08 Sveitarfélög og byggðamál

Starfsemi á þessu málefnasviði er á ábyrgð innviðaráðherra. Það skiptist í tvo málaflokka sem sjá má í eftirfarandi töflu. Þar má jafnframt sjá fjárhagslega þróun málefnasviðsins og einstakra málaflokka á tímabilinu 2024–2026.

Helstu áherslum, framtíðarsýn og meginmarkmiðum á málefnasviðinu er lýst í stefnumótandi áætlunum fyrir hvorn málaflokk.
Markmið og mælikvarða sem sett hafa verið á málefnasviðinu má sjá á sérstöku mælaborði.

Sveitarfélög og byggðamál

Breytingar á útgjaldaramma eftir tilefnum

Myndin hér á eftir sýnir sundurliðaðar breytingar á útgjaldaramma málefnasviðsins eftir helstu tilefnum sem nánar er greint frá í inngangskafla málefnasviða.

Breytingar á útgjaldaramma

Heildargjöld málefnasviðs 08 Sveitarfélög og byggðamál árið 2026 eru áætluð 39.428,7 m.kr. og aukast um 1.529 m.kr. á föstu verðlagi fjárlaga 2025 eða sem svarar til 4,2%. Þegar tekið er tillit til áhrifa af almennum launa- og verðlagsbreytingum hækka útgjöldin um 2.626 m.kr. milli ára eða sem svarar til 7,1%.

Myndin endurspeglar þá útfærslu og forgangsröðun sem unnin er út frá stefnumótun málefnasviðsins og þeim útgjaldaramma sem settur var í fjármálaáætlun 2026–2030. Sú niðurstaða getur eftir atvikum vikið frá þeim viðmiðum sem sett voru í fjármálaáætlun.

Stefna stjórnvalda í málaflokknum er mörkuð í þingsályktunum um byggðaáætlun og um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga. Málefnasviðið tekur á sig 1% aðhald frá fjárlögum 2025 sem dreift hefur verið hlutfallslega jafnt á þau verkefni sem ekki eru lögbundin.

Hagræn skipting útgjalda

Í eftirfarandi töflu eru útgjöld málefnasviðsins, þróun fjárheimilda og fjármögnun frá árinu 2024 greind í fjóra þætti eftir hagrænni skiptingu eins og nánar er greint frá í inngangskafla málefnasviða. Hagræn skipting útgjalda niður á málaflokka birtist í fylgiriti með fjárlögum.

08.10 Framlög til sveitarfélaga

Starfsemi málaflokksins er í höndum innviðaráðuneytisins og Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga sem er á ábyrgð innviðaráðherra en ný heildarlög um Jöfnunarsjóð voru samþykkt á Alþingi í júlí 2025. Hlutverk sjóðsins er að greiða sveitarfélögum framlög til jöfnunar á tekjum þeirra og útgjaldaþörf á grundvelli laga, reglugerða og vinnureglna um starfsemi sjóðsins. Tilgangurinn er að sveitarfélögin standi á jafnari grunni, að teknu tilliti til land- og lýðfræðilegra þátta, auk fjárhagslegs styrks til að sinna sínum lögbundnu verkefnum. Þá greiðir sjóðurinn framlög til samtaka sveitarfélaga, stofnana þeirra og annarra aðila í samræmi við ákvæði laga.

Í þingsályktun um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga er mörkuð stefna stjórnvalda til 15 ára og aðgerðaáætlun til fimm ára. Núgildandi stefna gildir fyrir árin 2024–2038 og aðgerðaáætlun fyrir árin 2024–2028. Markmið stjórnvalda eru að sveitarfélög á Íslandi verði öflug og sjálfbær og ýti undir lýðræðislega virkni íbúa, ásamt því að sjálfstjórn og ábyrgð sveitarfélaga verði virt og tryggð verði sem jöfnust réttindi og aðgengi íbúa að þjónustu. Stefnan er samhæfð við aðrar stefnur og áætlanir ráðuneytisins eins og við á hverju sinni.

Í töflunni hér fyrir neðan má sjá helstu verkefni sem áformað er að ráðast í á árinu 2026 og hvaða markmið þau styðja við en markmið og mælikvarðar í hverjum málaflokki eru birt á sérstöku mælaborði. Í framhaldi af töflunni eru dregnar fram helstu breytingar á fjármögnun verkefna frá fjárlögum ársins 2025. Þær fjárhæðir sem þar koma fram endurspegla ekki heildarfjárveitingar til verkefna nema í tilvikum þar sem breyting á milli ára felur í sér heildarfjármögnun verkefnisins.

Helstu verkefni 2026	Framkvæmdaraðili	Breyting á fjárveitingu
Markmið 1: Sveitarfélög á Íslandi verði öflugur og sjálfbær vettvangur lýðræðislegrar starfsemi
Endurskoðun regluverks um reikningsskil sveitarfélaga.	Innviðaráðuneyti	Innan ramma
Heildarendurskoðun um grundvöll úthlutunar Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga á grunnskólaframlögum til sveitarfélaga.	Innviðaráðuneyti	Innan ramma
Mótun viðmiða um sjálfbæra þróun sveitarfélaga á sviði fjármála, samfélags og umhverfis.	Innviðaráðuneyti	Innan ramma
Stuðla að aukinni kosningaþátttöku í sveitarstjórnarkosningum og almennri lýðræðisþátttöku íbúa.	Samband íslenskra sveitarfélaga, innviðaráðuneyti og dómsmálaráðuneyti	Innan ramma
Markmið 2: Sjálfstjórn og ábyrgð sveitarfélaga verði virt og sem jöfnust réttindi og aðgengi íbúa að þjónustu tryggð
Endurskoðun stefnu og aðgerðaáætlunar í málaflokki sveitarfélaga.	Innviðaráðuneyti	Innan ramma
Einföldun regluverks á sviði lögmæltra verkefna sveitarfélaga.	Innviðaráðuneyti í samstarfi við önnur ráðuneyti	Innan ramma

Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2026 er áætluð 37.536,1 m.kr. og hækkar um 1.856,1 m.kr. frá gildandi fjárlögum að frátöldum almennum launa- og verðlagsbreytingum en þær nema 1.090,8 m.kr.

