08 Sveitarfélög og byggðamál

Innviðaráðuneytið

Starfsemi á þessu málefnasviði er á ábyrgð innviðaráðherra. Það skiptist í tvo málaflokka sem sjá má í eftirfarandi töflu. Þar má jafnframt sjá fjárhagslega þróun málefnasviðsins og einstakra málaflokka á tímabilinu 2025–2027. Helstu áherslum, framtíðarsýn og meginmarkmiðum á málefnasviðinu er lýst í stefnumótandi áætlunum fyrir hvorn málaflokk. Markmið og mælikvarða sem sett hafa verið á málefnasviðinu má sjá á sérstöku mælaborði á vef Stjórnarráðsins.

Breytingar á útgjaldaramma eftir tilefnum

Myndin hér á eftir sýnir sundurliðaðar breytingar á útgjaldaramma málefnasviðsins eftir helstu tilefnum sem nánar er greint frá í inngangskafla málefnasviða.

Breytingar á ramma á milli áranna 2026 og 2027

Heildargjöld málefnasviðs 08 Sveitarfélög og byggðamál árið 2027 eru áætluð 41.080,2 m.kr. og aukast um 354,9 m.kr. á föstu verðlagi fjárlaga 2026 eða sem svarar til 0,9%. Þegar tekið er tillit til áhrifa af almennum launa- og verðlagsbreytingum hækka útgjöldin um 1.678,5 m.kr. milli ára eða sem svarar til 4,3%.

Myndin endurspeglar þá útfærslu og forgangsröðun sem unnin er út frá stefnumótun málefnasviðsins og þeim útgjaldaramma sem settur var í fjármálaáætlun 2027–2031. Sú niðurstaða getur eftir atvikum vikið frá þeim viðmiðum sem sett voru í fjármálaáætlun.

Stefna stjórnvalda í málaflokknum er mörkuð í þingsályktunum um byggðaáætlun og um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga. Málefnasviðið tekur á sig 1% aðhald frá fjárlögum 2026 sem dreift hefur verið hlutfallslega á bilinu 1–2% á verkefni málaflokksins.

Hagræn skipting útgjalda

Í eftirfarandi töflu eru útgjöld málefnasviðsins, þróun fjárheimilda og fjármögnun frá árinu 2025 greind í fjóra þætti eftir hagrænni skiptingu eins og nánar er greint frá í inngangskafla málefnasviða. Hagræn skipting útgjalda niður á málaflokka birtist í fylgiriti með fjárlögum.

08.10 Framlög til sveitarfélaga

Starfsemi málaflokksins er í höndum innviðaráðuneytisins og Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga sem er á ábyrgð innviðaráðherra en ný heildarlög um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga voru samþykkt á Alþingi í júlí 2026. Hlutverk sjóðsins er að greiða sveitarfélögum framlög til jöfnunar á tekjum þeirra og útgjaldaþörf á grundvelli laga, reglugerða og vinnureglna um starfsemi sjóðsins. Tilgangurinn er að sveitarfélögin standi á jafnari grunni, að teknu tilliti til land- og lýðfræðilegra þátta, auk fjárhagslegs styrks, til að sinna sínum lögbundnu verkefnum. Þá greiðir sjóðurinn framlög til samtaka sveitarfélaga, stofnana þeirra og annarra aðila í samræmi við ákvæði laga.

Í þingsályktun um stefnumótandi áætlun í málefnum sveitarfélaga er mörkuð stefna stjórnvalda til 15 ára og aðgerðaáætlun til fimm ára. Núgildandi stefna gildir fyrir árin 2024–2038 og aðgerðaáætlun fyrir árin 2024–2028. Markmið stjórnvalda eru að sveitarfélög á Íslandi verði öflug og sjálfbær og ýti undir lýðræðislega virkni íbúa, ásamt því að sjálfstjórn og ábyrgð sveitarfélaga verði virt og að tryggð verði sem jöfnust réttindi og aðgengi íbúa að þjónustu. Stefnan er samhæfð við aðrar stefnur og áætlanir ráðuneytisins eins og við á hverju sinni. Endurskoðun gildandi stefnu og aðgerðaáætlunar í málefnum sveitarfélaga hefst haustið 2026.

