07 Nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar
Starfsemi á þessu málefnasviði er á ábyrgð menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra, fyrir utan ráðherranefnd um vísindi og nýsköpun sem heyrir undir forsætisráðherra og málefni Matvælasjóðs og faggildingarsviðs Hugverkastofu sem heyra undir atvinnuvegaráðherra. Undir það heyra tveir málaflokkar sem sjá má í eftirfarandi töflu. Þar má jafnframt sjá fjárhagslega þróun málefnasviðsins og einstakra málaflokka á tímabilinu 2025–2027. Helstu áherslum, framtíðarsýn og meginmarkmiðum á málefnasviðinu er lýst í fjármálaáætlun. Markmið og mælikvarða sem sett hafa verið á málefnasviðinu má sjá á sérstöku mælaborði á vef Stjórnarráðsins.
Breytingar á útgjaldaramma eftir tilefnum
Myndin hér á eftir sýnir sundurliðaðar breytingar á útgjaldaramma málefnasviðsins eftir helstu tilefnum, sem nánar er greint frá í inngangskafla málefnasviða.
Heildargjöld málefnasviðs 07 Nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar árið 2027 eru áætluð 30.668,6 m.kr. og lækka um 3.674,1 m.kr. á föstu verðlagi fjárlaga 2026, eða sem svarar til 10,7%. Þegar tekið er tillit til áhrifa af almennum launa- og verðlagsbreytingum lækka útgjöldin um 3.592,1 m.kr. milli ára, eða sem svarar til 10,5%.
Myndin endurspeglar þá útfærslu og forgangsröðun sem unnin er út frá stefnumótun málefnasviðsins og þeim útgjaldaramma sem settur var í fjármálaáætlun 2027–2031. Sú niðurstaða getur eftir atvikum vikið frá þeim viðmiðum sem sett voru í fjármálaáætlun.
Hagræn skipting útgjalda
Í eftirfarandi töflu eru útgjöld málefnasviðsins, þróun fjárheimilda og fjármögnun frá árinu 2025 greind í fjóra þætti eftir hagrænni skiptingu, eins og nánar er greint frá í inngangskafla málefnasviða. Hagræn skipting útgjalda niður á málaflokka birtist í fylgiriti með frumvarpi til fjárlaga.
07.10 Vísindi og samkeppnissjóðir í rannsóknum
Málaflokkurinn nær yfir starfsemi Vísinda- og nýsköpunarráðs, samkeppnissjóði á sviðum vísinda og nýsköpunar, s.s. Rannsóknasjóð, Tækniþróunarsjóð og Innviðasjóð, stefnumótandi fjármögnun, svo sem Markáætlun og Matvælasjóð, og samstarfsáætlanir ESB 2021–2027.
Nánar er fjallað um málaflokkinn í fjármálaáætlun, þar á meðal ábyrgðarskiptingu, helstu áskoranir og tækifæri o.fl. Tengsl eru milli áskorana, tækifæra, markmiða og verkefna í málaflokki 7.1 og á málefnasviði 21.
Í töflunni hér fyrir neðan má sjá helstu verkefni sem áformað er að ráðast í á árinu 2027 og hvaða markmið þau styðja við en markmið og mælikvarðar í hverjum málaflokki eru birt á sérstöku mælaborði á vefsíðu Stjórnarráðsins.
Í framhaldi af töflunni eru dregnar fram helstu breytingar á fjármögnun verkefna frá fjárlögum ársins 2026. Þær fjárhæðir sem þar koma fram endurspegla ekki heildarfjárveitingar til verkefna nema í tilvikum þar sem breyting á milli ára felur í sér heildarfjármögnun verkefnisins.
