5 Gjöld A1-hluta ríkissjóðs

Útgjaldahlið fjárlagafrumvarps fyrir árið 2027 er mótuð með hliðsjón af markmiðum stjórn­valda um að treysta afkomu hins opin­bera og ná jafnvægi í ríkisfjármálum. Áhersla er lögð á skýra forgangsröðun, aukna hagkvæmni í ríkisrekstri og markvissa ráðstöfun fjármuna. Með endurmati á forgangsröðun verkefna og auknu aðhaldi skapast svigrúm til að standa vörð um lögbundna grunnþjónustu og koma áherslumálum ríkisstjórnarinnar til framkvæmdar.

Vakin er athygli á því að þessi kafli tekur einungis til breytinga á fjárheimildum mál­efna­sviða samkvæmt IPSAS-reikningsskilastaðlinum. Fjallað er um breytingar á heildar­útgjöldum ríkissjóðs á þjóðhagsgrunni samkvæmt GFS-hagskýrslu­staðlinum í kafla 3 Markmið í ríkisfjár­málum og um mun á framsetningu og uppgjöri ríkis­fjármála á þessum tveimur stöðlum í við­auka með frumvarpinu.

Meðal helstu verkefna í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2027, sem fjallað er nánar um í greinar­gerðum um viðkomandi málefnasvið, eru:

• Ný hjúkrunarrými
• Aukin framlög til varnarmála
• Átak í markaðssetningu ferðaþjónustu
• Betri námsgögn og STEM-áherslur
• Aukið framlag til reksturs safna og menningarsjóða
• Styrking rekstrargrunns heilbrigðisstofnana
• Aukin framlög vegna lyfja og lækningatækja
• Framlög til byggingar og reksturs nýs úrræðis fyrir ósakhæfa einstaklinga
• Áframhaldandi hækkun almenns frítekjumarks ellilífeyrisþega
• Stytting biðlista í þjónustu við börn
• Styrking háskólastigsins

5.1 Heildarfjárheimildir 2027 og breytingar frá fjárlögum ársins 2026

Heildarútgjöld málefnasviða eru áætluð um 1.765 ma.kr. á árinu 2027. Það er um 80 ma.kr. aukning frá fjárlögum ársins 2026 en þar af eru um 60 ma.kr. vegna áætlaðra launa-, gengis- og verðlagsbreytinga. Að þeim frátöldum hækka heildarútgjöld ríkissjóðs um 20 ma.kr., eða sem nemur 1,2%. Hér á eftir er gerð grein fyrir því í hverju breytingar á útgjöldum ríkissjóðs felast. Fjallað verður um breytingar út frá hagrænni skiptingu útgjalda, breytingu eftir útgjalda­tilefnum og málefnasviðum.

Tafla 5.1 sýnir breytingar á hagrænni skiptingu fjárheimilda að raunvirði á milli fjárlaga 2026 og fjárlagafrumvarps 2027. Samtals nemur aukning rammasettra [1] útgjalda um 6,9 ma.kr., eða 0,5% á föstu verðlagi ársins 2026.

Tafla 5.1 Hagræn skipting útgjalda á verðlagi ársins 2026

Rekstrarframlög og rekstrartilfærslur aukast um 30,6 ma.kr., eða um 2,5% að launa- og verðlags­breytingum undanskildum. Til rekstrar­framlaga teljast t.d. launagreiðslur ríkissjóðs og kaup á vöru og þjónustu, en til rekstrar­tilfærslna teljast tilfærslur fjár úr ríkissjóði til ein­stak­linga, almannatrygginga og félaga­samtaka. Aukning rekstrar­­framlaga skýrist m.a. af kerfis­lægum vexti heilbrigðisþjónustu, rekstri nýrra hjúkrunar­heimila og auknum framlögum til varnartengdra málefna. Auknar rekstrar­tilfærslur skýrast m.a. af auknum framlögum til Fæð­ingarorlofssjóðs og til sjúkra­trygginga, s.s. vegna læknis- og tannlækna­kostnaðar og sjúkra­þjálfunar. Til lækkunar vega þyngst sértækar útgjalda­ráðstafanir og fækkun stöðugilda hjá rík­inu um 1%.

Fjárfestingarframlag og fjármagnstilfærslur lækka um 23,7 ma.kr. á milli ára, eða 16,3% að raunvirði. Fjárfestingarframlag endurspeglar útgjöld ríkissjóðs vegna fjárfestingaverkefna, s.s. byggingar Nýs Landspítala og framkvæmda á vegakerfinu, en fjármagnstilfærslur eru framlög án skuldbindingar um beint endurgjald frá móttakanda, t.d. styrkir til nýsköpunar­fyrirtækja og styrkir til orkuskipta. Lækkun þessara fjárheimilda milli ára skýrist einkum af endurmati á framvindu fjárfestingar­verkefna og aðlögun fjárveitinga að framkvæmda­áætlunum.

Ónýttar uppsafnaðar fjárheimildir fyrri ára verða nýttar þar sem þörf krefur, til að mæta fyrirhuguðum framkvæmdum á árinu 2027, sem dregur úr þörf fyrir nýjar fjárheimildir. Þannig verður breyt­ingin ekki til þess að hægja á framgangi verkefnanna. Sjá nánari umfjöllun í kaflanum Ráð­stafanir til að draga úr útgjaldavexti.

Gert er ráð fyrir að vaxtagjöld hækki um 6,7 ma.kr. frá fjárlögum ársins 2026 og verði um 136,1 ma.kr. á næsta ári en þar af eru um 28,3 ma.kr. gjaldfærðir vegna verðbóta verðtryggðra lána og greiddir vextir því um 107,8 ma.kr. Nánar er fjallað um vaxtagjöld í greinargerð málaflokks 33.10 Fjár­magnskostnaður.

Þá má sjá að undanskildir liðir frá rammasettum útgjöldum, aðrir en vaxtagjöld, hækka um 6,4 ma.kr. Þetta skýrist að mestu leyti af auknu framlagi vegna atvinnuleysis, alls 5,8 ma.kr., í samræmi við forsendur þjóðhagsspár um aukið atvinnuleysi á næsta ári. Þá er gert ráð fyrir að lögbundið framlag til Jöfnunarsjóðs sveitar­félaga hækki að raunvirði um 2 ma.kr. milli ára í takt við þróun útsvars.

Að viðbættum áætluðum launa- og verðlagsbreytingum er gert ráð fyrir að heildarumfang rammasettra útgjalda verði um 1.453,3 ma.kr. á næsta ári sem er aukning um 63,6 ma.kr., eða 4,6%, á milli ára. Breyting rammasettra útgjalda eftir útgjaldatilefnum skýrist af nokkrum meginþáttum eins og sést á mynd 5.1.