Helstu breytingar á fjárheimildum málaflokksins eru eftirtaldar:

Fjárheimild málaflokksins er aukin um 2.970,8 m.kr. til lögbundins framlags í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og þar af eru 1.090,8 m.kr. vegna almennra verðlagsbreytinga í samræmi við þjóðhagsspá.
Hlutdeild málaflokksins í aðhaldskröfu málefnasviðsins nemur 23,9 m.kr. og er færð á viðbótarframlög Jöfnunarsjóðsins.

08.20 Byggðamál

Málaflokkurinn skiptist í byggðaáætlun, sóknaráætlanir landshluta, Byggðastofnun, atvinnuráðgjafa á landsbyggðinni og jöfnun flutningskostnaðar, sem heyra undir innviðaráðherra, og framkvæmdanefnd um málefni Grindavíkur, sem heyrir undir forsætisráðherra. Unnið er skv. þingsályktun um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2022–2036 og fimm ára aðgerðaáætlun hennar fyrir árin 2022–2026. Hér má nálgast upplýsingar um framgang einstakra aðgerða.

Í töflunni hér fyrir neðan má sjá helstu verkefni sem áformað er að ráðast í á árinu 2026 og hvaða markmið þau styðja við en markmið og mælikvarðar í hverjum málaflokki eru birt á sérstöku mælaborði á vefsíðu Stjórnarráðsins. Í framhaldi af töflunni eru dregnar fram helstu breytingar á fjármögnun verkefna frá fjárlögum ársins 2025. Þær fjárhæðir sem þar koma fram endurspegla ekki heildarfjárveitingar til verkefna nema í tilvikum þar sem breyting á milli ára felur í sér heildarfjármögnun verkefnisins.

Helstu verkefni 2026	Framkvæmdaraðili	Breyting á fjárveitingu
Markmið 1: Jafna aðgengi að þjónustu
Styrkja rekstur dagvöruverslana í minni byggðarlögum til að viðhalda mikilvægri grunnþjónustu.	Innviðaráðuneyti, Byggðastofnun	Innan ramma
Greina heildarkostnað íbúa vegna þjónustusóknar utan heimabyggðar.	Innviðaráðuneyti, Byggðastofnun	Innan ramma
Jafna aðgengi landsmanna að heilbrigðisþjónustu með því að virkja ívilnanaheimildir í lögum um Menntasjóð námsmanna og fjölga þannig sérfræðingum á heilbrigðissviði á landsbyggðinni.¹	Heilbrigðisráðuneyti, Byggðastofnun	Innan ramma
Markmið 2: Jafna tækifæri til atvinnu
Búsetufrelsi eflt með fjölgun atvinnutækifæra og auknum fjölbreytileika starfa á landsbyggðinni, m.a. með því að veita ríkisstofnunum styrki til að ráða fólk í óstaðbundin störf á þeirra vegum utan höfuðborgarsvæðisins og að efla vinnustaðaklasa á landsbyggðinni.	Innviðaráðuneyti	Innan ramma
Unnið skv. verkefnalista um hröðun strenglagna til að auka afhendingaröryggi raforku og aðgengi að áreiðanlegri orku á landsvísu jafnað með jarðstrengjavæðingu dreifikerfis og þrífösun.²	Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti	Innan ramma
Markmið 3: Stuðla að sjálfbærri þróun byggða um land allt
Sóknaráætlanir landshluta eru efldar með styrkjum til sértækra verkefna landshlutasamtaka þar sem fókusinn er á veikari svæði og heimafólki þar með færð aukin ábyrgð á ráðstöfun opinberra fjármuna.	Innviðaráðuneyti	Innan ramma
Unnið með tilgreindum byggðarlögum að því að sporna við viðvarandi fólksfækkun, m.a. í gegnum verkefnið Brothættar byggðir. Byggðastofnun leggur til viðbótarframlag árin 2025–2027 til að auka frekar viðspyrnu í byggðarlögunum.	Innviðaráðuneyti, Byggðastofnun	Innan ramma
Mótuð verði heildræn nálgun á aðlögun sveitarfélaga að áhrifum loftslagsbreytinga.³	Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti, Byggðastofnun	Innan ramma

^{1. Verkefnið styður við málaflokk 24.30 Sérfræðiþjónusta og hjúkrun, Heilbrigðisstefnu, stefnu fyrir íslenska heilbrigðisþjónustu til ársins 2030, og málaflokk 21.30 Stuðningur við námsmenn, Menntastefnu til ársins 2030.

2. Verkefnið styður við málaflokk 15.10 Stjórnun og þróun orkumála, Orkustefnu til ársins 2030 og málaflokk 07.20, Nýsköpun, samkeppni og þekkingargreinar, Nýsköpunarlandið Ísland, nýsköpunarstefnu.

3. Verkefnið styður við stefnu um aðlögun að loftslagsbreytingum, landsskipulagsstefnu og tillögur um landsáætlun um aðlögun að loftslagsbreytingum.}

Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2026 er áætluð 1.892,6 m.kr. og lækkar um 327,1 m.kr. frá gildandi fjárlögum að frátöldum almennum launa- og verðlagsbreytingum en þær nema 5,7 m.kr.