Í töflunni hér fyrir neðan má sjá helstu verkefni sem áformað er að ráðast í á árinu 2027 og hvaða markmið þau styðja við en markmið og mælikvarðar í hverjum málaflokki eru birt á sérstöku mælaborði á vefsíðu Stjórnarráðsins. Í framhaldi af töflunni eru dregnar fram helstu breytingar á fjármögnun verkefna frá fjárlögum ársins 2026. Þær fjárhæðir sem þar koma fram endurspegla ekki heildarfjárveitingar til verkefna nema í tilvikum þar sem breyting á milli ára felur í sér heildarfjármögnun verkefnisins.

Helstu verkefni 2027	Framkvæmdaraðili	Breyting á fjárveitingu
Markmið 1: Sveitarfélög á Íslandi verði öflugur og sjálfbær vettvangur lýðræðislegrar starfsemi
Endurskoðun regluverks um reikningsskil sveitarfélaga.	Innviðaráðuneyti	Innan ramma
Þróun viðmiða um lágmarksþjónustu og verkefni sveitarfélaga.	Innviðaráðuneyti	Innan ramma
Mótun reglna vegna atvinnuþátttöku og fyrirtækja sveitarfélaga.	Innviðaráðuneyti	Innan ramma
Markmið 2: Sjálfstjórn og ábyrgð sveitarfélaga verði virt og að sem jöfnust réttindi og aðgengi íbúa að þjónustu verði tryggð
Endurskoðun stefnu og aðgerðaáætlunar í málaflokki sveitarfélaga.	Innviðaráðuneyti	Innan ramma
Einföldun regluverks á sviði lögmæltra verkefna sveitarfélaga.	Innviðaráðuneyti í samstarfi við önnur ráðuneyti	Innan ramma

Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2027 er áætluð 39.182,1 m.kr. og hækkar um 813,4 m.kr. frá gildandi fjárlögum að frátöldum almennum launa- og verðlagsbreytingum en þær nema 1.319,1 m.kr.

Helstu breytingar á fjárheimildum málaflokksins eru eftirtaldar:

Fjárheimild málaflokksins er aukin um 3.269,8 m.kr. til lögbundins framlags í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og þar af eru 1.319,1 m.kr. vegna almennra verðlagsbreytinga í samræmi við þjóðhagsspá.
Hlutdeild málaflokksins í aðhaldskröfu málefnasviðsins nemur 37,3 m.kr. og er færð á sérstök viðbótarframlög jöfnunarsjóðsins.
Tímabundin framlög, tengd lögum um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, falla niður. Sérstök viðbótarframlög jöfnunarsjóðsins lækka um 1.100 m.kr. vegna þessa.

08.20 Byggðamál

Málaflokkurinn skiptist í byggðaáætlun, sóknaráætlanir landshluta, Byggðastofnun, atvinnuráðgjafa á landsbyggðinni og jöfnun flutningskostnaðar, sem heyra undir innviðaráðherra, og framkvæmdanefnd um málefni Grindavíkur, sem heyrir undir forsætisráðherra. Unnið verður, með fyrirvara um samþykkt Alþingis, skv. þingsályktun um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2027–2041 og fimm ára aðgerðaáætlun hennar fyrir árin 2027–2031. Hér má nálgast upplýsingar um framgang einstakra aðgerða fyrir tímabilið 2022–2026.