Mynd 5.1

Í fyrsta lagi eru breytingar á bundnum og fyrirliggjandi útgjaldaskuldbindingum sem nema samtals 37,2 ma.kr. s.s. vegna hagrænna eða kerfislægra breytinga sem bundnar eru í lögum, samningum eða með ákvörðunum ríkis­stjórnarinnar. Þar vegur 5,4 ma.kr. aukið framlag til Fæðingarorlofssjóðs einna þyngst. Í öðru lagi falla ýmis tímabundin framlög niður, m.a. 3 ma.kr. tímabundið fram­lag vegna vinnu í tengslum við Hvammsvirkjun. Í þriðja lagi eru ráðstafanir vegna almennra aðhaldsmarkmiða og sértækra aðgerða til að draga úr útgjaldavexti. Þessar aðgerðir draga úr rammasettum útgjöldum ríkissjóðs um 44,2 ma.kr. eins og fjallað er um síðar í kaflanum. Í fjórða lagi eru aukin framlög vegna brýnna verkefna, alls 28,8 ma.kr. Þar má nefna aukin fram­lög til varnartengdra verkefna, framlög til Barna- og fjölskyldustofu og áframhaldandi hækkun frítekjumarks ellilífeyrisþega. Nánar er fjallað um ný og aukin verkefni í kaflanum um breyt­ingar á fjárheimildum frá fjárlögum 2026 og í greinargerðum málefna­sviða. Í fimmta lagi eru áætluð áhrif vegna launa-, verðlags- og gengisbreytinga rammasettra útgjalda en þau nema 56,7 ma.kr. Nánar er fjallað um launa- og verðlagsforsendur frum­varpsins í kafla 5.5 Verðlagsforsendur útgjaldahliðar.

Fjárfestingar og fjármagnstilfærslur

Heildarfjárheimildir til fjárfestinga og fjármagnstilfærslna í fjárlagafrumvarpi 2027 eru 121,6 ma.kr., eða 2,2% af VLF, og lækka um 23,7 ma.kr. frá fjárlögum ársins 2026. Helstu skýringar lækkunar eru endurmat fjárveitinga til tiltekinna verkefna með hliðsjón af nýtingu þeirra undanfarin ár, s.s. til byggingaframkvæmda, stofnframlaga og rammaáætlana ESB. Megin­þungi fjárfestinga felst í framlögum til samgangna vegna viðhalds og þjónustu á vega­kerfinu, styrkjum til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina og framlögum til heilbrigðis­mála vegna byggingar Nýs Land­spítala.

Tafla 5.2 Fjárfestingar 2026 og 2027

Fjárfestingarframlög til samgönguframkvæmda nema 37,9 ma.kr. og lækka um 2,7 ma.kr. milli ára en þar vegur þyngst að tímabundnar fjárheimildir falla niður, s.s. til Hvamms­virkjunar. Horft er til þess að tilkoma innviðafélagsins Göng og brú, sem stofnað var um mitt árið 2026, muni auka slagkraft í stórum þjóðhagslega mikilvægum samgönguframkvæmdum á næstu árum en nánar er fjallað um það í kafla 6.

Bygging Nýs Landspítala er áfram stærsta einstaka framkvæmdin með 12 ma.kr. fjár­veitingu. Lækkun á framlögum til verkefnisins á milli ára skýrist af því að halda má framkvæmda- og tímaáætlun með því að ganga á ónýttar fjárveitingar fyrri ára.

Styrkir til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina nema samtals 22,3 ma.kr. en þar af er stærstur hluti, 13 ma.kr., endurgreiðslur ríkisins til fyrirtækja vegna rannsókna- og þróunar­kostnaðar.

Þá verða áfram veittar fjárheimildir til húsnæðisstuðnings með stofnframlögum og hlut­deildarlánum sem endurspeglar áherslu ríkisstjórnarinnar á aukið framboð á húsnæðismarkaði. Lækkun fjárveitinga til stofnframlaga um 3 ma.kr. á milli ára skýrist af endurmati með hliðsjón af nýtingu fjárheimilda á undanförnum árum. Áformum um byggingu húsnæðis vegna öryggis­vistunar ósakhæfra einstaklinga verður fram haldið með aukinni fjárveitingu upp á 1,3 ma.kr. Framlög til byggingar nýs fangelsis í stað Litla-Hrauns verða einnig aukin á milli ára í samræmi við áætlun um framkvæmdahraða.

Meðal þess sem fellur undir liðinn Annað í töflu 5.2 eru reglubundin framlög vegna kaupa á tækjum og búnaði hjá stofnunum ríkisins og nema þau um 10 ma.kr. á ári. Enn fremur falla þar undir ýmsar smærri innviðafjárfestingar, s.s. við hafnarframkvæmdir og nýfram­kvæmdir í sjúkrahúsþjónustu víða um land, auk viðhaldsframkvæmda á fasteignum.

Ráðstafanir til að draga úr útgjaldavexti

Ráðstafanir til að draga úr útgjaldavexti ríkissjóðs á árinu 2027 nema alls 44,2 ma.kr. og felast í almennu aðhaldi, fækkun stöðugilda og öðrum sértækum ráðstöfunum. Aðgerðirnar byggjast að verulegu leyti á þeim áformum sem kynnt voru í fjármálaáætlun fyrir árin 2027–2031 en hafa verið útfærðar nánar við undirbúning fjárlaga­frumvarpsins. Um leið og stutt er við markmið stjórnvalda um jöfnuð í rekstri ríkissjóðs og efnahagslegan stöðugleika eiga aðgerðirnar að bæta nýtingu opinberra fjár­muna og skapa svigrúm fyrir áhersluverkefni ríkis­stjórnarinnar.

Í fjármálaáætlun 2027–2031 var lögð áhersla á að hagræðing yrði ekki afmörkuð við tíma­bundin átaksverkefni heldur yrði hluti af reglubundnu fjárlagaferli. Ráðuneytin hafa skv. þeirri nálgun kortlagt umbóta- og hagræðingarverkefni og tekið mið af þeim við vinnslu fjárlaga­frumvarpsins, þannig að aðhald og umbætur fari saman við stefnumótun og forgangs­röðun fjárheimilda.

