1 Áherslur og stefnumið

Þessi fjármálaáætlun markar tímamót. Í haust verða í fyrsta sinn frá árinu 2017 lögð fram hallalaus fjárlög og hallarekstur ríkisins stöðvaður frá og með þeim tíma. Það er í fyrsta skipti í tæpan áratug sem fjármálaáætlun gerir ráð fyrir afgangi af rekstri ríkisins á hverju einasta ári hennar. Ríkisstjórnin heldur áfram því verki að koma ríkisfjármálunum í gott horf og lækka skuldahlutfall ríkisins. Það eru mikil og góð tíðindi.

Fjármálaáætluninni er ætlað að tryggja að fjármál ríkisins kyndi ekki undir þenslu í hag­kerfinu. Þetta er það mikilvægasta sem ríkið getur gert til að stuðla að lægri vöxtum og betra jafnvægi í íslensku hagkerfi til lengri tíma. Afgangur af ríkisrekstrinum er sömuleiðis örugg­asta leiðin til að búa í haginn fyrir óvænt áföll og styrkja Ísland á óróatímum í alþjóðamálum. Til að stöðva hallarekstur ríkissjóðs strax á næsta ári er nauðsynlegt að halda áfram að beita aga og festu við stjórn ríkisfjármálanna. Haldið verður fast við fyrri áætlanir um hagræðingu og stigin enn frekari skref í þeim efnum.

Útgjaldavöxtur í lágmarki – stofnunum og ríkisstarfsmönnum fækkað

Útgjaldavöxtur, skv. stöðugleikareglu og án tillits til tekjuráðstafana, verður sá langminnsti að raunvirði í mörg ár og langt undir 2% hámarki stöðugleikareglunnar. Dæmi um viðbótar­aðhald í þessari áætlun er fækkun ríkisstarfsmanna um 1% á árinu 2027, fækkun ríkisstofnana um 15% á yfirstandandi kjörtímabili en 5% fækkun hefur þegar verið lögfest.

Heimilum landsins hlíft

Þegar stíga þarf eins stór skref og raun ber vitni til að stöðva hallarekstur ríkissjóðs dugir ekki aðeins að halda aftur af vexti ríkisútgjalda. Þrátt fyrir minnsta útgjaldavöxt í áraraðir krefst markmiðið um hallalausan ríkisrekstur þess að einnig sé ráðist í ráðstafanir til tekjuöflunar. Slíkar ráðstafanir eru sambærilegar við fjármálaáætlanir undanfarinna ára en rík áhersla er lögð á að hlífa heimilum landsins við álögum. Þetta er gert með minni aukningu gjalda af ökutækjum en ráðgerð var skv. fjármálaáætlunum margra fyrri ára, svo dæmi sé nefnt, en áfram verður gripið til aðgerða til að fækka undanþágum í skattkerfinu. Hlutdeild tekna ríkissjóðs í verð­mætasköpun hagkerfisins lækkar á tímabili fjármálaáætlunar.

Þrátt fyrir umbætur og hagræðingu í ríkisrekstri er ekki dregið úr fjárfestingu ríkisins og verður fjárfestingarstigið 2% af VLF á tímabili áætlunarinnar, sem er jafnt meðaltali áranna 2011–2026. Vegna markmiðs um hallalaus fjárlög á tímabilinu er nýjum útgjöldum ríkisins haldið í lágmarki. Engu að síður halda sér ýmis árleg fjárframlög sem voru aukin í fjármála­áætlun síðasta árs, s.s. til viðhalds vega, löggæslu, heilbrigðismála og uppbyggingar hjúkrunar­heimila svo fátt eitt sé nefnt. Á meðal nýrra útgjalda sem nú bætast við má nefna framlög til velferðarmála á borð við rekstur á nýrri matsdeild bráðamóttöku Landspítala, eflingu sérnáms í heimilislækningum og öðrum sérgreinum, styttingu biðlista í velferðarkerfinu og þjónustu við börn. Einnig útgjöld sem styðja við nýja atvinnustefnu ríkisstjórnarinnar eins og framlög til nýsköpunar, háskólamála, gervigreindar- og máltækniáætlunar. Loks má nefna íslensku­kennslu fyrir innflytjendur, inngildingu, almenna eflingu íslenskukennslu og útgáfu lesefnis fyrir börn og unglinga.

