9 Efnahagur, lántökur og endurlán

Undanfarin fimm ár hefur skuldahlutfall hins opinbera lækkað og eru skuldir Íslands nú í neðri helmingi Evrópuríkja. Þrátt fyrir batnandi skuldastöðu eru vaxtagjöld hlutfallslega hæst á Íslandi á meðal Evrópuríkja. Þess vegna, og í ljósi þess að íslenska hagkerfið er útsettara gagnvart áföllum en mörg stærri hagkerfi, er mikilvægt að halda áfram að lækka skuldir og bæta láns­hæfismat og vaxtakjör svo rými fáist til fjármögnunar mikilvægra verkefna eða skattalækkana sem styðja við verðmætasköpun.

9.1 Horfur í lánamálum A1-hluta ríkissjóðs fyrir árið 2026

Fjárþörf ríkissjóðs, sem samanstendur annars vegar af lánsfjárjöfnuði og hins vegar af afborg­unum innlendra lána, nemur um 280 ma.kr. Tveir flokkar innlendra ríkisbréfa eru á gjalddaga á árinu sem stóðu samtals í 166 ma.kr. í upphafi ársins. Útgáfa ríkisbréfa hefur gengið vel á árinu og nemur samtals 156 ma.kr. í ágúst af 200 ma.kr. áætlaðri útgáfu ársins. Sveiflum í fjárþörf ríkissjóðs innan ársins hefur að mestu leyti verið mætt með útgáfu ríkisvíxla sem stóðu í 159 ma.kr. í lok ágúst. Áætlað er að innlendar skuldir hækki um 196 ma.kr. á árinu 2026 vegna nýrrar lántöku og verðbólgu.

Í maí sl. gaf ríkissjóður út skuldabréf á erlendum markaði til fimm ára að fjárhæð 500 milljónir evra, jafnvirði um 72 ma.kr. Árið 2025 voru keypt til baka bréf í annarri 500 milljóna evra útgáfu með gjalddaga árið 2026 fyrir um 204 milljónir evra. Andvirði útgáfunnar í ár var annars vegar nýtt til að mæta uppgreiðslu á eftirstöðvum bréfsins sem var á gjalddaga í ár og hins vegar til að fjármagna gjaldeyrisforða landsins. Áætlað er að erlendar skuldir ríkissjóðs standi nánast í stað á milli áranna 2025 og 2026 þegar tekið er tillit til afborgana erlendra lána sem tengjast kaupum ríkissjóðs á Landsneti.

Samtals er því áætlað að skuldir ríkissjóðs aukist um 196 ma.kr. á árinu 2026 sem jafngildir hækkun skuldahlutfalls um 0,6 prósentustig af VLF en í fjárlögum var gert ráð fyrir lækkun um 1%. Frávikin skýrast eins og áður segir af aukinni verðbólgu og nýjum lántökum sem ekki var gert ráð fyrir í fjárlögum. Annars vegar kom til erlend lántaka til styrkingar gjaldeyris­varaforða fyrir um 72 ma.kr. en í lok júlí stóð hann í 959 ma.kr. Lántakan hefur ekki áhrif á hreinar skuldir þar sem eignir hækka á móti skuldum. Hins vegar versnaði áætlaður láns­fjárjöfnuður um 49 ma.kr. frá fjárlögum sem hefur samsvarandi áhrif á hreinar skuldir.

Mynd 9.1

9.2 Heildarlánsfjárþörf ríkissjóðs, fyrirtækja og sjóða árið 2027

Samkvæmt forsendum frumvarpsins batnar afkoma ríkissjóðs árið 2027 og fjárþörf  frá fyrra ári minnkar. Einn flokkur ríkisbréfa er á gjalddaga á innlendum markaði á árinu. Hann er óverðtryggður með gjalddaga 15. apríl og nemur 137,5 ma.kr. Uppkaup og skipti á bréfum í flokknum fyrir lengri ríkisbréf hefjast á síðasta ársfjórðungi ársins 2026. Fjárþörf er áætluð 230 ma.kr. en gera má ráð fyrir að hún lækki samsvarandi uppkaupum.

Skuldabréf í evrum er á gjalddaga í júní 2027. Það nemur 50 milljónum evra og var gefið út á grundvelli sjálfbæra útgáfurammans. Þá verða síðustu afborganir af lánum vegna kaupa ríkissjóðs á Landsneti fyrir samtals tæplega 30 milljónir bandaríkjadala. Ekki er gert ráð fyrir endurfjármögnun þessara lána með nýjum lántökum.