Tafla 5.3 Ráðstafanir til að draga úr útgjaldavexti

Almennt aðhald í frumvarpinu er tvíþætt. Annars vegar er um að ræða 1% almenna aðhalds­kröfu sem lögð var til grundvallar í fjármálaáætlun 2027–2031 og er ætlað að stuðla að hagkvæmari nýtingu fjármuna. Frá þeirri kröfu voru undanskilin heilbrigðis- og öldrunar­stofnanir, skólar, dómstólar og löggæslu­starfsemi. Hins vegar er í frumvarpinu gert ráð fyrir auknu almennu aðhaldi til að bæta afkomu ríkissjóðs. Það aðhald nær einnig til þeirra liða sem undanþegnir voru 1% kröfunni samkvæmt fjármálaáætlun, en þeim er gert að mæta lægri aðhaldskröfu en öðrum útgjaldaliðum. Með þessu er leitast við að dreifa aðhaldskröfunni með hliðsjón af eðli starfsemi, mikilvægi grunn­þjónustu og svigrúmi til hagræðingar.

Fækkun stöðugilda. Í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir að stöðugildum fækki um 1%, eða sem nemur um 200 stöðugildum, og að aðgerðin dragi úr útgjöldum ríkissjóðs um ríflega 3 ma.kr. á ársgrundvelli. Við nánari útfærslu fyrir fjárlagafrumvarpið hefur aðgerðin verið útfærð niður á stofnanir og verkefni með áherslu á að verja beina þjónustu við almenning. Þetta á ekki síst við um heilbrigðisþjónustu, þar sem gert er ráð fyrir að hagræðing náist eftir fremsta megni með endurskipulagningu verkefna, aukinni sjálfvirknivæðingu, betri nýtingu stoðþjónustu og samræmingu verkferla fremur en skerðingu á grunnþjónustu. Markmiðið er að aðgerðin skili varanlegri lækkun rekstrarkostnaðar en leiði ekki einungis til tilfærslu útgjalda milli liða eða ára.

Sértækar ráðstafanir. Auk almenns aðhalds og fækkunar stöðugilda er gripið til sértækra ráðstafana. Þær eiga ýmist rætur að rekja til vinnu ráðuneyta og stofnana eða þeirra umbóta- og hagræðingartillagna sem mótaðar hafa verið síðan núverandi ríkisstjórn tók við, m.a. af hagræðingarhópi ríkisstjórnarinnar. Ráðstafanirnar felast í breyttri forgangsröðun, frestun eða niður­fellingu verkefna, endurskoðun fjárheimilda og forsendna, breyttu fyrirkomulagi þjón­ustu, sameiningu stofnana og aukinni hagræðingu í rekstri. Áfram verður lögð áhersla á hagkvæmari opinber innkaup sem sérstakt hagræðingarverkefni þvert á ríkisreksturinn. Verk­efnið felur m.a. í sér markvissari nýtingu rammasamninga, aukna samræmingu innkaupa og lækkun innkaupakostnaðar þar sem svigrúm er til staðar. Við ákvörðun markmiða fyrir ein­stakar stofnanir er m.a. horft til umfangs innkaupa þeirra og núverandi nýtingar rammasamn­inga. Á heilbrigðissviði vegur hagræðing í opinberum innkaupum þungt, en gert er ráð fyrir að hún nemi tæpum 800 m.kr. alls. Stærstur hluti fellur til á sjúkrahússviði, auk hagræðingar hjá heilbrigðis­stofnunum, heilsu­gæslu og hjúkrunarrýmum. Þá er gert ráð fyrir hagræðingu með sameiningu og endur­skipu­lagningu stofnana og verkefna. Þar má nefna sameiningu Matvæla­stofnunar, Fiskistofu og Verðlagsstofu skiptaverðs í nýja Stofnun atvinnuveganna, auk hag­ræðingar­áforma sem tengjast m.a. skipulagi dómstóla, lögreglu, safnastarfsemi og háskóla­stigs. Mark­miðið er að nýta betur stoðþjónustu, draga úr tvíverknaði og skapa stærri og hag­kvæmari rekstrareiningar.

Hluti ráðstafananna felst í endurmati á fjárþörf vegna fjárfestingarverkefna og tíma­setningu fjárveitinga. Við undirbúning frumvarpsins hefur verið lagt mat á framvindu verkefna og stöðu ónýttra fjárheimilda fyrri ára. Þar sem uppsafnaðar heimildir eru taldar nægja til að mæta áætlaðri framkvæmd að hluta eða öllu leyti á árinu 2027 verður dregið úr umfangi nýrra fjár­heimilda til þessara verkefna. Slíkar ráðstafanir fela fyrst og fremst í sér bætta fjárstýringu með aðlögun fjárveitinga að stöðu framkvæmda án þess að dregið sé úr heildarumfangi viðkomandi verkefna. Þessar ráðstafanir geta kallað á auknar fjár­heimildir síðar eftir því sem verkefnum vindur fram sem gert er ráð fyrir að verði mætt á seinni hluta fjármálaáætlunar. Aðgerðin er liður í að bæta áætlanagerð hins opinbera, draga úr uppsöfnun ónýttra heimilda og tryggja að fjárveitingar séu ekki bundnar í verkefnum umfram það sem raunveruleg framkvæmd gefur tilefni til. Meðal stærri ráðstafana af þessu tagi er 8 ma.kr. lækkun framlags til Nýs Landspítala árið 2027 en alls á Nýi Landspítalinn 20 ma.kr. í uppsafnaðar heimildir, tímabundin 2 ma.kr. lækkun framlags til Betri samgangna og hliðrun framlaga vegna byggingar fangelsisins á Stóra-Hrauni í samræmi við uppfærða framkvæmda­áætlun. Þá er gert ráð fyrir að fjárheimildir til stofnframlaga lækki um 3 ma.kr. milli ára. Sú ákvörðun byggist á því að nýting stofnframlaga hefur verið undir áætlunum undanfarin ár, m.a. vegna aðstæðna á byggingamarkaði og hægari framvindu verkefna. Ónýtt fjárheimild ársins 2025, samtals 4,8 ma.kr., var yfirfærð á milli ára og bættist því við 7,5 ma.kr. fjárheimild ársins 2026 sem jafngildir heildarfjárheimild upp á 12,3 ma.kr. Með hliðsjón af því er talið svigrúm til að lækka nýjar fjár­heimildir tímabundið án þess að draga að sama skapi úr möguleikum til úthlutunar, enda verði áfram unnt að nýta upp­safnaðar heimildir eftir því sem verkefni komast til framkvæmda. Aðrar sértækar ráðstafanir fela m.a. í sér lækkun nýrra fjárheimilda vegna þátttöku Íslands í rammaáætlunum Evrópu­sambandsins um 3,5 ma.kr. árið 2027. Lækkunin byggist á því að nýttar verða uppsafnaðar ónýttar fjárheimildir frá fyrri árum til að mæta greiðslum ársins og hefur þetta því engin áhrif á skuldbindingar Íslands.