Í töflunni hér fyrir neðan má sjá helstu verkefni sem áformað er að ráðast í á árinu 2027, með fyrirvara um samþykkt Alþingis haustið 2026 á þingsályktunartillögu um stefnumótandi byggðaáætlun og hvaða markmið þau styðja við en markmið og mælikvarðar í hverjum málaflokki eru birt á sérstöku mælaborði á vefsíðu Stjórnarráðsins. Í framhaldi af töflunni eru dregnar fram helstu breytingar á fjármögnun verkefna frá fjárlögum ársins 2026. Þær fjárhæðir sem þar koma fram endurspegla ekki heildarfjárveitingar til verkefna nema í tilvikum þar sem breyting á milli ára felur í sér heildarfjármögnun verkefnisins.

Helstu verkefni 2027	Framkvæmdaraðili	Breyting á fjárveitingu
Markmið 1: Jafna aðgengi að þjónustu
Styrkja rekstur dagvöruverslana í minni byggðarlögum til að viðhalda mikilvægri grunnþjónustu.	Innviðaráðuneyti, Byggðastofnun	Innan ramma
Auka möguleika barna og ungmenna í dreifðum byggðum til þátttöku í íþrótta- og æskulýðsstarfi.	Mennta- og barnamálaráðuneyti, innviðaráðuneyti	Innan ramma
Jafna aðgengi landsmanna að heilbrigðisþjónustu með því að virkja íviljanaheimildir í lögum um Menntasjóð námsmanna og fjölga þannig sérfræðingum á heilbrigðissviði á landsbyggðinni.1	Heilbrigðisráðuneyti, Byggðastofnun	Innan ramma
Markmið 2: Jafna tækifæri til atvinnu
Búsetufrelsi eflt með fjölgun atvinnutækifæra og auknum fjölbreytileika starfa á landsbyggðinni, m.a. með því að veita ríkisstofnunum styrki til að ráða fólk í óstaðbundin störf á þeirra vegum utan höfuðborgarsvæðisins og að efla vinnustaðaklasa á landsbyggðinni.	Innviðaráðuneyti, Byggðastofnun	Innan ramma
Efla umgjörð og starfsumhverfi hringrásariðgarða um allt land.	Forsætisráðuneyti	Innan ramma
Skapa traustan grunn fyrir stefnumótun um dreifðari orkuvinnslu með heildstæðri kortlagningu á möguleikum til að efla byggðir landsins..	Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti	Innan ramma
Markmið 3: Stuðla að sjálfbærri þróun byggða um land allt
Sóknaráætlanir landshluta verða þróaðar áfram sem farvegur fyrir stuðning við svæði sem standa frammi fyrir lýðfræðilegum og efnahagslegum áskorunum og fyrir þátttöku heimafólks í ráðstöfun opinberra fjármuna.	Innviðaráðuneyti	Innan ramma
Unnið með tilgreindum byggðarlögum að því að sporna við viðvarandi fólksfækkun, m.a. í gegnum verkefnið Brothættar byggðir.	Innviðaráðuneyti, Byggðastofnun	Innan ramma
Efla þekkingu og getu innan sveitarfélaga til að skima fyrir áhættu vegna áhrifa loftslagsbreytinga og móta áætlanir og aðgerðir til aðlögunar.2	Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti, Byggðastofnun	Innan ramma

Verkefnið styður við málaflokk 24.30 Sérfræðiþjónusta og hjúkrun, Heilbrigðisstefnu, stefnu fyrir íslenska heilbrigðisþjónustu til ársins 2031, og málaflokk 21.30 Stuðningur við námsmenn, Menntastefnu til ársins 2031.
Verkefnið styður við stefnu um aðlögun að loftslagsbreytingum, landsskipulagsstefnu og tillögur um landsáætlun um aðlögun að loftslagsbreytingum.

Heildarfjárheimild til málaflokksins fyrir árið 2027 er áætluð 1.916 m.kr. og lækkar um 1.151,6 m.kr. frá gildandi fjárlögum að frátöldum almennum launa- og verðlagsbreytingum en þær nema 6,1 m.kr.