07 Nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar

Starfsemi á þessu málefnasviði er á ábyrgð menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra, fyrir utan ráðherranefnd um vísindi og nýsköpun sem heyrir undir forsætisráðherra og málefni Matvælasjóðs og faggildingarsviðs Hugverkastofu sem heyra undir atvinnuvegaráðherra. Undir það heyra tveir málaflokkar sem sjá má í eftirfarandi töflu. Þar má jafnframt sjá fjárhagslega þróun málefnasviðsins og einstakra málaflokka á tímabilinu 2024–2026.

Nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar

Breytingar á útgjaldaramma eftir tilefnum

Myndin hér á eftir sýnir sundurliðaðar breytingar á útgjaldaramma málefnasviðsins eftir helstu tilefnum, sem nánar er greint frá í inngangskafla málefnasviða.

Breyting á ramma á milli áranna 2025 og 2026

Heildargjöld málefnasviðs 07 Nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar árið 2026 eru áætluð 36.997,6 m.kr. og lækka um 699,5 m.kr. á föstu verðlagi fjárlaga 2025, eða sem svarar til 1,9%. Þegar tekið er tillit til áhrifa af almennum launa- og verðlagsbreytingum lækka útgjöldin um 510,7 m.kr. milli ára, eða sem svarar til 1,35%.

Myndin endurspeglar þá útfærslu og forgangsröðun sem unnin er út frá stefnumótun málefnasviðsins og þeim útgjaldaramma sem settur var í fjármálaáætlun 2026–2030. Sú niðurstaða getur eftir atvikum vikið frá þeim viðmiðum sem sett voru í fjármálaáætlun.

Hagræn skipting útgjalda

Í eftirfarandi töflu eru útgjöld málefnasviðsins, þróun fjárheimilda og fjármögnun frá árinu 2024 greind í fjóra þætti eftir hagrænni skiptingu, eins og nánar er greint frá í inngangskafla málefnasviða. Hagræn skipting útgjalda niður á málaflokka birtist í fylgiriti með fjárlögum.

Nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar

07.10 Vísindi og samkeppnissjóðir í rannsóknum

Málaflokkurinn nær yfir starfsemi Vísinda- og nýsköpunarráðs, samkeppnissjóði á sviðum vísinda og nýsköpunar, s.s. Rannsóknasjóð, Tækniþróunarsjóð og Innviðasjóð, stefnumótandi fjármögnun, svo sem Markáætlun og Matvælasjóð, og samstarfsáætlanir ESB 2021–2027.

Nánar er fjallað um málaflokkinn í fjármálaáætlun, þar á meðal ábyrgðarskiptingu, helstu áskoranir og tækifæri o.fl. Tengsl eru milli áskorana, tækifæra, markmiða og verkefna í málaflokki 7.1 og á málefnasviði 21.

Í framhaldi af töflunni eru dregnar fram helstu breytingar á fjármögnun verkefna frá fjárlögum ársins 2025. Þær fjárhæðir sem þar koma fram endurspegla ekki heildarfjárveitingar til verkefna nema í tilvikum þar sem breyting á milli ára felur í sér heildarfjármögnun verkefnisins.