Undirstöður hagkerfisins eru sterkar

Íslenskt hagkerfi stendur á sterkum grunni. Auðlindir landsins eru nýttar af ábyrgð og skyn­semi. Endurnýjanleg raforka er þar í lykilhlutverki, bæði sem undirstaða hefðbundinna útflutn­ingsgreina og sem drifkraftur nýrra vaxtartækifæra í hátækni, gagnaversiðnaði og hugverka­geiranum. Ríkisstjórnin leggur höfuðáherslu á að auka framboð ódýrrar og hreinnar orku til að auka verðmætasköpun. Þegar hafa verið stigin skref í þá veru, s.s. með einföldun leyfisveit­ingaferla og breyttri lagaumgjörð rammaáætlunar. Mikilvægt er að þjóðhagslega mikilvægar orkuframkvæmdir nái fram að ganga.

Fjárhagsstaða heimila er traust, sparnaður mikill og jöfnuður meiri en víðast annars staðar. Kaupmáttur launa er með því hæsta sem þekkist og þrátt fyrir sveiflur í heimsbúskapnum hefur innlend eftirspurn reynst sterk. Á sama tíma eru skuldir hagkerfisins þær minnstu á öldinni. Það er merki um trausta hagstjórn að neysla heimila helst sterk og fjárfesting fyrirtækja mikil þrátt fyrir kólnun á vinnumarkaði og sveiflur á alþjóðamörkuðum. Það er nýlunda í íslensku efnahagslífi.

Á það hefur verið bent að gengi krónunnar hafi verið stöðugt undanfarin misseri og sé ekki stór áhrifavaldur í þrálátri verðbólgu. Ætti það ekki að koma á óvart í ljósi þess hve miklu púðri hagstjórnin ver í að halda genginu stöðugu. Þessi stöðugleiki hefur skapað vaxtarskilyrði fyrir útflutningsgreinar þar sem framleiðni er mikil, s.s. í framleiðslu lyfja- og lækningatækja, land­eldi og hugverkaiðnaði ásamt ýmissi sérhæfðri þjónustu og nýsköpun. Engu að síður hefur raungengi krónunnar risið tvívegis á sl. áratug svo hátt að áleitnar spurningar vakna um sam­keppnishæfni íslensks atvinnulífs til langframa. Þar ræður mestu að gengi haldist stöðugt og launaþróun sé í takt við nágrannalöndin.

Skýrum markmiðum fylgt eftir af aga og festu

Ríkisstjórnin setti sér strax mjög skýr markmið í fjármálastefnu sinni: Að snúa við halla­rekstri ríkissjóðs, draga úr skuldsetningu og styrkja sjálfbærni opinberra fjármála. Þessum markmiðum var fylgt eftir af krafti á fyrsta ári ríkisstjórnarinnar. Afgerandi skref voru stigin til að draga úr hallarekstri ríkissjóðs. Uppgjör ÍL-sjóðs og farsæl sala Íslandsbanka voru að fullu nýtt til að draga verulega úr skuldum ríkissjóðs. Við uppgjör ÍL-sjóðs þurrkuðust líka út meira en 625 ma.kr. af ríkisábyrgðum á einu bretti, sem var hátt í 90% af öllum ríkis­ábyrgðum.

Skýrri stefnu ríkisstjórnarinnar er áfram fylgt með aga og festu í þessari fjármálaáætlun. Markmiðið um að binda endi á samfelldan hallarekstur ríkissjóðs er ekki sett af tilviljun heldur í margþættum tilgangi. Ábyrgur rekstur ríkissjóðs er forsenda þess að vextir geti lækkað. Háir vextir eru þungur baggi að bera fyrir heimili og fyrirtæki og raunar þjóðfélagið allt. Þessu verður að breyta.

Ýmsar krefjandi ytri aðstæður gera það líka aðkallandi að staða ríkissjóðs sé treyst enn frekar. Hækkun langtímavaxta á Vesturlöndum krefst aukinnar varfærni í opinberum fjármál­um. Það sama gerir verulega aukin óvissa um framvindu efnahagsmála á alþjóðavettvangi. Samhliða óvissunni virðast efnahagsskellir vera tíðari en áður. Má í þessu samhengi nefna að á síðustu sjö árum hafa tvö flugfélög lagt upp laupana og eldgos orðið á Reykjanesskaga. Á alþjóðavettvangi hafa stríðsátök færst í aukana, viðskiptahindrunum er beitt með áður óþekkt­um hætti og miklar sveiflur eru á hrávörumörkuðum. Við þessar aðstæður er mjög óábyrgt að treysta ekki stöðu ríkissjóðs.