Tafla 5.4 sýnir fjárhagsleg áhrif þeirra ráðstafana sem teknar hafa verið við gerð frum­varpsins, sundurliðuð eftir rekstri og fjárfestingu. Þar undir falla almennt og aukið almennt aðhald, sértækar útgjaldaráðstafanir og endurmat á fjárþörf, m.a. með hliðsjón af framvindu verkefna og ónýttum fjárheimildum fyrri ára. Hluti ráðstafananna felur því í sér varanlega lækkun útgjalda eða hægari útgjaldavöxt en aðrar fela fyrst og fremst í sér breytta tímasetningu fjármögnunar.

Tafla 5.4 Fjárhagsleg áhrif ráðstafana til að draga úr útgjaldavexti og fjárþörf eftir saman­dregnum málefna­sviðum

5.2. Breytingar frá fjárlögum 2026 eftir málefnasviðum

Í umfjölluninni hér á eftir er fjallað um breytingar á heildarútgjöldum í fjárlagafrumvarpi ársins 2027 frá fjárlögum ársins 2026 eftir samandregnum málefnasviðum. Samtals nema breytingar á heildarútgjöldum í frumvarpinu 20 ma.kr., eða um 1,2%, en þá hafa launa- og verðlagsbreytingar verið undanskildar. Mynd 5.2 sýnir breytingar heildarútgjalda eftir mál­efnasviðum.

Breytingar á útgjöldum frá fjárlögum 2026 endurspegla skýra forgangs­röðun í þágu vel­ferðar og grunnþjónustu, samhliða aðhaldi á öðrum sviðum. Mest aukast framlög til félags- og tryggingamála og heilbrigðismála, auk þess sem auknu fjármagni er varið til utanríkismála og mennta- og menningarmála. Á móti lækka útgjöld á nokkrum sviðum, m.a. vegna hagræðingar, endurmats á fjárþörf og hliðrunar fjárfestingarframlaga milli ára. Þannig er svigrúm skapað til að mæta auknum útgjöldum án þess að vikið sé frá markmiðum stjórnvalda um bætta afkomu ríkissjóðs. Þá skýrist lækkunin jafnframt af því að tímabundnar heimildir falla niður, s.s. á málefnasviði samgöngu- og fjarskiptamála þar sem tímabundið framlag í tengslum við Hvammsvirkjun fellur niður, alls 3 ma.kr. Lækkun framlaga til nýsköpunar, rannsókna og þekkingargreina skýrist einkum af tímabundinni lækkun framlags Íslands til rammaáætlana Evrópusambandsins um menntun, rannsóknir og tækniþróun um 3,5 ma.kr., en þar sem ónýttar fjárheimildir frá fyrri árum verða nýttar árið 2027 hefur hún ekki áhrif á skuldbindingar Íslands gagnvart áætlununum. Framlög til umhverfis- og orkumála lækka um 4,3 ma.kr. að raunvirði frá fyrra ári. Breytingarnar skýrast einkum af endurmati á stuðningi við orkuskipti og ráðstöfun losunarheimilda. Á sama tíma er auknu fjármagni tímabundið varið til að hraða framkvæmdum við ofanflóðavarnir og efla vöktun náttúruvár.

Mynd 5.2

Framlög til félags-, húsnæðis- og tryggingamála [2] hækka um 14,9 ma.kr. að raunvirði, eða sem nemur 3,4%. Hækkunin ræðst af nokkrum þáttum. Framlög til Fæðingarorlofssjóðs hækka um 6,8 ma.kr., m.a. með hliðsjón af raunþróun á yfirstandandi ári. Merki eru um að hækkun hámarksgreiðslu úr Fæðingar­orlofssjóði í 900 þúsund kr. á mánuði frá ársbyrjun 2026 hafi haft í för með sér aukna orlofs­töku foreldra. Jafnframt hafa meðaltekjur foreldra sem nýta réttinn hækkað umtalsvert undanfarin misseri. Þá hækkar framlag vegna atvinnuleysistrygginga um 5,7 ma.kr. í samræmi við horfur um aukið atvinnuleysi frá fyrri forsendum. Í samræmi við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar um að hækka frítekjumark ellilífeyris í skrefum í 60 þúsund kr. á mánuði er framlag aukið um 1 ma.kr. Um er að ræða aðra hækkun af þremur. Framlag til Barna- og fjölskyldustofu er aukið um 1 ma.kr. í því skyni að viðhalda þjónustustigi stofn­un­arinnar. Þá er framlag aukið um 0,8 ma.kr. vegna ábyrgðar ríkisins á fjármögnun sérhæfðrar þjónustu við börn með fjölþættan vanda sem vistuð eru utan heimilis. Framlagið kemur til viðbótar 3 ma.kr. sem veitt var í fjárlögum líðandi árs á grundvelli samkomulags ríkis og sveitarfélaga um yfirfærslu á þjónustu við börn með fjölþættan vanda frá sveitarfélögum.

Í frumvarpinu hækka útgjöld til heilbrigðismála [3] um 7,2 ma.kr. að raunvirði sem er 1,6% hækkun. Fjárveiting vegna rekstrar hækkar um 16 ma.kr., eða 3,9%. Þar af er rekstur styrktur um 5,3 ma.kr. vegna fjölgunar og öldrunar þjóðarinnar sem dreifist milli sérhæfðrar sjúkrahús­þjónustu, heilsugæslu og lyfja. Þá er gert ráð fyrir aukinni fjárveitingu til Sjúkratrygginga Íslands um 4,8 ma.kr. vegna aukinnar þjónustuþarfar og styttingar biðlista. Fjárheimildir vegna reksturs og leigu nýrra hjúkrunarheimila aukast um 3,4 ma.kr. í takt við opnun nýrra rýma. Framlag til endurhæfingarþjónustu sem áður var tímabundið er gert varanlegt, alls um 1 ma.kr. Rekstur matsdeildar við bráðamóttökuna við Landspítalann er að fullu fjármagnaður með 1 ma.kr. fjárveitingu og þá eru veittir 0,7 ma.kr. til að efla sérnám lækna. Fjárfestingarheimild er lækkuð um 8,9 ma.kr. með hliðsjón af uppsöfnuðum ónýttum heimildum fyrri ára vegna Nýs Landspítala. Lækkunin hefur ekki áhrif á framvindu eða umfang framkvæmdarinnar enda eru fyrirliggjandi fjárheimildir nægar til að mæta áætlaðri fjárþörf verkefnisins á árinu 2027. Gert er ráð fyrir að aukinni fjárþörf verði mætt á seinni hluta fjármálaáætlunar eftir því sem verkinu vindur fram. Aðhald sem stofnunum er ætlað að útfæra nemur 2,3 ma.kr. og snýr m.a. að opin­berum innkaupum og fækkun stöðugilda, auk almenns aðhalds.

