Ávarp umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra á ársfundi Samorku

Kæru gestir,

Orku- og veituinnviðir eru alfa og ómega í áfallaþoli samfélaga. Ég held að ég þurfi ekki að sannfæra ykkur hér inni um það.  En það skiptir máli að stjórnvöld og löggjafinn viðurkenni þetta vafningalaust og hagi málum í samræmi við það.

Dómsmálaráðherra minntist hér áðan á almannavarnarfrumvarp ríkisstjórnarinnar, gríðarlega mikilvægt mál, það gerir ráð fyrir að tilgreindir séu ómissandi innviðir,  og að við tökum sameiginlega ábyrgð á þessum innviðum, vöktum þá og verjum.

Í þessu samhengi er þrennt sem ég vil beina sjónum að hér í dag: vatn, hiti og raforka.   Þegar þetta bregst, þá bregst allt hitt líka. Vatn, hiti, raforka, hvernig styrkjum við stöðu okkar þegar kemur að þessum ómissandi þáttum?

Byrjum á vatninu. Þar er allt á fleygiferð. Sjáið bara Icewater Life verkefnið, samtals 5,8 milljarða verkefni, þar eru ráðuneyti, stofnanir, sveitarfélög og fyrirtæki að vinna markvisst að því, undir forystu Umhverfis- og orkustofnunar, að auka þekkingu á notkun, eiginleikum og ástandi vatns á Íslandi. Að bæta vatnsgæði, koma fráveitumálunum í betra horf, að styrkja áhættumat og viðbúnað vegna mögulegrar röskunar á ferskvatnsöflun. Þetta snýst líka um að tryggja fumlausa og samhæfða stjórnsýslu í vatnamálum, og um leið höfum við ráðist í það verkefni að endurskrifa lög um stjórn vatnamála frá grunni sem ég geri ráð fyrir að leggja fram sem frumvarp næsta haust.

Þetta er allt saman í góðum farvegi. Enda er hreina vatnið okkar eitt af því sem gerir Ísland að Íslandi. Og þetta eru gæði sem við verjum.

Vatn, hiti, raforka. Tölum um hitann. Hitaveitan gjörbreytti lífsgæðum á Íslandi á síðustu öld. En hún er ekki sjálfgefin. Hún krefst stöðugrar uppbyggingar og viðhalds. Við megum ekki vera værukær. Þess vegna erum við loksins að móta jarðhitastefnu fyrir Ísland, þess vegna einföldum við regluverk vegna jarðborana, þess  vegna erum við að þétta samstarfið við aðrar jarðhitaþjóðir, og þess vegna var ákveðið, strax á fyrstu vikum nýrrar ríkisstjórnar, að forgangsraða fjármunum til enn frekari hitaveituvæðingar og jarðhitanýtingar.

Á einu og hálfu ári höfum við ráðist í stærsta fjárfestingarátak ríkisins í jarðhitamálum á þessari öld. Jarðhiti jafnar leikinn. Fyrst settum við milljarð, í rannsóknarboranir og varmadæluvæðingu, frá Patreksfirði og Bolungarvík, til Seyðisfjarðar og Fáskrúðsfjarðar og suður á Vík í Mýrdal. En svo gengum við lengra, með jarðhitakalli sem snýst ekki bara um almenna húshitun heldur líka um verðmætasköpun og tækniþróun, um næstu kynslóð jarðhitanýtingar.

Og það gleður mig að segja frá því að nú hefur stjórn Loftslags- og orkusjóðs tekið ákvörðun um úthlutun þessara styrkja upp á 600 milljónir króna. Stærstu tveir styrkirnir eru annars vegar fjárfesting í jarðhitanýtingu á Ísafirði, 160 milljónir króna til Orkubús Vestfjarða, og hins vegar fær IDDP3, samstarfsverkefni Orkuveitu Reykjavíkur, Landsvirkjunar, HS-orku og stjórnvalda, 310 milljónir króna til þess að flýta djúpborunarverkefninu á Nesjavöllum, bora niður að kviku, bora eftir ofurheitum jarðhita. Ég hef gríðarlega trú á þessu verkefni og að hér geti Ísland rutt brautina, og þá yrði auðvitað ávinningurinn gríðarlegur fyrir viðnámsþrótt orkukerfisins.

Og nú erum við reyndar farin að tala um raforkuna, sem er þriðja atriðið af þessum þremur, vatn, hiti, raforka. Ég vil fagna sérstaklega því frumkvæði sem þið hjá Samorku og einstök orkufyrirtæki hafa tekið í umræðu og aðgerðum vegna áfallaþols orkuinnviða. Hér skiptir samstarf stjórnvalda og fyrirtækjanna gríðarlegu máli.

En hitt skiptir líka máli, fyrir viðnámsþrótt íslensks samfélags í heild, að við höldum áfram að auka framboð af raforku. Að við ryðjum burt hindrunum og liðkum fyrir framkvæmdum. Þar höfum við ekki setið auðum höndum.