Hluti af lántökum ríkissjóðs er lánaður áfram til ríkisaðila utan A1-hluta ríkissjóðs eins og t.d. lánasjóða og félaga sem halda utan um innviðaframkvæmdir. Sérstaklega eru lánveiting­arnar miklar á fyrstu árum uppbyggingar nýs kerfis þar til hægt verður að fjármagna ný útlán með endurgreiðslum eldri lána. Yfirlit heimilda ráðherra til endurlána úr ríkissjóði má finna í 5. gr. frumvarpsins.

9.3 Sjóðstreymi og lánsfjárþörf A1-hluta ríkissjóðs

Handbært fé frá rekstri er það fé sem regluleg starfsemi ríkisins skilar þegar frá eru taldar rekstrarfærðar tekjur og gjöld sem ekki koma til innheimtu eða útgreiðslu á árinu. Handbært fé frá rekstri ríkissjóðs (A1-hluta) á árinu 2026 er áætlað neikvætt um 70,9 ma.kr. en neikvætt um 15,3 ma.kr. árið 2027 sem svarar til 55,6 ma.kr. bata.

Fjárfestingar og sala á efnislegum eignum, lánveitingar, arðgreiðslur o.fl. teljast til fjárfest­ingahreyfinga sjóðstreymis. Útlit er fyrir að fjárfestingahreyfingar verði neikvæðar um samtals 52,2 ma.kr. árið 2027. Á næsta ári vega þyngst fjárfestingarframlög til framkvæmda­verkefna á ýmsum málefnasviðum fyrir samtals 79,1 ma.kr. Til fjárfestingahreyfinga teljast einnig veitt lán, móttekinn arður og afborg­anir af veittum lánum, fyrirframgreiðslur ríkissjóðs vegna ófjármagnaðra lífeyrisskuldbindinga B-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins sem nema 11,1 ma.kr. á næsta ári og eiginfjár­framlög og hlutabréfakaup.

Áætlað er að hreinn lánsfjárjöfnuður A1-hluta ríkissjóðs, þ.e. það fé sem taka þarf að láni til þess að fjármagna hallarekstur að viðbættum fjárfestingahreyfingum, verði neikvæður um 128,3 ma.kr. á árinu 2026 sem að mestu leyti má rekja til aukningar gjalda ríkissjóðs frá for­sendum fjárlaga. Á árinu 2027 er gert ráð fyrir að hreinn lánsfjárjöfnuður verði neikvæður um 67,5 ma.kr. en hann getur verið frábrugðinn afkomu ríkissjóðs á þjóðhagsgrunni eins og fjallað er um í 3. kafla frumvarpsins. Hreinn lánsfjárjöfnuður að viðbættum afborgunum ársins og að teknu tilliti til hreyfinga á innstæðum og víxlum segir til um þörf fyrir langtímalántöku á árinu.

Tafla 9.1 Sjóðstreymi ríkissjóðs

Fjármögnunarhreyfingar gera grein fyrir áhrifum á sjóðstöðu af lántöku og afborgunum af lánum ríkissjóðs. Í 5. gr. frumvarpsins er sótt um heimild til allt að 250 ma.kr. lántöku ríkis­sjóðs til fjármögnunar á fyrrgreindum neikvæðum lánsfjárjöfnuði og afborgunum og endur­fjármögnun lána.

Þegar lagður er saman hreinn lánsfjárjöfnuður og fjármögnunarhreyfingar fæst breyting á handbæru fé. Í áætlanagerðinni fyrir árið 2027 er gengið út frá því að handbært fé í krónum breytist ekki á milli áranna 2026 og 2027 en hækki um sem nemur u.þ.b. 78 ma.kr. í erlendum gjaldeyri vegna áætlaðrar lántöku og gjaldeyriskaupa.

9.4 Skuldir, kröfur og hrein staða ríkissjóðs

Eitt af helstu forgangsmálum ríkisfjármála er að bæta afkomu og lækka skuldir, m.a. til að treysta stöðu ríkissjóðs en einnig til að vinna gegn þenslu- og ruðningsáhrifum hins opinbera í hag­kerfinu. Í núverandi efnahagsumhverfi er mikilvægt að skuldir ríkissjóðs haldi áfram að minnka í hlutfalli af stærð hagkerfisins og ríkissjóði verði þannig gert auðveldara um vik að bregðast við efnahagslegum áföllum framtíðarinnar.