Framlög til samgöngu- og fjarskiptamála [4] lækka um 3,2 ma.kr. að raunvirði frá fjárlögum fyrra árs, eða sem nemur 4,3%. Skýrist lækkunin fyrst og fremst af tímabundnum fjár­heim­ildum sem falla niður, m.a. til vegagerðar við Hvammsvirkjun. Samhliða nýfram­kvæmdum verður áfram áhersla á að vinna upp viðhaldsskuld sem safnast hefur upp um langt skeið. Þá er lagt til að framlög til Betri samgangna lækki tímabundið um 2 ma.kr. og gengið verði á upp­safnaðar heimildir. Í samræmi við stefnu ríkisstjórnar eru framlög til vega­kerfisins aukin um 1,6 ma.kr. Einnig er lagt til að styrkir til almenningssamgangna á landsbyggðinni hækki um tæpan 1 ma.kr.

Framlög til utanríkismála og alþjóðlegrar þróunarsamvinnu [5] hækka um 2,4 ma.kr. að raunvirði frá fjárlögum fyrra árs, eða sem nemur 6%. Hækkar fjárveiting vegna varnartengdra verkefna um 2,4 ma.kr., m.a. til að standa við skuldbindingar um varnarmál sem styðja við áfallaþol, öryggi og varnir. Um viðmið og markmið má lesa í fjárlagafrumvarpi fyrir árið 2026. Enn fremur er rammagrein í fjármálaáætlun 2027–2031 um útgjaldaviðmið NATO til varn­ar­mála. Fjár­veitingar til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu hækka um 0,3 ma.kr. í takt við vöxt þjóðar­tekna.

Framlög til almanna- og réttaröryggis [6] lækka um 0,1 ma.kr. að raunvirði frá fjárlögum fyrra árs, eða sem nemur 0,3%. Framlag vegna byggingar nýs fangelsis í stað Litla-Hrauns er aukið um 1,3 ma.kr. í takt við áætlaðan framkvæmdahraða. Stefnt er að því að verklok verði árið 2031 og að heildarkostnaður við 1. áfanga uppbyggingarinnar nemi um 17,9 ma.kr. Alls falla niður 0,4 ma.kr. sem er hluti af tímabundnum aðgerðum gegn ofbeldi barna. Aðhald á stofnanir sem nemur 0,6 ma.kr. snýr m.a. að sameiningu lögregluembætta og opinberum inn­kaupum.

Framlög til mennta- og menningarmála [7] hækka að raunvirði um 1,4 ma.kr. frá fjárlögum fyrra árs, eða sem nemur 0,8%. Til að mæta markmiðum ríkisstjórnar um sókn í menntamálum er lagt til að veita 1,3 ma.kr. til styrkingar háskólastigsins og 0,7 ma.kr. framlag til náms­gagna­útgáfu og innleiðingar á STEM-áherslum í grunn- og framhaldsskólum. Þá er framlag aukið um samtals 0,3 ma.kr. til að mæta fjölgun nemenda í framhaldsskólum. Áfram er veitt framlag til byggingar Þjóðarhallar með 1,2 ma.kr. hækkun frá fyrra ári. Ríkið greiðir 55% af heildar­kostnaði á móti Reykjavíkurborg og eru áætluð verklok árið 2030. Þá er ráðgert að veita 0,7 ma.kr. framlög til máltækniverkefna sem og 0,5 ma.kr. aukið framlag til menningarsjóða, listamannalauna og safnastarfsemi, auk þess sem stuðningur við einkarekna fjölmiðla er aukinn um 0,3 ma.kr.

Framlög til nýsköpunar-, rannsókna- og þekkingargreina [8] lækka um 3,7 ma.kr. að raun­virði frá fjárlögum fyrra árs, eða sem nemur 10,7%. Lækkunina má helst rekja til þess að fram­lag til rammaáætlana ESB um menntun, rannsóknir og tækniþróun lækkar tímabundið um 3,5 ma.kr. Lækkunin er gerð í ljósi þess að undanfarin ár hefur ónýtt fjárheimild flust á milli ára sem gert er ráð fyrir að verði nýtt að fullu árið 2027 og hefur því ekki áhrif á skuldbindingar Íslands gagnvart áætlununum. Jafnframt lækkar framlag til stuðnings við nýsköpunarfyrirtæki um 1,7 ma.kr. Lækkunin er í samræmi við áætlun Rannsóknarmiðstöðvar Íslands (Rannís) um stuðningsgreiðslur til rannsóknar og þróunar á næsta ári, en greiðslurnar hafa farið lækkandi eftir skarpan vöxt til ársins 2024. Á móti hækkar fjárveiting til endurgreiðslna vegna kvik­myndagerðar á Íslandi um samtals 0,8 ma.kr. Með þeirri hækkun er komið til móts við vilyrði sem gefin hafa verið fyrir næsta ár. Þá er veitt 0,4 ma.kr. framlag vegna verkefna tengdum gervigreind í því skyni að efla nýsköpun.

Framlög til umhverfis- og orkumála [9] lækka um 4,3 ma.kr. að raunvirði frá fjárlögum fyrra árs, eða sem nemur 8,2%. Dregið er úr styrkjum til orkuskipta um 3,2 ma.kr. sem liður í aðhaldsaðgerðum, en þar af er lækkun um 1 ma.kr. tímabundin til eins árs. Þá lækkar ráðstöfun losunarheimilda um 1,7 ma.kr. Innan málaflokks 17.40 Varnir gegn náttúruvá er veitt tíma­bundið aukið 300 m.kr. framlag til að flýta framkvæmdum við ofanflóðavarnir. Einnig er gerð varanleg færsla fjárheimildar upp á 450 m.kr. á milli málaflokka frá Ofanflóðasjóði til Veður­stofunnar vegna verkefna á sviði vöktunar náttúruvár og rýmingaráætlana.

Önnur málefnasvið [10] hækka samanlagt um 5,5 ma.kr. að raunvirði milli ára, eða um 1,4%. Breytingin skýrist að megninu til af endurmati á áætluðum vaxtagjöldum sem leiðir til 6,7 ma.kr. hækkunar á framlagi. Framlag til almenna varasjóðsins hækkar um 1 ma.kr., einkum vegna uppfærslu á svigrúmi á árinu sem fært er á sjóðinn, en skv. lögum skal umfang sjóðsins nema að lágmarki 1% af heildarfjárheimildum. Þá falla niður tímabundin 1,1 ma.kr. viðbótar­framlög til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga vegna innleiðingar á lögum um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna en fimm ár verða liðin frá gildistöku laganna. Veittir eru 0,8 ma.kr. til nýbyggingar við Stjórnarráðshúsið en áætlað er að heildarkostnaður við framkvæmdina verði 3,4 ma.kr. Þá hækka framlög til sóknargjalda um 0,2 ma.kr. Hækkunin er gerð samfara laga­breytingu um reiknireglu sóknargjalda og er ætlað að festa í sessi varanlega hækkun til mál­efnisins. Á móti er gert ráð fyrir að fjárveitingar til lífeyrisskuldbindinga lækki um 1,7 ma.kr., m.a. vegna þess að horfir til fækkunar lífeyrisþega næstu árin. Niður falla samtals 0,7 ma.kr. vegna tímabundinna verkefna tengdum málefnum Grindavíkur.