Helstu verkefni 2026	Framkvæmdaraðili	Breyting á fjárveitingu
Markmið 1: Vísindastarf á heimsmælikvarða
Samræmdur gagnagrunnur og innleiðing nýrra laga um samkeppnissjóði í rannsóknum og nýsköpun í þágu einföldunar, aðgengileika, aukinnar skilvirkni og betri þjónustu.^.	Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti og fjármálaráðuneyti	Innan ramma
Heildræn endurskoðun á opinberu stuðningskerfi rannsókna og nýsköpunar, með markmið um aukna skilvirkni og samhæfingu frá hugmynd til samfélags og markaðar.	Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti	Innan ramma
Stuðningur við alþjóðlegt samstarf háskóla og rannsóknastofnana í gegnum alþjóðlegar áætlanir sem leiða til sambirtinga vísindagreina	Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti	Innan ramma
Greining á aðgengi íslenska vísinda- og nýsköpunarsamfélagsins að innlendum rannsókna- og tækniinnviðum og mat á þörf fyrir uppbyggingu hér á landi.¹	Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti	Innan ramma
Markmið 2: Hagnýting hugvits og nýskapandi lausnir á brýnum samfélagslegum áskorunum
Stefnumótun um opin og ábyrg vísindi til að tryggja aðgang að gögnum og niðurstöðum rannsókna á Íslandi svo vísindastarf nýtist samfélaginu sem best, án þess að ógna öryggi þess.²	Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti	Innan ramma
Úthlutun úr „Markáætlun um náttúruvá“ til stuðnings rannsókna- og nýsköpunarverkefnum um aukið viðbragðsþol samfélagsins gagnvart náttúruvá.	Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti	Innan ramma^2.
Endurskipulag Markáætlunar til að styðja betur við áherslur stjórnvalda í vísindum og nýsköpun gagnvart brýnum samfélagslegum áskorunum	Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti	Innan ramma
Markmið 3: Virkt alþjóðlegt samstarf á sviði menntunar, vísinda og nýsköpunar
Aðild og þátttaka í gervigreindarmiðstöð Norðurlanda og Eystrasaltsríkja.	Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti	Innan ramma
Markviss þátttaka og hagsmunagæsla stjórnvalda og stofnana í alþjóðastarfi og stefnumörkun á sviði vísinda, menntunar og nýsköpunar. Sérstaklega verður horft til Samstarfsáætlana ESB fyrir árin 2028–2034.	Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti	549,3 m.kr
Stutt við þátttöku íslensks rannsókna- og nýsköpunarsamfélags í evrópskum rannsókna- og tækniinnviðum.	Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti	Innan ramma

^{1. Verkefnið styður jafnframt við markmið 2 í málaflokki 21.10.

2. Verkefnið styður jafnframt við markmið 3 í málaflokki 21.10.}

Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2026 er áætluð 12.771 m.kr. og lækkar um 5,6 m.kr. frá gildandi fjárlögum að frátöldum almennum launa- og verðlagsbreytingum en þær nema 235 m.kr.

Ekki er um miklar breytingar á hagrænni skiptingu innan málaflokksins að ræða.

Helstu breytingar á fjárheimildum málaflokksins eru eftirtaldar:

Fjárheimild málaflokksins er aukin um 549,3 m.kr. til að standa straum af kostnaði Íslands við þátttöku í rammaáætlun ESB um menntun, rannsóknir og tækniþróun. Kostnaðarhlutdeild Íslands eykst milli ára því hún ræðst af landsframleiðslu aðildarríkja sem hefur aukist meira að meðaltali á Íslandi en í öðrum löndum sem eiga aðild að áætluninni.
Hlutdeild málaflokksins í aðhaldskröfu málefnasviðsins nemur 71,9 m.kr. og er útfært hlutfallslega niður á stofnanir og verkefni málaflokksins.

07.20 Nýsköpun, samkeppni og þekkingargreinar

Málaflokkurinn nær yfir stuðningsumhverfi og aðgerðir í þágu nýsköpunar, hugvitsiðnaðar og skapandi greina, t.d. hönnun, kvikmyndir og tónlist. Undir málaflokkinn heyra m.a. Nýsköpunarsjóðurinn Kría, Hugverkastofa, styrkir til nýsköpunarfyrirtækja í formi skattendurgreiðslna vegna rannsókna og þróunar og endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar og hljóðritunar á tónlist. Málefni gervigreindar heyra einnig undir málaflokkinn.

Í töflunni hér fyrir neðan má sjá helstu verkefni sem áformað er að ráðast í á árinu 2026 og hvaða markmið þau styðja við en markmið og mælikvarðar í hverjum málaflokki eru birt á sérstöku mælaborði á vefsíðu Stjórnarráðsins. Í framhaldi af töflunni eru dregnar fram helstu breytingar á fjármögnun verkefna frá fjárlögum ársins 2025. Þær fjárhæðir sem þar koma fram endurspegla ekki heildarfjárveitingar til verkefna nema í tilvikum þar sem breyting á milli ára felur í sér heildarfjármögnun verkefnisins.