| Helstu verkefni 2027 | Framkvæmdaraðili | Breyting á fjárveitingu |
| Markmið 1: Vísindastarf á heimsmælikvarða | ||
| Heildræn endurskoðun á opinberu stuðningskerfi rannsókna og nýsköpunar, með markmið um aukna skilvirkni og samhæfingu frá hugmynd til samfélags og markaðar, þ.m.t. innleiðing nýrra laga um opinberan stuðning við vísindi og nýsköpun og aukin skilvirkni í sjóðaumsýslu. | Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti | Innan ramma |
| Innleiðing á stefnu um opin og ábyrg vísindi og stuðningur við alþjóðlegt samstarf háskóla og rannsóknastofnana sem eflir gæði vísinda, m.a. með auknu aðgengi að gögnum. | Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti | Innan ramma |
| Aukið aðgengi íslensks vísinda- og nýsköpunarsamfélags að innlendum og alþjóðlegum rannsókna- og tækniinnviðum og fleiri tækifæri til aukinnar samnýtingar. 1. | Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti | Innan ramma |
| Markmið 2: Hagnýting hugvits og nýskapandi lausnir á brýnum samfélagslegum áskorunum | ||
| Nýr Áherslusjóður settur á fót til að fjármagna hagnýt samstarfsverkefni fyrirtækja og opinberra stofnana á sviði rannsókna og nýsköpunar skv. áherslum stjórnvalda. | Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti | Innan ramma 2. |
| Þróun íslensks risamállíkans og stækkun risamálheildar til að styðja við þróun og hagnýtingu gervigreindarlausna fyrir íslenskt samfélag. | Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti | Innan ramma |
| Markmið 3: Virkt alþjóðlegt samstarf á sviði menntunar, vísinda og nýsköpunar | ||
| Markviss þátttaka og hagsmunagæsla stjórnvalda og stofnana í alþjóðastarfi og stefnumörkun á sviði vísinda, menntunar og nýsköpunar. Sérstaklega verður horft til Samstarfsáætlana ESB fyrir árin 2028–2034. | Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti | Innan ramma |
| Stuðningur við innlent og alþjóðlegt samstarf fyrirtækja og háskóla um rannsóknir og frumkvöðlastarf á sviði lífvísinda og heilbrigðistækni. | Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti | Innan ramma |
1. Verkefnið styður jafnframt við markmið 2 í málaflokki 21.10.
2. Verkefnið styður jafnframt við markmið 3 í málaflokki 21.10.
Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2027 er áætluð 10.618 m.kr. og lækkar um 3.368,6 m.kr. frá gildandi fjárlögum að frátöldum almennum launa- og verðlagsbreytingum en þær nema 28,9 m.kr.
Ekki er um breytingar á hagrænni skiptingu innan málaflokksins að ræða.
Helstu breytingar á fjárheimildum málaflokksins eru eftirtaldar:
- Fjárheimild málaflokksins er aukin um 418,1 m.kr. til að standa straum af kostnaði Íslands við þátttöku í rammaáætlun ESB um menntun, rannsóknir og tækniþróun. Kostnaðarhlutdeild Íslands eykst milli ára því hún ræðst af landsframleiðslu aðildarríkja sem hefur aukist meira að meðaltali á Íslandi en í öðrum löndum sem eiga aðild að áætluninni.
- Tímabundin fjárheimild málaflokksins lækkar um 160 m.kr. þar sem tímabundið framlag til markáætlunar fellur niður.
- Hlutdeild málaflokksins í aðhaldskröfu málefnasviðsins nemur samtals 3.626,7 m.kr. Breytingin skýrist aðallega af tímabundinni 3.500 m.kr. lækkun framlags til rammaáætlana ESB um menntun, rannsóknir um tækniþróun, en þar sem ónýttar fjárheimildir frá fyrri árum verða nýttar árið 2027 hefur lækkunin ekki áhrif á skuldbindingar Íslands gagnvart áætlununum. Annað aðhald á málaflokkinn er útfært hlutfallslega niður á stofnanir og verkefni.
07.20 Nýsköpun, samkeppni og þekkingargreinar
Málaflokkurinn nær yfir stuðningsumhverfi og aðgerðir í þágu nýsköpunar, hugvitsiðnaðar og skapandi greina, t.d. hönnun, kvikmyndir og tónlist. Undir málaflokkinn heyra m.a. Nýsköpunarsjóðurinn Kría, Hugverkastofa, stuðningur til nýsköpunarfyrirtækja í formi skattaívilnana vegna rannsókna og þróunar og endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar og hljóðritunar á tónlist. Málefni gervigreindar heyra einnig undir málaflokkinn.
Í töflunni hér fyrir neðan má sjá helstu verkefni sem áformað er að ráðast í á árinu 2027 og hvaða markmið þau styðja við en markmið og mælikvarðar í hverjum málaflokki eru birt á sérstöku mælaborði á vefsíðu Stjórnarráðsins. Í framhaldi af töflunni eru dregnar fram helstu breytingar á fjármögnun verkefna frá fjárlögum ársins 2026. Þær fjárhæðir sem þar koma fram endurspegla ekki heildarfjárveitingar til verkefna nema í tilvikum þar sem breyting á milli ára felur í sér heildarfjármögnun verkefnisins.