Mynd 9.2

Á mynd 9.2 sést að gert er ráð fyrir að skuldir hins opinbera hækki lítillega árið 2027 en hækkunina má að öllu leyti rekja til áætlaðrar erlendrar lántöku til styrkingar gjaldeyris­varaforða landsins en án hennar hefði skuldahlutfallið lækkað áfram. Rétt er að taka fram að hér er átt við skuldir hins opinbera, þ.e. ríkissjóðs og sveitarfélaga, og miðast framsetning við Maastricht-skilgreiningu skulda þar sem þær eru skráðar á nafnvirði án uppsafnaðra vaxta og ná yfir allan A-hluta hins opinbera. Miðað við sömu forsendur stendur skuldahlutfall hins opinbera m.v. skuldareglu þar sem innstæður eru dregnar frá skuldum, ólíkt Maastricht-skilgreiningunni, óbreytt árið 2027 í 44,5% af VLF.

Skuldahlutfall hins opinbera er í meðallagi á meðal Evrópuríkja eins og sjá má af mynd 9.3. Það hefur farið lækkandi frá árinu 2020 og Ísland færst niður listann yfir skuldir Evrópuríkja. Flestir greiningaraðilar og alþjóðastofnanir spá því að skuldahlutfallið haldi áfram að lækka á Íslandi á næstu árum. Það er ekki síst mikilvægt fyrir Ísland að skuldir lækki þar sem vaxtagjöld hins opinbera eru á meðal þeirra hæstu í Evrópu eins og sjá má á mynd 9.4.

Mynd 9.3

Mynd 9.4

Nauðsynlegt er að halda áfram að bæta undirliggjandi afkomu ríkissjóðs á næstu árum og tryggja áframhaldandi lækkun skuldahlutfalls hins opinbera.

Lánshæfi ríkissjóðs. Á síðustu misserum hefur lánshæfismat íslenska ríkisins farið batn­andi hjá matsfyrirtækjum. Moody´s, S&P Global Ratings og Fitch Ratings. Matsfyrirtækin þrjú gefa ríkissjóði öll einkunnina A+ eða ígildi hennar og í mars færði S&P horfur um lánshæfi ríkissjóðs í jákvæðar. Fitch Ratings afturkallaði áframhaldandi mat á lánshæfi ríkissjóðs í febrúar í kjölfar ákvörðunar stjórnvalda um að fækka þeim matsfyrirtækjum sem ríkissjóður væri í samningssambandi við. Lánshæfismatsfyrirtækið Scope Ratings gaf ríkissjóði einkunn­ina AA- í júlí 2026. Þetta er í fyrsta sinn sem fyrirtækið gefur Íslandi einkunn en fyrirtækið gerir það án samningssambands. Bætt lánshæfismat hefur að óbreyttu jákvæð áhrif á lánskjör ríkissjóðs og þar með einnig jákvæð áhrif á fjármögnunarkjör annarra innlendra aðila þar sem kjör ríkissjóðs eru grunnurinn að verðlagningu.

Tafla 9.2 Skuldir, kröfur og hrein staða ríkissjóðs

9.5 Lántökur ríkisfyrirtækja og sjóða, ríkisábyrgðir

Í 5. gr. frumvarpsins er sett hámark á lánveitingaheimildir ríkissjóðs til A2-hluta aðila vegna útlána þeirra og A3-hluta aðila vegna fjárfestingaverkefna sem kveðið er á um í sérlögum. Í frumvarpi til fjárlaga nemur samtala heimilda fyrir árið 2027 31,4 ma.kr.

Ekki er gert ráð fyrir veitingu nýrra ríkisábyrgða til fyrirtækja og sjóða í eigu ríkisins en endurlán koma í þeirra stað. Hér á eftir eru settar fram þær lántökuheimildir sem lagt er til að verði veittar skv. 5. gr. Nánari greinargerð um fjárreiður annarra ríkisaðila er í kafla 6 Fjár­reiður ríkisaðila í A2- og A3-hluta.

Tafla 9.3 Lántökuheimildir sem lagt er til að verði veittar skv. 5. gr.