Tafla 5.5 sýnir breytingar á rammasettum útgjöldum milli fjárlaga 2026 og frumvarps til fjár­laga fyrir árið 2027 eftir málefnasviðum án launa-, gengis- og verðlags­breytinga.

Tafla 5.5 Breytingar á rammasettum útgjöldum milli fjárlaga 2026 og frumvarps til fjárlaga fyrir árið 2027

5.3 Áhrif á jafnrétti kynjanna

Fjöldi nýrra útgjaldaráðstafana í frumvarpi til fjárlaga 2027, þ.e. breytingar frá gildandi fjárlögum, hefur verið greindur með aðferðum kynjaðrar fjárlagagerðar í samræmi við 18. gr. laga um opinber fjármál. Þá er umfjöllun um áhrif tekjuráðstafana að finna í kafla 4 Tekjur ríkissjóðs (A1-hluta). Áhersla var lögð á að meta áhrif tillagna sem tengjast nýjum verkefnum eða öðrum ákvörðunum ríkisstjórnar. Lagt var mat á hvort ráðstafanirnar væru líklegar til að stuðla að jafnrétti kynjanna, viðhalda óbreyttu ástandi eða auka kynjamisrétti og beinist grein­ingin fyrst og fremst að stöðu kvenna og karla þar sem takmarkaðar upplýsingar liggja fyrir um önnur kyn. Þá er einnig leitast við að greina áhrif á aðra hópa eftir því sem við á og gögn liggja fyrir. Eftirfarandi er samantekt á helstu niðurstöðum greiningarinnar.

Útfærsla á aðhaldi getur haft ólík áhrif á kynin. Skilgreining almenna aðhaldsmarkmiðsins, þar sem helstu þjónustukerfum ríkisins er gert að mæta lægri aðhaldskröfu en öðrum útgjalda­liðum, er talin styðja við markmið um jafnrétti. Mikilvægt er að huga að kynja- og jafnréttis­sjónarmiðum, þar á meðal búsetu, við útfærslu á fækkun stöðugilda hjá ríkinu en sértækar ráðstafanir í formi hagkvæmari opinberra innkaupa og endurmats á fjárþörf vegna fjárfesting­arverkefna eru ekki taldar til þess fallnar að hafa áhrif á jafnrétti.

Auknar útgjaldaráðstafanir á sviði félags-, húsnæðis- og tryggingamála eru heilt yfir taldar stuðla að jafnrétti. Hækkun á hámarksgreiðslum fæðingarorlofs bætir afkomu foreldra í fæðingarorlofi en konur taka að meðaltali lengra orlof en karlar. Hækkunin hefur aukið nýtingu foreldra á fæðingarorlofi og er því skýr hvati til jafnari skiptingar fæðingarorlofs. Vegna kyn­bundins launamunar lendir hærra hlutfall feðra en mæðra á þaki hámarksgreiðslna. Umönnun barna hefur sögulega hvílt þyngra á herðum kvenna og því eru aukin framlög til Barna- og fjölskyldustofu, m.a. vegna uppbyggingar vistunarúrræða utan heimilis fyrir börn með fjölþættar stuðningsþarfir, talin geta létt álagi af fjölskyldum og ekki síst mæðrum. Atvinnuleysi mælist nokkru meira hjá körlum en konum í lok júlí 2026 en ef litið er til langtímaatvinnuleysis er almennt svipað hlutfall karla og kvenna á atvinnuleysisskrá. Atvinnuleysi mælist jafnframt mest í greinum sem eru fremur kynja­skiptar, þar á meðal í verslun og vöruflutningum, opinberri þjónustu, fræðslu og heilbrigðis- og félagsþjónustu sem og í byggingastarfsemi og mannvirkjagerð. Þá mun afnám vaxtabóta hafa meiri áhrif á konur en karla í ljósi þess að um 60% af heildarfjárhæð greiddra vaxtabóta árið 2025 runnu til kvenna.

Almennt má telja að aukin framlög til heilbrigðismála stuðli að jafnrétti. Er þar m.a. horft til þess að konur eru líklegri en karlar til að búa við heilsubrest og nota því bæði heilbrigðis­þjónustu og lyf meira en karlar. Aukin framlög til Sjúkratrygginga Íslands eru talin geta bætt stöðu kvenna en þær nýta sér þjónustu sérgreinalækna í meira mæli en karlar í meiri hluta flokka. Skýrist það að hluta til af aukinni þörf kvenna á barneignaraldri fyrir þjónustu sérgreinalækna. Aftur á móti getur hækkun á komugjöldum í heilsugæslu takmarkað aðgengi tekjulægri hópa og þá kvenna í meira mæli en karla. Bætt aðgengi að hjúkrunarrýmum er hins vegar til þess fallið að draga úr ólaunaðri umönnun sem konur sinna í meira mæli en karlar. Þá eru framkvæmdir við Nýjan Landspítala taldar munu stuðla að umbótum í starfsumhverfi sem dregið geta úr álagi og þannig fyrirbyggt veikindafjarveru sem mælist hlutfallslega meiri hjá konum en körlum meðal starfsfólks spítala.

Á sviði mennta- og menningarmála eru enn tækifæri til að vinna gegn staðalímyndum á vinnumarkaði og jafna þannig stöðu kynjanna. Talsverður kynjahalli er á námsvali á fram­haldsskólastigi, sérstaklega þegar kemur að starfsnámi, en aukin framlög vegna nemenda­fjölgunar eru þó talin viðhalda óbreyttri stöðu kynjanna. Konur hafa um árabil verið mikill meiri hluti nemenda í háskólum landsins og námsval á háskólastigi er jafnframt nokkuð kyn­bundið eftir greinum. Því eru með auknu fjármagni til háskólastigsins bæði tækifæri til að leitast við að fjölga karlkyns nemendum sem og að jafna kynjahlutfall innan tiltekinna náms­greina. Aukið fjármagn til uppbyggingar á STEM-greinum á grunn- og framhaldsskólastigi er jafnframt metið til þess fallið að styðja við þau markmið. Þá er við hönnun Þjóðarhallarinnar tekið mið af kynja- og jafnréttissjónarmiðum og áhersla lögð á að byggingin komi til með að mæta fjölbreyttum þörfum fólks.

