17 Umhverfismál

Starfsemi á þessu málefnasviði er á ábyrgð umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra og matvælaráðherra. Það skiptist í fimm málaflokka sem sjá má í eftirfarandi töflu. Þar má jafnframt sjá fjárhagslega þróun málefnasviðsins og einstakra málaflokka á tímabilinu 2024–2026.

• Helstu áherslum, framtíðarsýn og meginmarkmiðum á málefnasviðinu er lýst í fjármálaáætlun.
• Markmið og mælikvarða sem sett hafa verið á málefnasviðinu má sjá á sérstöku mælaborði.

Breytingar á útgjaldaramma eftir tilefnum

Myndin hér á eftir sýnir sundurliðaðar breytingar á útgjaldaramma málefnasviðsins eftir helstu tilefnum, sem nánar er greint frá í inngangskafla málefnasviða.

Heildargjöld málefnasviðs 17 Umhverfismál árið 2026 eru áætluð 40.489 m.kr. og aukast um 1.605,6 m.kr. á föstu verðlagi fjárlaga 2025, eða sem svarar til 4,2%. Þegar tekið er tillit til áhrifa af almennum launa- og verðlagsbreytingum hækka útgjöldin um 2.340,8 m.kr. milli ára, eða sem svarar til 6,1%.

Myndin endurspeglar þá útfærslu og forgangsröðun sem unnin er út frá stefnumótun málefnasviðsins og þeim útgjaldaramma sem settur var í fjármálaáætlun 2026–2030. Sú niðurstaða getur eftir atvikum vikið frá þeim viðmiðum sem sett voru í fjármálaáætlun.

Samkvæmt áherslum ríkisstjórnarinnar er auknum fjármunum einkum forgangsraðað í þágu náttúruvár á málefnasviðinu í þeim tilgangi að efla gerð hættumats vegna náttúruvár og aðlögunarhæfni vegna loftslagsbreytinga og til uppbyggingar varnarvirkja vegna ofanflóða. Vegna þessa aukast varanlegar fjárheimildir um 500 m.kr. á árinu sem er hluti af lengri vegferð en samkvæmt fjármálaáætlun 2026–2030 er gert ráð fyrir að fjárheimildir aukist í skrefum og hafi þannig hækkað varanlega um 2 ma.kr. undir lok gildistíma áætlunarinnar. Einnig er fjármunum forgangsraðað innan núverandi fjárheimilda til að leggja áherslu á aðgerðir sem hafa margþættan umhverfislegan ávinning, þar á meðal aukin verndun hafsvæða og endurheimt vot- og mýrlendis, til þess að vinna samtímis að líffræðilegri fjölbreytni, árangri í loftslagsmálum og náttúruvernd. Enn fremur er lögð áhersla á að efla hollustuháttamál m.t.t. einföldunar, samræmingar og betri þjónustu.

Almenn aðhaldskrafa og aðrar sértækar aðhaldsráðstafanir á árinu nema alls 352,6 m.kr. Almennt er almennri aðhaldskröfu dreift hlutfallslega milli rekstrar- og fjárfestingarliða í málaflokkum 17.10, 17.20 og 17.50 en sértækum aðhaldsaðgerðum er dreift jafnt á stofnanir og verkefni innan fyrrgreindra málaflokka.

Hagræn skipting útgjalda

Í eftirfarandi töflu eru útgjöld málefnasviðsins, þróun fjárheimilda og fjármögnun frá árinu 2024 greind í fjóra þætti eftir hagrænni skiptingu, eins og nánar er greint frá í inngangskafla málefnasviða. Hagræn skipting útgjalda niður á málaflokka birtist í fylgiriti með fjárlögum.

17.10 Náttúruvernd, skógrækt og landgræðsla

Starfsemi málaflokksins er í höndum Náttúruverndarstofnunar, Lands og skógar, sem og Þjóðgarðsins á Þingvöllum (sem fellur undir viðfangsefni forsætisráðuneytis). Helstu verkefni sem falla undir málaflokkinn eru: umsjón og rekstur náttúruverndarsvæða, verndun líffræðilegrar fjölbreytni, innviðauppbygging og landvarsla, gróður- og jarðvegsvernd, stöðvun eyðingar jarðvegs og gróðurs, eftirlit með nýtingu lands, endurheimt raskaðra vistkerfa, þ.m.t. birkiskóga og mýrlendis, og uppbygging og sjálfbær nýting skógarauðlindar. Um verkefni innan málaflokksins gilda einkum lög um náttúruvernd, lög um landsáætlun um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum, lög um landgræðslu og lög um skóga og skógrækt.

