27 Örorka og málefni fatlaðs fólks

Starfsemi á þessu málefnasviði er á ábyrgð félags- og húsnæðismálaráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra. Það skiptist í fimm málaflokka sem sjá má í eftirfarandi töflu. Þar má jafnframt sjá fjárhagslega þróun málefnasviðsins og einstakra málaflokka á tímabilinu 2024–2026.

Örorka og málefni fatlaðs fólks

Breytingar á útgjaldaramma eftir tilefnum

Myndin hér á eftir sýnir sundurliðaðar breytingar á útgjaldaramma málefnasviðsins eftir helstu tilefnum sem nánar er greint frá í inngangskafla málefnasviða.

Breyting á ramma á milli áranna 2025 og 2026

Heildargjöld málefnasviðs 27 Örorka og málefni fatlaðs fólks árið 2026 eru áætluð 132.621,8 m.kr. og aukast um 14.753,6 m.kr. á föstu verðlagi fjárlaga 2025 eða sem svarar til 13,1%. Þegar tekið er tillit til áhrifa af almennum launa- og verðlagsbreytingum hækka útgjöldin um 20.098,6 m.kr. milli ára eða sem svarar til 17,9%.

Myndin endurspeglar þá útfærslu og forgangsröðun sem unnin er út frá stefnumótun málefnasviðsins og þeim útgjaldaramma sem settur var í fjármálaáætlun 2026–2030. Sú niðurstaða getur eftir atvikum vikið frá þeim viðmiðum sem sett voru í fjármálaáætlun.

Hagræn skipting útgjalda

Í eftirfarandi töflu eru útgjöld málefnasviðsins, þróun fjárheimilda og fjármögnun frá árinu 2024 greind í fjóra þætti eftir hagrænni skiptingu eins og nánar er greint frá í inngangskafla málefnasviða. Hagræn skipting útgjalda niður á málaflokka birtist í fylgiriti með fjárlögum.

Örorka og málefni fatlaðs fólks

27.10 Bætur skv. lögum um almannatryggingar, örorkulífeyrir

Starfsemi málaflokksins er í höndum Tryggingastofnunar en stofnunin sér um framkvæmd og ábyrgð greiðslna samkvæmt lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð.

Frá og með 1. september 2025 tók gildi nýtt greiðslukerfi örorkulífeyris með nýjum bótaflokkum örorkulífeyris, hlutaörorkulífeyris og sjúkra- og endurhæfingargreiðslum og falla þá niður greiðslur samkvæmt núverandi örorkulífeyri, tekjutryggingu örorkulífeyris og sérstakri uppbót örorkulífeyrisþega. Einnig fellur niður endurhæfingarlífeyrir sem greiddur er skv. lögum um félagslega aðstoð. Innbyrðis skipting milli málaflokka 27.1 og 27.2 tekur breytingum við gildistöku nýju laganna. Undir lið 27.10 er kveðið á um greiðslur á grundvelli laga um um almannatryggingar og undir lið 27.20 er kveðið á um greiðslur á grundvelli laga um félagslega aðstoð. Greiðslur vegna endurhæfingarlífeyris falla því niður af lið 27.20 og sjúkra- og endurhæfingargreiðslur verða undir lið 27.10. Þá fellur jafnframt niður framfærslu­uppbót sem hefur verið undir lið 27.20 og hækkar örorkulífeyri undir lið 27.10.

Í töflunni hér fyrir neðan má sjá helstu verkefni sem áformað er að ráðast í á árinu 2026 og hvaða markmið þau styðja við en markmið og mælikvarðar í hverjum málaflokki eru birt á sérstöku mælaborði. Í framhaldi af töflunni eru dregnar fram helstu breytingar á fjármögnun verkefna frá fjárlögum ársins 2025. Þær fjárhæðir sem þar koma fram endurspegla ekki heildarfjárveitingar til verkefna nema í tilvikum þar sem breyting á milli ára felur í sér heildarfjármögnun verkefnisins.

Helstu verkefni 2026

Framkvæmdaraðili

Breyting á fjárveitingu

Markmið 1: Einfaldara og sveigjanlegra bótakerfi almannatrygginga vegna skertrar starfsgetu

Tryggja að lífeyrisgreiðslur fylgi þróun launavísitölu, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag.