| Helstu verkefni 2027 | Framkvæmdaraðili | Breyting á fjárveitingu |
| Markmið 1: Bætt samkeppnisstaða í alþjóðlegu samhengi | ||
| Efling gervigreindarfærni í samfélagi og atvinnulífi til að auka markvissa og ábyrga nýtingu tækninnar. | Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti | Innan ramma |
| Endurskoðun laga um endurgreiðslur til kvikmyndagerðar m.t.t. aukins fyrirsjáanleika, stuðnings við innlenda framleiðslu og samkeppnishæfni. Áframhaldandi stuðningur við kvikmyndagerð og hljóðritun tónlistar á Íslandi í formi endurgreiðslna. | Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti | Innan ramma |
| Áframhaldandi stuðningur við nýsköpunarfyrirtæki og innleiðing nýs regluverks með það að markmiði að tryggja markvissan stuðning. | Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti | Innan ramma |
| Uppbygging samfélagslegrar reiknigetu og stafrænna innviða til að styðja við nýsköpun og efla örugga og ábyrga nýtingu gervigreindar. | Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti | Innan ramma |
| Markmið 2: Aukin hagnýting tæknilausna í þágu samfélagslegra áskorana | ||
| Innleiðing reglugerðar (ESB) 2024/1689 um samræmdar reglur um gervigreind í íslenskan rétt, með viðeigandi aðlögunum, auk sérstakrar áherslu á löggjöf til að sporna gegn djúpfölsun og annarri misnotkun gervigreindartækni. | Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti | Innan ramma |
| Samstarfsverkefni háskóla, heilbrigðisstofnana og atvinnulífs um innleiðingu nýsköpunar í heilbrigðisþjónustu, þ.m.t. innleiðingu gervigreindar | Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti og heilbrigðisráðuneyti | Innan ramma |
| Stuðningur við fjölgun einkaleyfisumsókna með markvissari hvötum í gegnum sjóði ásamt aukinni fræðslu og þjónustu við umsækjendur. | Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti | Innan ramma |
| Nýsköpunarsjóðurinn Kría styðji markvisst við fjármögnun sprota- og nýsköpunarfyrirtækja og fjármagni sjóði í samræmi við samfélagslegar áskoranir og áherslur stjórnvalda. | Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti | Innan ramma |
| Markmið 3: Ný störf skapist í þekkingargeiranum | ||
| Stuðlað verði að því að auka veg skapandi greina við framtíðarþróun íslensks vinnumarkaðar. Mótuð verði sértæk aðgerðaáætlun fyrir skapandi greinar með því markmiði að auka útflutning með markvissri sókn á alþjóðamörkuðum í samstarfi við atvinnulíf og menningarstofnanir. | Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti | Innan ramma |
| Endurskipulag á starfsemi frumkvöðlasetra, þekkingar- og nýsköpunarsetra og stafrænna smiðja (FabLab), með áherslu á að fjölga störfum í þekkingargeiranum um land allt. 3. | Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti | Innan ramma |
| Unnið að hvötum til að auka samstarf háskóla og fyrirtækja um framhaldsmenntun á háskólastigi um land allt. 4. | Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneyti | Innan ramma |
3. Verkefnið styður jafnframt við markmið 1 í málaflokki 21.10.
4. Verkefnið styður jafnframt við markmið 1 í málaflokki 21.10.
Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2027 er áætluð 20.050,6 m.kr. og lækkar um 305,5 m.kr. frá gildandi fjárlögum að frátöldum almennum launa- og verðlagsbreytingum en þær nema 53,1 m.kr.
Ekki er um breytingar á hagrænni skiptingu innan málaflokksins að ræða.
Helstu breytingar á fjárheimildum málaflokksins eru eftirtaldar:
- Í samræmi við gefin vilyrði til endurgreiðslna vegna kvikmyndagerðar eru heildaráhrif liðarins 800 m.kr. hækkun.
- Í samræmi við breyttar forsendur á áætlun Rannís er gerð tillaga um að endurgreiðslur til fyrirtækja vegna rannsókna og þróunarkostnaðar lækki um 1.741,3 m.kr.
- Í samræmi við áherslumál ríkisstjórnar er gert ráð fyrir að millifæra 350 m.kr. framlag á málaflokkinn til að efla nýsköpun með sérstakri áherslu á gervigreind.
- Gert er ráð fyrir að styrkja málaflokkinn um 300 m.kr. með millifærslu af málefnasviði 18 en millifærslan sem var tímabundin er nú færð til baka.
- Hlutdeild málaflokksins í aðhaldskröfu málefnasviðsins, sem ekki hefur verið upptalin hér að ofan, nemur 32,5 m.kr. og er því aðhaldi dreift jafnt á aðra liði málaflokksins.
Fjárlög fyrir árið 2027