10 Heimildir ráðherra

Í 40. gr. stjórnarskrár Íslands, nr. 33/1944, segir að ekki megi selja eða með öðru móti láta af hendi neina af fasteignum ríkisins né afnotarétt þeirra nema samkvæmt lagaheimild. Enn fremur segir í 46. gr. laga nr. 123/2015, um opinber fjármál, að afla skuli heimilda í lögum til að kaupa, selja, skipta eða leigja til langs tíma fasteignir, skip og loftför, söfn og safnhluta sem hafa að geyma menningarverðmæti, eignarhluti ríkisins í félögum og aðrar eignir sem verðgildi hafa. Lagaheimildir til þessara ráðstafana eru venju samkvæmt veittar í 6. gr. fjárlaga að undangengnu samráði við ríkisaðila sem bera ábyrgð á þeim málaflokkum sem um ræðir.

Heimildum fjármála- og efnahagsráðherra er skipt í sjö flokka og eru þær alls 129 talsins. Í frumvarpinu er lagt til að fjárheimild vegna útgjalda sem kunna að falla til vegna heimildar­greinarinnar nemi ríflega 300 m.kr. Ástæða er til að benda á að áætlað heildarumfang greinar­innar næmi hins vegar mun hærri fjárhæð væri ákveðið að nýta allar heimildir til fulls.

Í fyrsta flokki er heimild fjármála- og efnahagsráðherra til að fella niður virðisaukaskatt af efniskostnaði og sérfræðiþjónustu sem keypt er fyrir styrktarfé vegna rannsóknar Hjarta­vernd­ar á heilbrigði öldrunar. Í þessum flokki er einnig að finna heimild til að endurgreiða virðis­aukaskatt af sérhæfðum íþróttabúnaði fyrir fatlaða íþróttamenn.

 Í öðrum flokki eru heimildir til sölu fasteigna. Flestar heimildirnar í þessum flokki eru til sölu á húsnæði sem er óhentugt eða nýtist ekki lengur í ríkisrekstrinum. Almennar heimildir eru í 2.1–2.4 sem ætlað er að veita svigrúm til að endurskipuleggja húsnæðismál stofnana og annarra ríkisaðila í tengslum við skipulagsbreytingar í viðkomandi mála­flokkum. Aðrar heim­ildir eru til sölu á einstökum eignum, einkum á höfuðborgarsvæðinu og eru endurnýjaðar frá fyrra ári. Lagt er til að veittar verði nokkrar nýjar heimildir til sölu á eignum sem nýtast ekki lengur undir opinbera starfsemi, t.a.m. Hofsvallagötu 53, Laufásvegi 14, Dugguvogi 52 og Skipholti 37 í Reykjavík, Hafnarstræti 1 á Ísafirði, ratsjárhúsi á Reykjavíkurflugvelli og Vesturgötu 62 á Akranesi.

Þriðji flokkurinn felur í sér heimildir til ráðstöfunar lóða, spildna og jarða. Heimildirnar eru óbreyttar frá fyrra ári og til komnar vegna almennrar umsýslu ríkisjarða.

Í fjórða flokki eru heimildir til að kaupa og leigja fasteignir. Heimildirnar eru óbreyttar frá fyrra ári og skýra sig að mestu sjálfar. Heimild 4.12 er almenn heimild til að kaupa eða leigja skrifstofu- eða atvinnuhúsnæði vegna þarfa einstakra ríkisstofnana verði það talið nauðsynlegt vegna endurskipulagningar á starfsemi þeirra eða til að stuðla að bættri nýtingu og auknu hag­ræði í rekstri ríkisins. Á grunni þessarar heimildar er til skoðunar að afla sameiginlegs húsnæðis fyrir kæru- og úrskurðarnefndir og eftir atvikum fyrir smærri stjórnsýslunefndir og Stofnun atvinnuveganna sem tekur til starfa 1. janúar 2027. Einnig er til skoðunar að leita að öðru húsnæði, m.a. fyrir Minjastofnun Íslands, Fjarskiptastofu, Rannsóknarnefnd samgönguslysa og eftir atvikum sameiginlegu geymsluhúsnæði vegna þarfa ríkisstofnana.