Í töflunni hér fyrir neðan má sjá helstu verkefni sem áformað er að ráðast í á árinu 2026 og hvaða markmið þau styðja við en markmið og mælikvarðar í hverjum málaflokki eru birt á sérstöku mælaborði á vefsíðu Stjórnarráðsins. Í framhaldi af töflunni eru dregnar fram helstu breytingar á fjármögnun verkefna frá fjárlögum ársins 2025. Þær fjárhæðir sem þar koma fram endurspegla ekki heildarfjárveitingar til verkefna nema í tilvikum þar sem breyting á milli ára felur í sér heildarfjármögnun verkefnisins.

 

<sup>1. Verkefnið styður jafnframt við markmið 1 í málaflokki 17.5 um að draga úr nettólosun gróðurhúsalofttegunda í samræmi við aðgerðaáætlun í loftslagsmálum.
2. Ráðuneytið hefur ákveðið að forgangsraða fjármunum innan ramma í þágu þessa verkefnis, alls 100 m.kr., þannig að gerð verður tillaga í fjáraukalögum um 50 m.kr. í verkefnið 2025 og 50 m.kr. í fjárlagafrumvarpi 2026.
3. Markmið #3 var áður í málaflokki 17.50 ásamt aðgerðum er heyrðu undir ráðuneytið og Umhverfisstofnun en með tilkomu Náttúruverndarstofnunar sem heyrir alfarið undir málaflokk 17.10 er markmiðið ásamt öllum aðgerðum í tengslum við náttúruvernd fært undir málaflokkinn.
4. Undir markmiði #2 í málaflokki l7.20 var tilgreint verkefni um „vöktun náttúruverndarsvæða undir álagi ferðamanna“. Markmiðið var talið falla betur undir það markmið #3 í málaflokki 17.10 að efla náttúruvernd með friðlýsingu náttúruverndarsvæða og var því flutt undir málaflokkinn.</sup>

Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2026 er áætluð 8.650,4 m.kr. og lækkar um 434,2 m.kr. frá gildandi fjárlögum að frátöldum almennum launa- og verðlagsbreytingum en þær nema 271,3 m.kr. Ekki er um miklar breytingar á hagrænni skiptingu innan málaflokksins að ræða.

Helstu breytingar á fjárheimildum málaflokksins eru eftirtaldar:

1. Fjárheimild málaflokksins eykst varanlega um 20 m.kr. til nýrra og aukinna verkefna í tengslum við náttúrumiðaðar lausnir í loftslagsmálum.
2. Fjárheimildir málaflokksins hækka um 116,2 m.kr. og vegur þyngst 92,7 m.kr. leiðrétting á sértekjum hjá Þjóðgarðinum á Þingvöllum.
3. Fjárheimild málaflokksins lækkar um 245,8 m.kr. vegna tímabundinna verkefna sem falla niður og vegur þar þyngst niðurfelling fjárheimilda í tengslum við grænar fjárfestingar í loftslagsmálum.
4. Hlutdeild málaflokksins í aðhaldskröfu málefnasviðsins nemur 92,2 m.kr.

17.20 Rannsóknir og vöktun á náttúru Íslands

Starfsemi málaflokksins er í höndum Náttúrufræðistofnunar og Veðurstofu Íslands. Helstu verkefni sem falla undir málaflokkinn eru vöktun og grunnrannsóknir á öllum þáttum þeirra málefnasviða er ráðuneytinu tilheyra og mynda grundvöll fyrir góða og upplýsta ákvarðanatöku, s.s. vöktun náttúru og líffræðilegra þátta, auðlinda (þ.m.t. orkuauðlinda), náttúruvár, áhrifa loftslagsbreytinga, landnýtingar og umhverfisþátta. Enn fremur miðlun og hagnýting rannsókna. Um verkefni innan málaflokksins gilda einkum lög um náttúruvernd, lög um um Náttúrufræðistofnun og náttúrustofur, lög um um verndun Mývatns og Laxár, lög um Landmælingar Íslands, lög um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, lög um loftslagsmál, lög um grunngerð fyrir stafrænar landupplýsingar og lög um Veðurstofu Íslands.

Í töflunni hér fyrir neðan má sjá helstu verkefni sem áformað er að ráðast í á árinu 2026 og hvaða markmið þau styðja við en markmið og mælikvarðar í hverjum málaflokki eru birt á sérstöku mælaborði á vefsíðu Stjórnarráðsins. Í framhaldi af töflunni eru dregnar fram helstu breytingar á fjármögnun verkefna frá fjárlögum ársins 2025. Þær fjárhæðir sem þar koma fram endurspegla ekki heildarfjárveitingar til verkefna nema í tilvikum þar sem breyting á milli ára felur í sér heildarfjármögnun verkefnisins.