Meðal ráðstafana á öðrum málefnasviðum er bygging nýs fangelsis í stað Litla-Hrauns sem mun bæta aðbúnað fanga og starfsfólks sem og aðstöðu til heimsókna. Fangar eru í miklum meiri hluta karlmenn en breytingarnar eru heilt yfir til þess fallnar að stuðla að jafnrétti. Þá hefur ofbeldi meðal barna kynjaðar birtingarmyndir, t.d. í formi líkamlegs ofbeldis meðal drengja og kynbundins og stafræns ofbeldis gagnvart stúlkum. Mikilvægt er að taka mið af þeirri stöðu við forgangsröðun verkefna í kjölfar niðurfellingar á tímabundnum framlögum til ýmissa verkefna vegna ofbeldis barna.

5.4 Útgjaldabreytingar frá fjármálaáætlun

Fjárlagafrumvarp ársins 2027 byggist á stefnumörkun málefnasviða sem samþykkt var í fjármálaáætlun 2027–2031 í maí sl. Rammasett útgjöld í fjármálaáætlun námu 1.409 ma.kr. á verðlagi ársins 2026. Frá samþykkt áætlunarinnar hafa útgjaldaforsendur verið endurmetnar, nýjar ákvarðanir teknar til að styðja við markmið ríkisstjórnarinnar um jöfnuð í ríkisfjármálum og aðhaldsráðstafanir útfærðar nánar niður á málaflokka, stofnanir og verkefni.

Í fjárlaga­frumvarpi 2027 er gert ráð fyrir að rammasett útgjöld verði 12,7 ma.kr. lægri en í fjármála­áætlun, eða sem nemur um 0,9%, þegar launa- og verðlagsbreytingar eru undan­skildar.

Mest er hækkunin frá fjármálaáætlun á málefnasviði 29 Fjölskyldumál, eða um 5 ma.kr. Hún skýrist fyrst og fremst af auknu framlagi til Fæðingarorlofssjóðs vegna uppfærðs mats á útgjaldaþróun sjóðsins, m.a. vegna hækkunar hámarksgreiðslna, afturvirkni þeirrar breytingar og fjölgunar þeirra sem fá hámarksgreiðslur. Útgjöld á málefnasviði 27 Örorka og málefni fatlaðs fólks hækka um 3,7 ma.kr. frá fjármálaáætlun, einkum vegna framlags úr ríkissjóði til jöfnunar á örorkubyrði lífeyrissjóða sem ekki hafði verið gert ráð fyrir í fjármálaáætlun. Þá hækka útgjöld til heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa um 1,3 ma.kr.

Á móti lækka útgjöld á nokkrum málefnasviðum frá fjármálaáætlun. Þær skýrast annars vegar af auknu almennu aðhaldi sem kom inn við vinnslu fjárlagafrumvarpsins, alls 2 ma.kr. og breyttri forgangsröðun, og hins vegar af endurmati á fjárþörf einstakra verkefna líkt og rakið er í kafla um ráðstafanir hér að ofan. Mesta breytingin er á málefnasviði 23 Sjúkrahús­þjónusta þar sem áætluð útgjöld eru 9,8 ma.kr. lægri en gert var ráð fyrir í fjármálaáætlun. Þar vegur þyngst endurmat á fjárþörf vegna Nýs Landspítala, þar sem upp­safnaðar fjárheimildir draga úr þörf fyrir nýtt framlag árið 2027. Þá lækka fjárheimildir á málefnasviði 31 Húsnæðis- og skipulagsmál um 3,9 ma.kr. vegna breytts mats á fjárþörf og tímasetningar framlaga til stofnframlaga líkt og fjallað hefur verið um. Sjá nánari umfjöllun í kaflanum Ráðstafanir til að draga úr útgjaldavexti.

Breytingarnar frá fjármálaáætlun eru því af ólíkum toga. Hluti þeirra endurspeglar uppfært mat á undirliggjandi útgjaldaþróun og nýjar ákvarðanir stjórnvalda, hluti felur í sér varanlega lækkun útgjalda eða hægari útgjaldavöxt og hluti endurspeglar fyrst og fremst breytta tímasetn­ingu fjármögnunar og minni þörf fyrir nýjar fjárheimildir á árinu 2027.

Í töflu 5.6 er sýnd sundurliðun breytinga á rammasettum útgjöldum eftir málefnasviðum milli fjármálaáætlunar 2027–2031 og fjárlagafrumvarps 2027.

Tafla 5.6 Breyting frá ramma gildandi fjármálaáætlunar eftir málefnasviðum

5.5 Verðlagsforsendur útgjaldahliðar

Í fjárlagafrumvarpinu eru fjárheimildir málefnasviða og málaflokka settar fram á áætluðu verðlagi ársins 2027. Verðlagsbreytingar á milli áranna 2026 og 2027 miðast við þjóðhagsspá Seðlabanka Íslands frá maí sl. en áætlaðar launabætur til stofnana taka mið af kjarasamningum. Ekki er spáð fyrir um gengi gjaldmiðla heldur er það uppfært miðað við meðalgengi í júlí 2026. Launa-, verðlags- og gengisbreytingar á fjárheimildum málefnasviða og málaflokka í frum­varpinu nema samtals 59,9 ma.kr., eins og sjá má í meðfylgjandi töflu.

Tafla 5.7 Verðlagsbreytingar fjárlagafrumvarpsins 2027

Launaforsendur. Hækkun fjárheimilda málefnasviða og málaflokka í fjárlagafrumvarpinu vegna launahækkana er tvíþætt. Annars vegar er um að ræða endurmat launforsendna fyrri ára og mat á áhrifum þeirra á ársgrundvelli fyrir 2027. Áætlað er að útgjöld ríkissjóðs vegna hækkana fyrri ára og endurmats á launa­forsendum nemi 11,1 ma.kr. til hækkunar á árs­grundvelli vegna fjárlaga fyrir árið 2027.

Áætlaðar launabætur vegna launahækkana á árinu 2027 taka mið af gerðum kjara­samningum opinberra starfsmanna. Miðað við þær forsendur verður meðalhækkun launataxta opinberra starfsmanna 3,8%, hlutfallslega meiri hjá lægra launuðum hópum vegna áhrifa krónutöluviðmiða. Áætluð útgjöld ríkissjóðs vegna þessara kostnaðarhækkana nema 13,6 ma.kr. á árinu 2027.

