðu verðlagi ársins 2026. Verðlagsbreytingar á milli áranna 2025 og 2026 miðast við þjóðhagsspá Hagstofu Íslands frá júní sl. en áætlaðar launabætur til stofnana taka mið af kjarasamningum. Ekki er spáð fyrir um gengi gjaldmiðla heldur er það uppfært miðað við meðalgengi í júní 2025. Launa-, verðlags- og gengisbreytingar á fjárheimildum málefnasviða og málaflokka í frumvarpinu nema samtals 43,5 ma.kr., eins og sjá má í meðfylgjandi töflu.

Tafla 5.6 Verðlagsbreytingar fjárlagafrumvarpsins 2026

Launaforsendur. Hækkun fjárheimilda málefnasviða og málaflokka í fjárlagafrumvarpinu vegna launahækkana er tvíþætt. Annars vegar er um að ræða endurmat launforsendna fyrri ára og mat á áhrifum þeirra á ársgrundvelli fyrir 2026. Við gerð fjárlaga 2025 var enn ósamið hjá stórum hluta opinberra starfsmanna og byggðu forsendur um launaþróun á því að þeirri launastefnu yrði fylgt sem mörkuð hafði verið bæði á almennum markaði og í þeim kjara­samningum sem hið opinbera hafði þá undirritað. Nú, ári síðar, hefur verið samið við um 96% ríkisstarfsmanna og byggir endurmatið því nær eingöngu á gerðum kjara­samningum. Áætlað er að útgjöld ríkissjóðs vegna hækkana fyrri ára og endurmats á launa­forsendum nemi 8,8 ma.kr. til hækkunar á ársgrundvelli vegna fjárlaga fyrir árið 2026.

Áætlaðar launabætur vegna launahækkana á árinu 2026 taka mið af gerðum kjara­samningum opinberra starfsmanna og þeirri forsendu að áðurnefndri launastefnu verði fylgt í þeim fáu kjarasamningum sem enn eru lausir. Miðað við þær forsendur verður meðalhækkun launataxta opinberra starfsmanna 3,8%, hlutfallslega meiri hjá lægra launuðum hópum vegna áhrifa krónutöluviðmiða. Áætluð útgjöld ríkissjóðs vegna þessara kostnaðarhækkana nema 14,2 ma.kr. á árinu 2026.

Atvinnuleysisbætur og bætur almannatrygginga. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að prósentuhækkun bóta almannatrygginga, þ.e. elli- og örorkulífeyris, og bóta samkvæmt lögum um félagslega aðstoð verði 4,2% frá 1. janúar 2026. Áætluð útgjöld vegna þessa verða um 12,4 ma.kr. á árinu 2026. Í 62. gr. laga um almannatryggingar nr. 100/2007 er kveðið á um að bætur almannatrygginga skuli breytast árlega og taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Forsendur fjárlagafrumvarps gera ráð fyrir að vísitala neysluverðs hækki um 3,2% árið 2026 en við mat á launaþróun er litið til áætlana um þróun launavísitölu á komandi ári.

Almennar verðlagsforsendur. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir 3,2% hækkun annarra rekstrargjalda en launa milli áranna 2025 og 2026. Hækkunin er í samræmi við verðbólguspá fyrir árið 2026 samkvæmt þjóðhagsspá Hagstofu Íslands frá júní sl. Algengt er að slík rekstrargjöld nemi um 20–30% af veltu stofnana en gert er ráð fyrir að aukin útgjöld vegna þessara verðlagsbreytinga nemi 10,6 ma.kr.

Gengisforsendur. Í forsendum fjárlagafrumvarps hefur ekki tíðkast að spá fyrir um þróun á gengi gjaldmiðla. Í frumvarpinu fyrir árið 2026 er miðað við meðalgengi í júní 2025. Gengi íslensku krónunnar hefur tekið nokkrum breytingum frá forsendum fjárlaga fyrir árið 2025. Gengisvísitalan er nú 2,3% lægri og hefur gengi íslensku krónunnar gagnvart bandaríkjadollar styrkst um 2,8%, 1,6% gagnvart evru og 2,3% gagnvart bresku pundi. Þessar breytingar, ásamt öðrum, á gengi gjaldmiðla leiða til 2,5 ma.kr. lækkunar fjárheimilda málefnasviða og málaflokka í frumvarpinu í þeim tilvikum þar sem tiltekin útgjöld eru beintengd gengi gjaldmiðla. Það á einkum við um stóran hluta útgjalda í utanríkismálum sem og lyfjakostnað.