Félags- og húsnæðismálaráðuneyti

Innan ramma1

Aldursviðbót á lífeyri öryrkja verður látin gilda áfram með ellilífeyri (lagabreyting).

Félags- og húsnæðismálaráðuneyti

Innan ramma

Áframhaldandi innleiðing á nýju mats- og greiðslukerfi skv. lögum um almannatryggingar.2

Félags- og húsnæðismálaráðuneyti og Tryggingastofnun

14,3 ma.kr.

Markmið 2: Auka færni til atvinnuþátttöku að fullu eða að hluta og draga úr kynjamun meðal örorkulífeyrisþega

Áframhaldandi innleiðing og þróun samvinnu þjónustuaðila endurhæfingar til að tryggja rétta þjónustu á réttum tíma.

Félags- og húsnæðismálaráðuneyti, Tryggingastofnun og þjónustuaðilar skv. lögum um almannatryggingar

Innan ramma

Áframhaldandi innleiðing og þróun samþætts sérfræðimats.

Tryggingastofnun

Innan ramma

Markmið 3: Minnka nýgengi örorku og jafna kynjadreifingu

Áframhaldandi innleiðing á sjúkra- og endurhæfingargreiðslum sem m.a. er ætlað að stuðla að viðeigandi endurhæfingarúrræðum til að auka skilvirkni endurhæfingar.

Tryggingastofnun

Innan ramma

1 Breytt framkvæmd hefur áhrif á launa- og verðlagsbreytingar í málaflokknum

2 Verkefnið styður jafnframt við markmið 2.

 

Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2026 er áætluð 114.741,1 m.kr. og hækkar um 41.741,2 m.kr. frá gildandi fjárlögum að frátöldum almennum launa- og verðlagsbreytingum en þær nema 4.625 m.kr.

Ekki eru breytingar á hagrænni skiptingu.

Helstu breytingar á fjárheimildum málaflokksins eru eftirtaldar:

  1. Fjárheimild málaflokksins er aukin um 40,7 ma.kr. vegna nýs greiðslukerfis örorkulífeyris. Þar af er 14,3 ma.kr. viðbót vegna nýs kerfis og um 26,4 ma.kr. eru tilfærsla milli málaflokka vegna breytinga á bótaflokkum. Áætlaður heildarkostnaður vegna breytinga á örorkulífeyri er um 18,7 ma.kr. og bættust um 4,4 ma.kr. við fjárheimild ársins 2025. Önnur útgjöld vegna kerfisbreytinganna eru á málefnasviði 30 Vinnumarkaður og atvinnuleysi.
  2. Fjárheimild málaflokksins er aukin um 1.026 m.kr. vegna kerfislægs vaxtar sem ætlað er að mæta áætlaðri fjölgun lífeyrisþega.
  3. Greiðslur almannatrygginga eru undanþegnar aðhaldskröfu.

27.20 Bætur skv. lögum um félagslega aðstoð, örorka

Starfsemi málaflokksins er í höndum Tryggingastofnunar en stofnunin sér um framkvæmd og ábyrgð greiðslna samkvæmt lögum um félagslega aðstoð og lögum um almannatryggingar.

Samkvæmt lögum um félagslega aðstoð er heimilt að greiða ýmiss konar styrki og uppbætur eins og heimilisuppbót, uppbót á lífeyri vegna tiltekins kostnaðar lífeyrisþega og uppbætur og styrki vegna bifreiðakaupa og reksturs bifreiða. Greiðslur vegna barnalífeyris falla einnig undir málaflokkinn.

Vísað er til umfjöllunar í málaflokki 27.10 hér að framan um kerfi örorku og endurhæfingar.

Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2026 er áætluð 17.391,2 m.kr. og lækkar um 22.436 m.kr. frá gildandi fjárlögum að frátöldum almennum launa- og verðlagsbreytingum en þær nema 701 m.kr.

Ekki eru breytingar á hagrænni skiptingu.

Helstu breytingar á fjárheimildum málaflokksins eru eftirtaldar:

  1. Fjárheimild málaflokksins lækkar um 22,1 ma.kr. vegna nýs greiðslukerfis örorkulífeyris út af tilfærslu milli málaflokka vegna breytinga á bótaflokkum.
  2. Fjárheimild málaflokksins er aukin um 164 m.kr. vegna kerfislægs vaxtar sem ætlað er að mæta áætlaðri fjölgun lífeyrisþega.
  3. Greiðslur almannatrygginga eru undanþegnar almennri aðhaldskröfu en gert er ráð fyrir 500 m.kr. sérstöku aðhaldi vegna áætlunar um lægra nýgengi endurhæfingar.