Trúverðugleiki ríkisfjármálastefnunnar felst í því að orðum fylgi athafnir

Ríkisstjórnin víkur ekki frá því að fylgja settri stefnu sem hefur verið afar skýr. Hún ætlar sér að ná stöðugleika í efnahagslífinu og ná niður verðbólgu og vöxtum. Frá því verður ekki hvikað enda gera þær blikur sem eru á lofti það enn brýnna að halda enn þéttar um stýrið.

Um það stöðumat sem birtist í þessum kafla ber öllum úttektum í íslensku efnahagslífi saman. Það er á grunni þessarar sterku stöðu sem Fitch hækkaði nýverið lánshæfismat ríkis­sjóðs og S&P færði horfur um lánshæfismat úr stöðugum í jákvæðar. Í mati fyrirtækjanna vegur þyngst sterkari staða opinberra fjármála og horfur á lækkandi skuldahlutfalli, pólitísk samstaða um áherslu á varfærni í ríkisfjármálum og áætlun um að snúa við hallarekstri ríkissjóðs í náinni framtíð.

Skilvirkur og ábyrgur ríkisrekstur

Með því að halda aftur af vexti rekstrarútgjalda er skapað svigrúm fyrir mikilvægar inn­viðafjárfestingar, s.s. í raforkukerfi, samgöngum og stafrænum innviðum. Ríkisstjórnin for­gangsraðar slíkum fjárfestingum sem styðja við verðmætasköpun hagkerfisins til langrar fram­tíðar. Það er enda rík ástæða til. Hagvöxtur á mann frá árinu 2018 er enginn, framleiðni hefur lítið sem ekkert vaxið og Íslendingum á vinnualdri fjölgar ekki lengur.

Næsta hagvaxtarskeið verður þess vegna að byggja á öðrum grunni en hagvöxtur síðustu 10–15 ára. Það gerist ekki af sjálfu sér og það veit ríkisstjórnin mætavel. Fjárfesting í innviðum og skynsamlegar efna­hagsumbætur verða að brjóta upp langtímastöðnun hagvaxtar á mann.

Sterkari samkeppnis­hæfni atvinnulífs er forsenda þess að hægt sé að halda lífskjörum góðum á Íslandi og bæta til framtíðar. Atvinnustefna Íslands – vaxtarplan til 2035 – byggir á þessum grunni og undirstrikar að sterkir innviðir – hvort sem um er að ræða orku, vegi, tækni eða menntun – eru forsenda sjálfbærrar verðmætasköpunar næstu ár og áratugi.

Þrálát verðbólga – verk að vinna

Þrátt fyrir sterka stöðu að mörgu leyti blasa einnig við erfiðar áskoranir. Verðbólga er þrálát, vextir of háir og atvinnuleysi hefur aukist. Það að ná verðbólgu alla leið að 2,5% verðbólgu­mark­miðinu er forsenda viðunandi lækkunar vaxta. Það er alvöru úrlausnarefni sem krefst aga og festu. Í fyrsta sinn í mörg ár ganga allir aðilar í takt; Seðlabankinn, ríkisfjármálin og vinnu­markaðurinn, sem gerði langtímakjarasamninga við erfiðar aðstæður. Þrátt fyrir það eru um­samdar launahækkanir meiri en á hinum Norðurlöndunum og launaskrið, þ.e. launahækkanir umfram umsamdar hækkanir, mun meira. Launakostnaður á vinnustund hefur hækkað meira á Íslandi en nokkru hinna Norðurlandanna, 15 sinnum á síðustu 17 árum. Hjöðnun verðbólgu og lækkun vaxta verður ekki samhliða viðunandi atvinnustigi nema þessari þróun verði snúið við.

Hér er verk að vinna og mikilvægt að ná settum markmiðum. Þessi ríkisstjórn fer ekki þá leið að minnka verðbólgu með skammvinnum aðgerðum á borð við þær að niðurgreiða vörur með auknum ríkisútgjöldum. Aðrar og ábyrgari leiðir eru varanlegri þó að þær kunni að fela í sér erfiðar ákvarðanir sem sumar fela í sér kostnað til skamms tíma. Þær leiðir fer þessi ríkisstjórn.