 

^{Undir markmiði #2 var tilgreint verkefni um „vöktun náttúruverndarsvæða undir álagi ferðamanna“. Markmiðið var talið falla betur undir það markmið #3 í málaflokki 17.10 að efla náttúruvernd með friðlýsingu náttúruverndarsvæða og var því flutt undir málaflokkinn.}

Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2026 er áætluð 6.040 m.kr. og lækkar um 63,3 m.kr. frá gildandi fjárlögum að frátöldum almennum launa- og verðlagsbreytingum en þær nema 240,6 m.kr. Ekki er um miklar breytingar á hagrænni skiptingu innan málaflokksins að ræða.

Helstu breytingar á fjárheimildum málaflokksins eru eftirtaldar:

1. Samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnarinnar er fjárheimild málaflokksins aukin varanlega um 250 m.kr. til að efla vinnu við gerð og framkvæmd hættumats vegna náttúruvár, sbr. markmið nr. 1. Um er að ræða fyrsta áfanga á lengri vegferð en skv. fjármálaáætlun 2026–2030 er gert ráð fyrir að auka enn frekar við þessar fjárheimildir þannig að þær hafi aukist um 1 ma.kr. árlega undir lok gildistíma áætlunarinnar.
2. Fjárheimildir aukast um 107,7 m.kr. vegna breytinga í sértekjuáætlun málaflokksins.
3. Fjárheimild málaflokksins lækkar um 333,8 m.kr. vegna tímabundinna verkefna sem falla niður.
4. Hlutdeild málaflokksins í aðhaldskröfu málefnasviðsins nemur 87,2 m.kr. Aðhald fylgir almennri útfærslu með þeirri undantekningu að gerð er 18,9 m.kr. aðhaldskrafa á Náttúrufræðistofnun til viðbótar almennri kröfu vegna hagræðingar í húsnæðiskosti tengd sameiningum stofnana.

17.30 Meðhöndlun úrgangs

Helsta verkefni málaflokksins er að draga úr sóun með því að koma í veg fyrir myndun úrgangs og auka endurnotkun, stuðla að bættri meðhöndlun úrgangs með endurvinnslu og annarri endurnýtingu og stuðla þannig að sem minnstri förgun, í anda hringrásarhagkerfis. Eftirtaldir aðilar falla undir málaflokkinn: Úrvinnslusjóður og Endurvinnslan hf.

Í töflunni hér fyrir neðan má sjá helstu verkefni sem áformað er að ráðast í á árinu 2026 og hvaða markmið þau styðja við en markmið og mælikvarðar í hverjum málaflokki eru birt á sérstöku mælaborði á vefsíðu Stjórnarráðsins. Í framhaldi af töflunni eru dregnar fram helstu breytingar á fjármögnun verkefna frá fjárlögum ársins 2025. Þær fjárhæðir sem þar koma fram endurspegla ekki heildarfjárveitingar til verkefna nema í tilvikum þar sem breyting á milli ára felur í sér heildarfjármögnun verkefnisins.

 

 

Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2026 er áætluð 11.574,9 m.kr. og hækkar um 602,5 m.kr. frá gildandi fjárlögum að frátöldum almennum launa- og verðlagsbreytingum en þær nema 1,7 m.kr.

Helstu breytingar á fjárheimildum málaflokksins eru eftirtaldar:

1. Fjárheimild málaflokksins vegna Endurvinnslunnar hækkar um 500 m.kr. Byggt er á áætlun um magnaukningu og hækkun á skila- og umsýslugjaldi.
2. Fjárheimild málaflokksins vegna Úrvinnslusjóðs er aukin um 135 m.kr. vegna áætlunar um magnaukningu og hækkun á úrvinnslugjaldi.
3. Tekjuáætlun málaflokksins lækkar um 30 m.kr. Um er að ræða áætlaða breytingu á vaxtatekjum Úrvinnslusjóðs.

17.40 Varnir gegn náttúruvá

Helstu verkefni sem falla undir málaflokkinn eru gerð hættumats vegna ofanflóða, eldgosa, vatns- og sjávarflóða, frumathugun og hönnun varnarmannvirkja, uppbygging, viðhald og vöktun varnarmannvirkja.