Helstu verkefni 2026	Framkvæmdaraðili	Breyting á fjárveitingu
Markmið 1: Bætt samkeppnisstaða í alþjóðlegu samhengi
Miðstöð gervigreindar og máltækni sett á stofn, með skilgreint hlutverk og verkefnaáætlun, m.a. hvað varðar stafræna færni, gagnalæsi og starfsþróun á landsvísu.	Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti	250 m.kr.
Endurskoðun laga um endurgreiðslur til kvikmyndagerðar m.t.t. aukins fyrirsjáanleika, stuðnings við innlenda framleiðslu og samkeppnishæfni. Áframhaldandi stuðningur við kvikmyndagerð og hljóðritun tónlistar á Íslandi í formi endurgreiðslna á framleiðslukostnaði.	Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti	Innan ramma
Áframhaldandi stuðningur við nýsköpunarfyrirtæki en jafnframt verður heildarendurskoðun á regluverki með það að markmiði að tryggja markvissan stuðning. .	Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti	1.460,6 m.kr.
Aðgerðir til að efla reiknigetu og stafræna innviði fyrir þróun gervigreindarlausna, þar á meðal samstarfsfyrirkomulag við evrópska gervigreindarverksmiðju (e. AI Factory).	Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti	Innan ramma
Markmið 2: Aukin hagnýting tæknilausna í þágu samfélagslegra áskorana¹
Mótun heildstæðrar löggjafar á sviði gervigreindar sem inniheldur kröfur um gagnsæi, ábyrgð, öryggi og eftirlit með gervigreindarkerfum og -líkönum og stuðlar þannig að ábyrgri þróun og innleiðingu tæknilausna.	Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti	Innan ramma
Samstarfsverkefni háskóla, heilbrigðisstofnana og atvinnulífs um innleiðingu nýsköpunar í heilbrigðisþjónustu, þ.m.t. innleiðingu gervigreindar.	Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti og heilbrigðisráðuneyti	innan ramma
Stuðningur við nýsköpun í innlendri matvælaframleiðslu í þágu sjálfbærni og minni losunar.	Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti og atvinnuvegaráðuneyti	Innan ramma
Nýsköpunarsjóðurinn Kría styðji markvisst við fjármögnun sprota- og nýsköpunarfyrirtækja og fjármagni sjóði í samræmi við samfélagslegar áskoranir og áherslur stjórnvalda.	Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti	Innan ramma
Markmið 3: Ný störf skapist í þekkingargeiranum
Stuðlað verði að því að auka veg skapandi greina við framtíðarþróun íslensks vinnumarkaðar. Áframhaldandi stuðningur við Rannsóknasetur skapandi greina.	Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti	Innan ramma
Aðgerðir til að auka þátttöku fjölbreyttra hópa í fjárfestingarumhverfi nýsköpunar, m.a. í gegnum Nýsköpunarsjóðinn Kríu.	Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti	Innan ramma
Endurskipulag á starfsemi frumkvöðlasetra, þekkingar- og nýsköpunarsetra og stafrænna smiðja (FabLab), með áherslu á að fjölga störfum í þekkingargeiranum um land allt.²	Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti	Innan ramma
Umgjörð doktorsnáms efld og unnið að hvötum sem auka samstarf doktorsnema við fyrirtæki um land allt sem kunna að tengjast námi þeirra.³	Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti	Innan ramma

^{1. Markmiðinu hefur verið breytt í samræmi við áherslur stjórnvalda í málaflokknum frá því sem birt var í mælaborði árangurs á vefsíðu Stjórnarráðsins í júní sl.

2. Verkefnið styður jafnframt við markmið 1 í málaflokki 21.10.

3. Verkefnið styður jafnframt við markmið 1 í málaflokki 21.10.}

Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2026 er áætluð 24.134,2 m.kr. og lækkar um 786,3 m.kr. frá gildandi fjárlögum að frátöldum almennum launa- og verðlagsbreytingum en þær nema 46,2 m.kr.