04 Utanríkismál

Starfsemi á þessu málefnasviði er á ábyrgð utanríkisráðherra. Það skiptist í fjóra málaflokka sem sjá má í eftirfarandi töflu. Þar má jafnframt sjá fjárhagslega þróun málefnasviðsins og einstakra málaflokka á tímabilinu 2024–2026.

• Helstu áherslum, framtíðarsýn og meginmarkmiðum á málefnasviðinu er lýst í fjármálaáætlun.
• Markmið og mælikvarða sem sett hafa verið á málefnasviðinu má sjá á sérstöku mælaborði.

Breytingar á útgjaldaramma eftir tilefnum

Myndin hér á eftir sýnir sundurliðaðar breytingar á útgjaldaramma málefnasviðsins eftir helstu tilefnum, sem nánar er greint frá í inngangskafla málefnasviða.

Heildargjöld málefnasviðs 04 Utanríkismál árið 2026 eru áætluð 23.154,3 m.kr. og aukast um 3.591,1 m.kr. á föstu verðlagi fjárlaga 2025, eða sem svarar til 18,7%. Þegar tekið er tillit til áhrifa af almennum launa- og verðlagsbreytingum hækka útgjöldin um 3.928,5 m.kr. milli ára, eða sem svarar til 20,4%.

Myndin endurspeglar þá útfærslu og forgangsröðun sem unnin er út frá stefnumótun málefnasviðsins og þeim útgjaldaramma sem settur var í fjármálaáætlun 2026–2030. Sú niðurstaða getur eftir atvikum vikið frá þeim viðmiðum sem sett voru í fjármálaáætlun. Mikilvægi þess að sinna alþjóðasamskiptum og hagsmunagæslu fyrir Ísland hefur sjaldan verið skýrara og á það við um öll svið alþjóðasamskipta, hvort sem það tengist viðskiptum, hagsmunagæslu eða samstarfi um öryggis- og varnarmál. Ástand heimsmála er með þeim hætti að nauðsynlegt er að horfa sérstaklega til öryggis- og varnarmála og endurspeglar sú forgangsröðun sem birtist í þessu fjárlagafrumvarpi þann veruleika.

Hagræn skipting útgjalda

Í eftirfarandi töflu eru útgjöld málefnasviðsins, þróun fjárheimilda og fjármögnun frá árinu 2024 greind í fjóra þætti eftir hagrænni skiptingu, eins og nánar er greint frá í inngangskafla málefnasviða. Hagræn skipting útgjalda niður á málaflokka birtist í fylgiriti með fjárlögum.

04.10 Utanríkisþjónusta og stjórnsýsla utanríkismála

Starfsemi málaflokksins er í höndum aðalskrifstofu ráðuneytisins og sendiskrifstofa erlendis. Utanríkisþjónustan öll sinnir hagsmunagæslu gagnvart erlendum ríkjum og á vettvangi alþjóðastofnana, þjónustu við íslenska ríkisborgara erlendis, viðskiptasamningum og markaðssetningu erlendis á íslenskum vörum, þjónustu og menningu. Þótt allt starf utanríkisþjónustunnar sem lýtur að utanríkisviðskiptum og kynningu á íslenskum vörum, þjónustu og menningu sé fjármagnað undir þessum málaflokki er gerð nánari grein fyrir markmiðum og aðgerðum þar að lútandi í kafla um málaflokk 04.20 Utanríkisviðskipti. Alþjóðalög, lýðræðisleg gildi, mannréttindi og fjölþjóðastofnanir hafa átt á brattann að sækja og þar sem Ísland á allt sitt undir því að alþjóðalög, lögsaga og landamæri séu virt felast lykilhagsmunir í virkri þátttöku í alþjóðlegu og svæðisbundnu samstarfi. Framboð Íslands í mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna fyrir tímabilið 2025–2027 er dæmi um ábyrgð sem íslensk stjórnvöld eru reiðubúin að axla til að fylgja eftir stefnu- og hagsmunamálum Íslands og leggja um leið sín lóð á vogarskálarnar til að auka virðingu fyrir mannréttindum og efla samstarf og skilning meðal þjóða.

Í töflunni hér fyrir neðan má sjá helstu verkefni sem áformað er að ráðast í á árinu 2026 og hvaða markmið þau styðja við en markmið og mælikvarðar í hverjum málaflokki eru birt á sérstöku mælaborði á vef Stjórnarráðsins. Í framhaldi af töflunni eru dregnar fram helstu breytingar á fjármögnun verkefna frá fjárlögum ársins 2025. Þær fjárhæðir sem þar koma fram endurspegla ekki heildarfjárveitingar til verkefna nema í tilvikum þar sem breyting á milli ára felur í sér heildarfjármögnun verkefnisins.

Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2026 er áætluð 7.592,1 m.kr. og lækkar um 155,4 m.kr. frá gildandi fjárlögum að frátöldum almennum launa- og verðlagsbreytingum en þær nema 200,8 m.kr.

Lagt er til að gerð verði breyting á hagrænni skiptingu fjárheimilda. Gert er ráð fyrir að fjárheimildir verði fluttar frá fjárfestingum yfir í rekstur og endurspegli þannig núverandi útgjaldasamsetningu ráðuneytisins í kjölfar flutninga aðalskrifstofu í nýtt húsnæði.