Í töflunni hér fyrir neðan má sjá helstu verkefni sem áformað er að ráðast í á árinu 2026 og hvaða markmið þau styðja við en markmið og mælikvarðar í hverjum málaflokki eru birt á sérstöku mælaborði á vefsíðu Stjórnarráðsins. Í framhaldi af töflunni eru dregnar fram helstu breytingar á fjármögnun verkefna frá fjárlögum ársins 2025. Þær fjárhæðir sem þar koma fram endurspegla ekki heildarfjárveitingar til verkefna nema í tilvikum þar sem breyting á milli ára felur í sér heildarfjármögnun verkefnisins.

 

Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2026 er áætluð 5.023 m.kr. og hækkar um 1.050 m.kr. frá gildandi fjárlögum að frátöldum almennum launa- og verðlagsbreytingum en þær nema 11,5 m.kr.

Helstu breytingar á fjárheimildum málaflokksins eru eftirtaldar:

1. Samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnarinnar er fjárheimild málaflokksins aukin um 250 m.kr. til að hraða uppbyggingu varnarvirkja vegna ofanflóða, sbr. markmið nr. 1. Um er að ræða fyrsta áfanga á lengri vegferð en samkvæmt fjármálaáætlun 2026–2030 er gert ráð fyrir að auka enn frekar við þessar fjárheimildir þannig að þær hafi aukist um 1 ma.kr. árlega undir lok gildistíma áætlunarinnar.
2. Fjárheimild málaflokksins eykst tímabundið um 300 m.kr. Um er að ræða tilfærslu fjárheimilda frá 2028 til 2026 til að flýta framkvæmd um uppbyggingu snjóflóðavarna undir Nes- og Bakkagiljum í Neskaupstað.
3. Fjárheimild málaflokksins eykst um 500 m.kr. Annars vegar er um að ræða 400 m.kr. aukningu til styrkingar mannvirkjagerðar vegna ofanflóða úr fjármálaáætlun 2024–2028 og hins vegar 100 m.kr. aukningu vegna uppfærðs framkvæmdakostnaðar úr fjármálaáætlun 2023–2027.

17.50 Stjórnsýsla umhverfismála

Helstu verkefni sem falla undir málaflokkinn eru loftslagsmál, stjórnsýsla umhverfis- og orkumála, að tryggja heilnæmt umhverfi og öruggar neysluvörur og mat á umhverfisáhrifum, miðlun upplýsinga til almennings, þátttökuréttindi almennings og að tryggja réttláta málsmeðferð, stjórn vatnamála og fráveitumál.

Í töflunni hér fyrir neðan má sjá helstu verkefni sem áformað er að ráðast í á árinu 2026 og hvaða markmið þau styðja við en markmið og mælikvarðar í hverjum málaflokki eru birt á sérstöku mælaborði á vefsíðu Stjórnarráðsins. Í framhaldi af töflunni eru dregnar fram helstu breytingar á fjármögnun verkefna frá fjárlögum ársins 2025. Þær fjárhæðir sem þar koma fram endurspegla ekki heildarfjárveitingar til verkefna nema í tilvikum þar sem breyting á milli ára felur í sér heildarfjármögnun verkefnisins.

 

^{1. Í þessum málaflokki mátti áður finna markmið #2 um eflingu náttúruverndar með friðlýsingu náttúruverndarsvæða ásamt aðgerðum er styðja við markmiðið. Aðgerðir voru á hendi ráðuneytisins og Umhverfisstofnunar, en með tilkomu Náttúruverndarstofnunar sem heyrir alfarið undir málaflokk 17.10 færist markmiðið og öll verkefni í tengslum við náttúruvernd undir þann málaflokk.}

Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2026 er áætluð 9.200,7 m.kr. og hækkar um 450,6 m.kr. frá gildandi fjárlögum að frátöldum almennum launa- og verðlagsbreytingum en þær nema 210,1 m.kr. Ekki er um miklar breytingar á hagrænni skiptingu innan málaflokksins að ræða.

Helstu breytingar á fjárheimildum málaflokksins eru eftirtaldar:

1. Almennt útgjaldasvigrúm málaflokksins eykst varanlega um 100 m.kr. sem ætlað er til nýrra og aukinna verkefna innan málaflokksins.
2. Fjárheimild málaflokksins er aukin um 760 m.kr. í samræmi við tekjuáætlun um nýtingu sveigjanleikaákvæðis og ráðstöfun á losunarheimildum til flugfélaga.
3. Fjárheimild málaflokksins lækkar um 265 m.kr. vegna tímabundinna verkefna í tengslum við grænar fjárfestingar í loftslagsmálum sem falla niður.
4. Hlutdeild málaflokksins í almennri aðhaldskröfu málefnasviðsins nemur 173,2 m.kr.