Atvinnuleysisbætur og bætur almannatrygginga. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að bætur almannatrygginga, þ.e. elli- og örorkulífeyrir og bætur samkvæmt lögum um félagslega aðstoð, hækki um 7,3% frá 1. janúar 2027. Hækkunin byggist á uppfærðri spá um þróun launavísitölu árin 2026 og 2027, ásamt leiðréttingu sem tekur mið af þróun vísitölunnar frá 1. júní 2025, sbr. 62. gr. laga um almannatryggingar, nr. 100/2007. Samkvæmt ákvæðinu skal ákvörðun bóta­fjárhæða taka mið af þróun launavísitölu frá þeim degi, þó þannig að þær hækki aldrei minna en sem nemur hækkun vísitölu neysluverðs. Forsendur fjárlagafrumvarpsins gera ráð fyrir að vísitala neysluverðs hækki um 3,6% árið 2027. Fyrir lagabreytinguna var við ákvörðun hækk­unar bóta miðað við áætlaða launaþróun. Samkvæmt því hefðu bætur almannatrygginga hækkað um 4,0% árið 2027 í stað 7,3%. Atvinnuleysisbætur falla ekki undir ákvæði 62. gr. og er gert ráð fyrir að þær hækki um 4,0%, í samræmi við spá um kjarasamn­ingsbundnar launahækkanir á árinu. Áætluð útgjöld vegna þeirrar hækkunar nema um 1,8 ma.kr.

Almennar verðlagsforsendur. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir 3,6% hækkun annarra rekstrargjalda en launa milli áranna 2026 og 2027. Hækkunin er í samræmi við verðbólguspá fyrir árið 2027 skv. þjóðhagsspá Seðlabanka Íslands frá maí sl. Algengt er að slík rekstrar­gjöld nemi um 20–30% af veltu stofnana en gert er ráð fyrir að aukin útgjöld vegna þessara verð­lagsbreytinga nemi 12,5 ma.kr.

Gengisforsendur. Forsendur fjárlagafrumvarps fyrir árið 2027 miðast við meðalgengi í júlí 2026. Gengi íslensku krónunnar hefur tekið nokkrum breytingum frá forsendum fjárlaga fyrir árið 2026. Gengisvísitalan er nú 2,1% hærri og hefur gengi íslensku krónunnar gagnvart bandaríkjadal veikst um 2,6%, um 0,7% gagnvart evru og um 2,8% gagnvart bresku pundi. Breytingar á gengi gjaldmiðla leiða til 0,5 ma.kr. hækkunar fjárheimilda þar sem útgjöld eru beintengd gengi, einkum í utanríkismálum og vegna lyfjakostnaðar.

5.6 Skuldbindandi samningar og styrktarsamningar

Árlega efna ráðuneyti og stofnanir til útgjalda með samningum, á grundvelli 40. gr. laga um opinber fjármál, og á grundvelli 42. gr. sömu laga um styrkveitingar, við samtök, einkaaðila og sveitarfélög. Tilgangur og markmið með samningum eða styrkjum skv. þessum greinum laganna geta verið margs konar.

Flokkun samninga. Samningar um framkvæmdir, rekstur og afmörkuð verkefni falla undir 40. gr. laga um opinber fjármál. Samkvæmt þeirri grein er ráðherrum veitt heimild, með sam­þykki fjármála- og efnahagsráðherra, til að gera samninga um þjónustu- og rekstrarverkefni til lengri tíma en eins árs í senn en þó að hámarki til fimm ára, að öðrum kosti þurfi samþykki Alþingis. Með samningi um rekstur er átt við samning um afmarkaða rekstrarþætti eða þjónustu sem ríkið veitir enda sé ekki um að ræða verkefni sem feli í sér vald til að taka ákvarðanir er lúta að réttindum og skyldum nema fyrir því liggi skýr lagaheimild. Skriflegir samningar eiga að vera til um öll lögbundin verkefni sem ráðuneyti og stofnanir hafa samið um og aðrir en ríkisaðilar inna af hendi. Réttarstaða þeirra sem þjónustan beinist að breytist því ekki þó að ríkið feli öðrum aðila að sjá um lögbundinn rekstur eða þjónustu. Með 40. gr. laga um opinber fjármál er stofnunum einnig veitt heimild til að gera samninga um afmörkuð rekstrarverkefni án samþykkis hlutaðeigandi ráðuneytis og fjármála- og efnahagsráðuneytis ef samanlögð árleg fjárskuldbinding ríkisaðilans vegna samninga fer ekki yfir 15% af árlegum heildarútgjöldum hans. Þar er þó fyrst og fremst um að ræða minni háttar samninga eins og rekstur upplýsinga­kerfa, tölvuumsjón og rekstrarleigusamninga. Það er á ábyrgð hvers ríkisaðila að tryggja að útgjöld vegna samninga séu í samræmi við þá stefnumörkun sem liggur til grundvallar fjár­málaáætlun og rúmist innan þeirra fjárheimilda sem Alþingi hefur samþykkt til þess mál­efnasviðs og málaflokks sem verkefnið fellur undir.

Ráðherrum er skv. lögunum einnig heimilt að gera styrktar- og samstarfssamninga um verkefni sem ekki falla beinlínis undir lögbundin verkefni ríkisins. Um slíka samninga gildir 42. gr. laga um opinber fjármál sem fjallar um styrkveitingar. Samkvæmt greininni er hverjum ráðherra heimilt að veita tilfallandi styrki og framlög til verkefna sem varða þá mála­flokka sem þeir bera ábyrgð á. Markmið þeirra er að styrkja eða ganga til samstarfs við aðila um verkefni sem almennt eru uppbyggileg eða nauðsynleg í samfélaginu. Við úthlutun styrkja og framlaga skal gæta jafnræðis, hlutlægni, gagnsæis og samkeppnissjónarmiða.

Tafla 5.8 Yfirlit yfir skuldbindandi samninga eftir málefnasviðum

Heildarumfang skuldbindandi samninga. Umfang skuldbindandi samninga ríkissjóðs er umtalsvert, bæði hvað varðar fjölda og fjárhagslegt umfang. Tafla 5.8 sýnir annars vegar heildarskuldbindingu og fjölda allra rekstrar- og þjónustusamninga og hins vegar styrktar- og samstarfssamninga eftir málefnasviðum. Rétt er að vekja athygli á því að í yfirliti 6 í fylgiriti með fjárlagafrumvarpinu eru sýndir allir skuldbindandi samningar eftir málefna­sviðum og málaflokkum.

Skuldbindandi samningar sem í gildi eru á þessu ári eru alls 537 talsins. Þar af eru 227 vegna rekstrar- og þjónustuverkefna og 310 vegna styrktar- og samstarfsverkefna. Heildar­útgjöld samninganna eru áætluð 292 ma.kr., eða sem nemur 19% af frumútgjöldum ríkissjóðs.