Helstu breytingar á fjárheimildum málaflokksins eru eftirtaldar:

1. Fjárheimild málaflokksins er aukin um 160 m.kr. til þess að efla útgáfu Schengen-vegabréfsáritana til landsins og mæta þannig mikilli eftirspurn eftir þeim á sendiskrifstofum erlendis. Gert er ráð fyrir að útgjöldin falli einkum til á sendiskrifstofum. Tekjur af áritanagjöldum eru umtalsverðar, flokkast sem ríkistekjur og renna beint í ríkissjóð. Áætlað er að aukning ríkistekna sem leiðir af þessari aðgerð standi undir auknum gjöldum og vel það.
2. Fjárheimild málaflokksins lækkar um 126 m.kr. vegna niðurfellinga tímabundinna fjárheimilda, annars vegar vegna setu Íslands í framkvæmdastjórn UNESCO (81 m.kr.) og hins vegar vegna tímabundinna útgjalda í tengslum við opnun sendiráðs á Spáni (45 m.kr.).
3. Hlutdeild málaflokksins í aðhaldskröfu málefnasviðsins nemur 361,8 m.kr. Þorri aðhaldskröfunnar, 332,3 m.kr., er í formi sértækra aðhaldsaðgerða sem beinast einkum að varasjóði málaflokksins (122,1 m.kr.), aðalskrifstofu ráðuneytisins (134,1 m.kr.), sendiskrifstofum (71,6 m.kr.) og ýmsum verkefnum (4,5 m.kr.). Almenn aðhaldskrafa er gerð sem nemur mismuninum (29,5 m.kr.) og verður útfærð við gerð rekstraráætlunar fyrir 2026.

04.20 Utanríkisviðskipti

Starfsemi málaflokksins er í höndum aðalskrifstofu ráðuneytisins, sendiskrifstofa og Íslandsstofu en fjárheimildir undir málaflokki 04.20 renna eingöngu til starfa Íslandsstofu. Íslandsstofu er falið að sjá um markaðssetningu og kynningarstarf erlendis á íslenskum vörum, þjónustu og menningu í samstarfi við ráðuneytið. Markmið og aðgerðir málaflokksins skarast að einhverju leyti við markmið og aðgerðir málaflokks 04.10 Utanríkisþjónusta og stjórnsýsla utanríkismála en alþjóðlegt og tvíhliða samstarf um utanríkisviðskipti, tengd hagsmunagæsla og samningagerð um utanríkisviðskipti eru fjármögnuð undir málaflokki 04.10. Markmiðasetning fellur þó undir málaflokk 04.20.

Í töflunni hér fyrir neðan má sjá helstu verkefni sem áformað er að ráðast í á árinu 2026 og hvaða markmið þau styðja við en markmið og mælikvarðar í hverjum málaflokki eru birt á sérstöku mælaborði á vefsíðu Stjórnarráðsins. Í framhaldi af töflunni eru dregnar fram helstu breytingar á fjármögnun verkefna frá fjárlögum ársins 2025. Þær fjárhæðir sem þar koma fram endurspegla ekki heildarfjárveitingar til verkefna nema í tilvikum þar sem breyting á milli ára felur í sér heildarfjármögnun verkefnisins.

 

^{* Verkefnið styður jafnframt við markmið 2.
** Verkefnið styður jafnframt við markmið 3 í málaflokki 4.10.}

Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2026 er áætluð 1.214 m.kr. og er óbreytt frá gildandi fjárlögum, enda er gert ráð fyrir því að lögum um Íslandsstofu verði breytt á þann veg að framlög til Íslandsstofu hætti að fylgja þróun markaðsgjalds, sem lagt er á stofn tryggingagjalds, heldur verði framlög til Íslandsstofu ákveðin sérstaklega í fjárlögum á hverju ári.

Hagræn skipting innan málaflokksins er óbreytt á milli ára.

04.30 Samstarf um öryggis- og varnarmál

Starfsemi málaflokksins er í höndum aðalskrifstofu ráðuneytisins og sendiskrifstofa erlendis. Þá annast Landhelgisgæsla Íslands framkvæmd ýmissa rekstrarverkefna á sviði öryggis- og varnarmála á grundvelli þjónustusamnings og ríkislögreglustjóri annast tiltekin verkefni á sviði öryggis- og varnarmála á grundvelli þjónustusamnings. Málaflokkurinn skiptist í þrjú meginsvið: fjölþjóðasamstarf um öryggis- og varnarmál; fjölþáttaógnir; og rekstur og fjármögnun varnartengdra rekstrarverkefna og yfirumsjón með öryggis- og varnarsvæðum á Íslandi. Þá heyrir rekstur tvíhliða varnarsamnings Íslands og Bandaríkjanna og undirbúningur og framkvæmd varnaræfinga sem haldnar eru á íslensku yfirráðasvæði einnig undir málaflokkinn.