5.5 Skuldbindandi samningar og styrktarsamningar

Árlega efna ráðuneyti og stofnanir til útgjalda með samningum, á grundvelli 40. gr. laga um opinber fjármál, og á grundvelli 42. gr. sömu laga um styrkveitingar, við samtök, einkaaðila og sveitarfélög. Tilgangur og markmið með samningum eða styrkjum samkvæmt þessum greinum laganna geta verið margs konar.

Flokkun samninga. Samningar um framkvæmdir, rekstur og afmörkuð verkefni falla undir 40. gr. laga um opinber fjármál. Samkvæmt þeirri grein er ráðherrum veitt heimild, með sam­þykki fjármála- og efnahagsráðherra, til að gera samninga um þjónustu- og rekstrarverkefni til lengri tíma en eins árs í senn en þó að hámarki til fimm ára, að öðrum kosti þurfi samþykki Alþingis. Með samningi um rekstur er átt við samning um afmarkaða rekstrarþætti eða þjónustu sem ríkið veitir enda sé ekki um að ræða verkefni sem feli í sér vald til að taka ákvarðanir er lúta að réttindum og skyldum nema fyrir því liggi skýr lagaheimild. Skriflegir samningar eiga að vera til um öll lögbundin verkefni sem ráðuneyti og stofnanir hafa samið um og aðrir en ríkisaðilar inna af hendi. Réttarstaða þeirra sem þjónustan beinist að breytist því ekki þó að ríkið feli öðrum aðila að sjá um lögbundinn rekstur eða þjónustu. Með 40. gr. laga um opinber fjármál er stofnunum einnig veitt heimild til að gera samninga um afmörkuð rekstrarverkefni án samþykkis hlutaðeigandi ráðuneytis og fjármála- og efnahagsráðuneytis ef samanlögð árleg fjárskuldbinding ríkisaðilans vegna samninga fer ekki yfir 15% af árlegum heildarútgjöldum hans. Þar er þó fyrst og fremst um að ræða minni háttar samninga eins og rekstur upplýsinga­kerfa, tölvuumsjón og rekstrarleigusamninga. Það er á ábyrgð ríkisaðila að tryggja að útgjöld vegna samninga séu í samræmi við þá stefnumörkun sem liggur til grundvallar fjármálaáætlun og rúmist innan þeirra fjárheimilda sem Alþingi hefur samþykkt til þess málefnasviðs og málaflokks sem verkefnið fellur undir.

Ráðherrum er samkvæmt lögunum einnig heimilt að gera styrktar- og samstarfssamninga um verkefni sem ekki falla beinlínis undir lögbundin verkefni ríkisins. Um slíka samninga gildir 42. gr. laga um opinber fjármál sem fjallar um styrkveitingar. Samkvæmt greininni er hverjum ráðherra heimilt að veita tilfallandi styrki og framlög til verkefna sem varða þá málaflokka sem þeir bera ábyrgð á. Markmið þeirra er að styrkja eða ganga til samstarfs við aðila um verkefni sem almennt eru uppbyggileg eða nauðsynleg í samfélaginu. Við úthlutun styrkja og framlaga skal gæta jafnræðis, hlutlægni, gagnsæis og samkeppnissjónarmiða.

Tafla 5.7 Yfirlit yfir skuldbindandi samninga eftir málefnasviðum

Heildarumfang skuldbindandi samninga. Umfang skuldbindandi samninga ríkissjóðs er umtalsvert, bæði hvað varðar fjölda og fjárhagslegt umfang. Tafla 5.7 sýnir annars vegar heildarskuldbindingu og fjölda allra rekstrar- og þjónustusamninga og hins vegar styrktar- og samstarfssamninga eftir málefnasviðum. Rétt er að vekja athygli á því að í yfirliti 6 í fylgiriti með fjárlagafrumvarpinu eru sýndir allir skuldbindandi samningar eftir málefna­sviðum og málaflokkum.

Skuldbindandi samningar sem í gildi eru á þessu ári eru alls 429 talsins. Þar af eru 149 vegna rekstrar- og þjónustuverkefna og 280 vegna styrktar- og samstarfsverkefna. Heildar­útgjöld samninganna eru áætluð 265 ma.kr., eða sem nemur 19% af frumútgjöldum ríkissjóðs.