27.30 Málefni fatlaðs fólks

Þjónusta við fatlað fólk fer skv. lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991, og lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, nr. 38/2018, og fara sveitarfélög með framkvæmd þjónustu.

Félags- og húsnæðismálaráðuneytið vinnur að undirbúningi á lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks (SRFF). Til að vinna að innleiðingu samningsins var samþykkt framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks fyrir árin 2024–2027, í formi landsáætlunar. Áætlunin felur í sér 60 aðgerðir þvert á ráðuneyti sem eru til þess fallnar að koma í framkvæmd ákvæðum samningsins, m.a. að hægt verði að ná í upplýsingar um réttindi og þjónustu við fatlað fólk og fjölskyldur þess á einum stað (aðgerð A.12), að útbúið verði fræðsluefni fyrir starfsfólk sem sinnir þjónustu við fatlað fólk um réttindi fatlaðs fólks og leiðir í þjónustu sem verndi sjálfsákvörðunarrétt og sjálfræði og komi í veg fyrir að nauðung sé beitt (aðgerð A.7) og gerð verði úttekt á launum og kjörum fatlaðra einstaklinga á aðgreindum vinnustöðum með það að markmiði að skýra betur skilin á milli vinnu og hæfingar ásamt því að auka gagnsæi og jafnrétti á milli hópa (aðgerð D.9). Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2026 er áætluð 83,2 m.kr. og lækkar um 55,2 m.kr. frá gildandi fjárlögum að frátöldum almennum launa- og verðlagsbreytingum en þær nema 2,6 m.kr.

Ekki eru breytingar á hagrænni skiptingu.

Helstu breytingar á fjárheimildum málaflokksins eru eftirtaldar:

  1. Gert er ráð fyrir 53,6 m.kr. millifærslu á fjárheimildum til Mannréttindastofnunar sem eru eftirstöðvar af rekstrarfé réttindagæslu fyrir fatlað fólk.
  2. Aðhaldskrafa málefnasviðsins nemur 1,6 m.kr. og fellur á framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks.

27.40 Aðrar örorkugreiðslur

Starfsemi málaflokksins er í höndum Tryggingastofnunar en stofnunin sér um framkvæmd og ábyrgð greiðslna samkvæmt lögum um almannatryggingar. Greiðslur sem falla undir málaflokkinn eru aðrar ótaldar greiðslur vegna örorku eins og greiðslur vegna vottorða, vaxta o.fl. Vísað er til umfjöllunar í málaflokki 27.1 hér að framan um nýtt kerfi örorku og endurhæfingar.

Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2026 er áætluð 406,3 m.kr. og hækkar um 11 m.kr. frá gildandi fjárlögum að frátöldum almennum launa- og verðlagsbreytingum en þær nema 16,4 m.kr.

Ekki eru breytingar á hagrænni skiptingu.

Helstu breytingar á fjárheimildum málaflokksins eru eftirtaldar:

  1. Fjárheimild málaflokksins er aukin um 11 m.kr. vegna kerfislægs vaxtar sem ætlað er að mæta áætlaðri fjölgun lífeyrisþega.
  2. Greiðslur almannatrygginga eru undanþegnar aðhaldskröfu.

27.50 Jöfnun á örorkubyrði almennra lífeyrissjóða

Undir þennan málaflokk heyrir jöfnun á örorkubyrði lífeyrissjóða en fjárframlög hafa verið veitt úr ríkissjóði til að jafna og lækka mismunandi örorkubyrði lífeyrissjóða í samræmi við lög nr. 113/1990, um tryggingagjald. Til stendur að endurskoða fyrirkomulag jöfnunar­framlagsins sem felur m.a. í sér að fjárheimild málaflokksins fellur niður að fullu á árinu 2026. Breytingar á framlaginu eru gerðar í tengslum við breytingar á örorkukerfi almanna­trygginga sem tóku gildi þann 1. september, líkt og áður hefur verið fjallað um í fjármálaáætlun.

Fjárlög fyrir árið 2026