Í töflunni hér fyrir neðan má sjá helstu verkefni sem áformað er að ráðast í á árinu 2026 og hvaða markmið þau styðja við en markmið og mælikvarðar í hverjum málaflokki eru birt á sérstöku mælaborði á vefsíðu Stjórnarráðsins. Í framhaldi af töflunni eru dregnar fram helstu breytingar á fjármögnun verkefna frá fjárlögum ársins 2025. Þær fjárhæðir sem þar koma fram endurspegla ekki heildarfjárveitingar til verkefna nema í tilvikum þar sem breyting á milli ára felur í sér heildarfjármögnun verkefnisins.

 

Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2026 er áætluð 10.404,3 m.kr. og hækkar um 3.237,4 m.kr. frá gildandi fjárlögum að frátöldum almennum launa- og verðlagsbreytingum en þær nema 346 m.kr.

Nokkur breyting er gerð á hagrænni skiptingu málaflokksins, sem skýrist af hækkun framlaga til varnartengds stuðnings við Úkraínu en þau falla fyrst og fremst undir tilfærslur. Af þessum sökum er gert ráð fyrir að framlög sem falla undir tilfærslur hækki úr 1.386,8 m.kr. í 3.501,8 m.kr. frá fjárlögum 2025.

Helstu breytingar á fjárheimildum málaflokksins eru eftirtaldar:

1. Í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er fjárheimild málaflokksins aukin um 3.400 m.kr. til styrkingar öryggis- og varnarmála. Aukningin er í samræmi við viljayfirlýsingar Íslands og bandalagsþjóða um varnarmál og varnartengdan stuðning við Úkraínu. Drjúgum hluta aukningarinnar (2.100 m.kr.) verður varið til aukins varnartengds stuðnings við Úkraínu sem mun áfram hverfast um framlög í fjölþjóðlega sjóði sem kaupa hergögn og birgðir og tvíhliða verkefni sem grundvallast á beiðnum úkraínskra stjórnvalda eða bandalagsríkja. Hækkun framlaga sem nemur 1.100 m.kr. verður varið í frekari styrkingu öryggis- og varnarmála, aukna þátttöku í alþjóðlegu samstarfi og endurbætur og uppbyggingu innviða.
2. Hlutdeild málaflokksins í aðhaldskröfu málefnasviðsins nemur 162,6 m.kr. og verður útfærð við gerð rekstraráætlunar fyrir árið 2025.

04.50 Samningsbundin framlög vegna fjölþjóðasamstarfs

Undir málaflokkinn falla skylduframlög og aðildargjöld Íslands til alþjóðastofnana sem hafa þann tilgang að styðja alþjóðakerfið og þátttöku Íslands á vettvangi viðkomandi stofnana. Framlögin eru þess eðlis að þau sveiflast nokkuð á milli ára, m.a. vegna breytinga á hlutdeild Íslands í samræmi við reiknireglur viðkomandi stofnunar og fjárhagsáætlana alþjóðastofnana.

Þátttaka Íslands í fjölþjóðasamstarfi fellur þvert á verkefni og fer stefnumótun fram undir öðrum málaflokkum sem falla undir málefnasvið 04 Utanríkismál.

Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2026 er áætluð 3.943,9 m.kr. og hækkar um 509,1 m.kr. frá gildandi fjárlögum, að frátöldum almennum launa- og verðlagsbreytingum sem eru neikvæðar um 209,4 m.kr. vegna gengisþróunar. Hagræn skipting innan málaflokksins er óbreytt á milli ára.

Helstu breytingar á fjárheimildum málaflokksins á föstu gengi eru eftirtaldar:

1. Fjárheimild málaflokksins hækkar um 239,1 m.kr. vegna leiðréttingar á samnings­bundnum framlögum til stofnana EFTA, þ.e. Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) og EFTA-dómstólsins.
2. Fjárheimild málaflokksins hækkar um 112,5 m.kr. vegna leiðréttingar á samnings­bundnum framlögum til Atlantshafsbandalagsins (NATO).
3. Fjárheimild málaflokksins hækkar um 58,7 m.kr. vegna leiðréttingar á samnings­bundnum framlögum til Efnahagssamvinnu- og þróunarstofnunarinnar (OECD).
4. Fjárheimild málaflokksins hækkar um 44,3 m.kr. vegna leiðréttingar á samnings­bundnum rekstrarframlögum til Norrænu ráðherranefndarinnar.
5. Fjárheimild málaflokksins hækkar um 29,4 m.kr. vegna leiðréttingar á samnings­bundnum framlögum til Evrópuráðsins.
6. Fjárheimild málaflokksins hækkar um 13,8 m.kr. vegna leiðréttingar á samnings­bundnum rekstrarframlögum til Alþjóðakjarnorkumálastofnunarinnar (IAEA).
7. Fjárheimild málaflokksins hækkar um 7,2 m.kr. vegna leiðréttingar á samnings­bundnum rekstrarframlögum til Norðurskautsráðsins, Eystrasaltsráðsins og Barent­sráðsins.
8. Fjárheimild málaflokksins hækkar um 4,1 m.kr. vegna leiðréttingar á samnings­bundnum rekstrarframlögum til Fríverslunarsamtaka Evrópu (EFTA).