Nú í febrúar samþykktum við umfangsmestu breytingar sem gerðar hafa verið á lagaumgjörð rammaáætlunar frá upphafi, með fastákveðnum tímafrestum og færri og styttri samráðsferlum. Við höfum gert orkuöflunarvilja stjórnvalda að grundvallarbreytu í ferli rammaáætlunar.

Við vorum líka að samþykkja nýjan rammaáætlunarpakka þar sem Holtavirkjun og Skrokkalda fara í nýtingarflokk. Það eru 7 sinnum fleiri megawött af vatnsafli heldur en rötuðu í orkunýtingarflokk rammaáætlunar síðustu tíu árin á undan. Umhverfis- og samgöngunefnd er komin langt með annan rammaáætlunarpakka sem ætti að klárast í vor, og þar er meira en heil terawattstund undir, en það sem meira er: í morgun afgreiddi nefndin nefndarálit um frumvarp sem felur í sér víðtækar breytingar á 12 lagabálkum til þess að einfalda regluverk og stjórnsýslu.

Við erum að hækka mörkin vegna jarðhitanýtingar þannig að færri framkvæmdir séu háðar umhverfismati. Við hættum að gera kröfu um starfsleyfi vegna hverrar borframkvæmdar. Við liðkum fyrir rannsóknum vegna sjávarfallavirkjana og vindorku á hafi. Við styttum ferla, fækkum afgreiðslustöðum, sameinum mismunandi leyfi í eitt leyfi, mælum fyrir um forgangsmeðferð virkjana í orkunýtingarflokki rammaáætlunar.

Allt eru þetta breytingar sem miða að því að stytta þann tíma sem tekur að koma virkjun af hugmyndastigi yfir á framkvæmdastig.  Við viljum að sá tími sé kannski 4 ár, ekki 15 eða 20 ár.

Svo þarf að flytja eða dreifa þessari orku. Og einhverjir hrukku nú við þegar ég flutti ræðu á Iðnþingi hérna á dögunum, og  boðaði lagabreytingar til þess að flýta fyrir framkvæmdum vegna flutnings og dreifingar raforku.

Ég verð að viðurkenna að mér finnst það öfugsnúin umhverfisstefna, og slæm náttúruverndarpólitík, þegar fólk hamast gegn því að flutningskerfið sé styrkt, að orka sem þegar hefur verið aflað með virkjanaframkvæmdum og tilheyrandi umhverfisraski, sé flutt og nýtt.

Veikburða flutnings- og dreifikerfi eru allra tap, og alvarlegasti kostnaðurinn felst í glötuðum tækifærum til atvinnuþróunar og bættra lífskjara. Rannsóknir sýna að laun hækka markvert hægar í sveitarfélögum þar sem aðgengi að raforku er ófullnægjandi. Það eru dreifbýlið og brothættar byggðir sem munu græða mest á hraðari uppbyggingu og sterkara flutnings- og dreifikerfi raforku.

Lagabreytingarnar snúast um að samræma reglurnar þeim sem gilda nú þegar um fjarskiptainnviði á Íslandi. Þetta er í anda þeirrar réttarþróunar sem hefur orðið í Svíþjóð, Danmörku og víðar í Evrópu þar sem litið er á raforkuflutningskerfið sem ómissandi innviði.

Það er ekki að ástæðulausu sem áfallaþol orkuaðgengis er númer tvö í röðinni af sjö grunnviðmiðum NATO um áfallaþol. Orkuaðgengi: að tryggja orkuöryggi og óhefta afhendingu, sem og varabirgðir til að bregðast við töfum, þetta er það sem þarf að gera.

Vatn, hiti, raforka. Ég held ég hafi farið þokkalega yfir stóru verkefnin, sum kláruð, önnur í farvatninu.

Að lokum vil ég segja þetta. Stríðsátökin sem við horfum nú upp á í Miðausturlöndum, og keðjuverkandi áhrif þeirra um allan heim, ættu að vera okkur áminning og brýning um tvennt: annars vegar þá getum við ekki beðið lengur með það að koma okkur upp 90 daga varabirgðum af eldsneyti rétt eins og löndin í kringum okkur hafa gert.

Við erum eyþjóð, við erum gríðarlega háð innflutningi á jarðefnaeldsneyti, fyrir samgöngur, löggæslu, heilbrigðisþjónustu, hvers kyns neyðarþjónustu, og það standa engin rök til þess að við stöndum verr að vígi þegar kemur að neyðarbirgðum eldsneytis heldur en löndin í kringum okkur. Þessu munum við taka á í lagafrumvarpi næsta haust.

Hitt sem stríðið ætti að vekja okkur til umhugsunar um er mikilvægi þess að halda áfram þegar kemur að orkuskiptunum, að byggja áfram á þeim góða grunni sem við stöndum, þökk sé hitaveituvæðingu og orkuskiptabyltingum fyrri ára. Þannig tryggjum við orkusjálfstæði, orkufullveldi. Þannig styrkjum við áfallaþol og viðnámsþrótt Íslands á óvissutímum.