Í fimmta flokki er fjallað um heimildir til að kaupa og selja hlutabréf og aðrar sambærilegar ráðstafanir. Flestar heimildir í þessum flokki eru endurnýjaðar frá fyrra ári og varða umsýslu á eignarhlut ríkisins í hlutafélögum. Heimild 5.7 er almenn heimild til að auka við hlutafé í opin­berum félögum í því skyni að auka fjárfestingargetu eða bregðast við meiri háttar rekstrar­vanda. Á grundvelli þessarar heimildar stendur til að auka við hlutafé Þjóðarhallar ohf. í sam­ræmi við þá fjárheimild sem liggur fyrir á málefnasviði mennta- og barnamálaráðuneytis vegna uppbyggingar á nýrri Þjóðarhöll í Laugardal. Þá er einnig til skoðunar að auka við hlutafé hjá Landsneti hf. og Rarik ohf. um allt 2,2 ma.kr. vegna uppbyggingar raforkukerfis á Norðaustur­landi. Heimild 5.8 er ný og varðar heimild til að auka við hlutafé innviðafélagsins Ganga og brúar ohf. í því skyni að auka fjárfestingargetu félagsins til að standa undir fjármögnun og uppbyggingu mikilvægra samgöngumannvirkja. Í samræmi við lög um innviðafélag þarf inn­viðaráðherra að ganga til samninga við félagið um uppbyggingu og rekstur þeirra samgöngu­verkefna sem félagið tekur að sér sem einnig eru háður samþykki fjármála- og efnahagsráðherra. Fyrir liggur að horft er til þess að meðal fyrstu verkefna félagsins í fyrirhuguðum samningi verði að standa fyrir fjármögnun Ölfusárbrúar, sem að öðrum kosti þarf að vera fjármagnað að fullu af ríkissjóði árið 2028 við afhendingu, og framkvæmd Fljótaganga sem stefnt er að því að hefjist á seinni hluta ársins 2027. Til að félagið geti tekið að sér ábyrgð á fjármögnun og framkvæmd Fljótaganga kemur til skoðunar að auka við hlutafé félagsins þannig að það hafi fjárhagslega burði til að standa undir verkefninu og hraða framvindu þess. Slík hlutafjár­aukning gæti verið í formi reiðufjár sem nemur hluta af stofnkostnaði verkefnisins eða annarra tekjuberandi eigna.

Í sjötta flokki eru heimildir vegna samninga um framkvæmdir, rekstur og afmörkuð verk­efni á vegum ríkisins. Heimildirnar eru til komnar sökum þess að talið er að fimm ára samn­ingstími, sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 40. gr. laga um opinber fjármál, nr. 123/2015, sé of skammur þegar kemur að kaupum á þessari tilteknu þjón­ustu. Í samræmi við 2. mgr. 40. gr. laganna þarf heimild þingsins til að semja megi til lengri tíma en fimm ára enda eigi þau skilyrði við sem þar koma fram.

Í sjöunda flokki eru ýmsar heimildir sem eru nær allar óbreyttar frá fyrra ári. Heimild 7.25 er ný þar sem lagt er til að hægt verði að selja eða ráðstafa einingum sem kunna að myndast við uppgjör loftslagsskuldbindinga á grundvelli Evrópuregluverks í samráði við ráðherra loftslagsmála. Heimild 7.11 er ný þar sem lagt er til að taka yfir skuldabréf hjá Ríkisútvarpinu ohf., f.h. ríkissjóðs, sem útgefið var vegna uppgjörs á lífeyrisskuld­bindingum í B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Höfuðstóll lánsins er um 4 ma.kr. og áætluð árleg greiðslubyrði er um 285 m.kr. að meðtöldum verðbótum. Ákvörðun um mögulega yfirfærslu á skuldabréfinu tengist áformuðu frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Ríkisútvarpið en með því frumvarpi stendur til að skerða auglýsingatekjur um sambærilega fjárhæð og greiðslu­byrði lánsins nemur. Heimild 7.29 er ný þar sem lagt er til að hægt verði að ganga til samninga um sölu eða aðra ráðstöfun á lánum eða lánaflokkum sem veittar hafa verið af Húsnæðissjóði. Til skoðunar er að selja í heild eða hluta lána sem veitt hafa verið á vegum Húsnæðissjóðs en sjóðurinn er í eigu ríkisins og í umsjón Húsnæðis-, mannvirkja- og skipu­lagsstofnunar. Hugmyndir um sölu á hluta af lánasafninu voru kynntar í fyrsta húsnæðispakka ríkisstjórnarinnar í október 2025. Með sölu á lánasafninu er unnt að lækka skuldir ríkissjóðs og er þá sérstaklega horft til lána sem veitt hafa verið til lögaðila, þ.e. húsnæðisfélaga. Umfang lánasafns Húsnæðissjóðs er um 187 ma.kr. Um er að ræða lán sem veitt voru að stórum hluta á tíma Íbúðalánasjóðs til lögaðila en einnig lán sem veitt voru eftir stofnun Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar skv. lögum um húsnæðismál, nr. 44/1998.