01 Alþingi og eftirlitsstofnanir þess

Starfsemi á þessu málefnasviði er á ábyrgð forseta Alþingis. Það skiptist í tvo málaflokka sem sjá má í eftirfarandi töflu ásamt fjárhagslegri þróun þeirra og málefnasviðsins í heild á tímabilinu 2024–2026.

Helstu áherslur 2027–2031

Framtíðarsýn og meginmarkmið

Meginverkefni Alþingis er lagasetning en þingið fer einnig með viðamikið eftirlits­hlutverk. Alþingi fer með eftirlit gagnvart framkvæmdarvaldinu og á vegum þess starfa þrjár sjálf­stæðar stofnanir, umboðsmaður Alþingis, ríkisendurskoðandi og Mannréttindastofnun Íslands. Um­boðsmaður Alþingis hefur eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga en einnig geta borgarar leitað til embætt­isins til að fá álit á því hvort leyst hafi verið úr þeirra málum í samræmi við lög. Með þessu er réttaröryggi borgaranna styrkt og Alþingi fær innsýn í starfshætti stjórnvalda. Ríkisendur­skoðandi hefur eftirlit með fjárreiðum ríkisins, stofnana þess og ríkisfyrirtækja. Markmið embættis ríkisendurskoðanda miða að betri nýtingu ríkisfjármuna og bættri opinberri þjónustu. Mannréttindastofnun hefur það meginhlutverk að efla og vernda mannréttindi á Íslandi, eins og þau eru skilgreind í stjórnarskrá, lögum, alþjóðasamningum og öðrum alþjóð­legum skuldbindingum.

Stefna málefnasviðsins

Starfshættir Alþingis eru ákvarðaðir í stjórnarskrá og lögum um þingsköp. Hlutverk skrif­stofu Alþingis er að styðja við starfsemi Alþingis svo að þingið og þingmenn geti sinnt hlut­verkum sínum.

Starf skrifstofu Alþingis byggist á stöðugum umbótum með það markmið að tryggja fag­lega, trausta og viðeigandi þjónustu við þingið og þingmenn á hverjum tíma. Í því skyni hefur skrifstofan sett sér þrjú yfirmarkmið: Stuðningur til skilvirkra og vandaðra þingstarfa, opið og aðgengilegt Alþingi og góður og þroskandi vinnustaður. Undir þessum formerkjum er starf­semi skrifstofunnar skipulögð og forgangsröðun verkefna mótuð. Megináhersla ársins 2026 er efling stafrænnar hæfni skrifstofunnar. Markmið og verkefnaval allra sviða miðar að því að styrkja stafræna innviði þannig að skrifstofan sé betur í stakk búin til að styðja við vönduð þingstörf í nútímalegu starfsumhverfi. Fræðslustarf Alþingis er í stöðugri þróun, einkum meðal ungs fólks, enda mikilvægt að efla lýðræðisvitund fólks og fræða almenning um þá stofnun sem er grundvöllur íslensks lýðræðisskipulags.

Umboðsmanni Alþingis (UA) berast 600–700 kvartanir á hverju ári frá einstaklingum og lögaðilum. Að auki stofnar umboðsmaður töluverðan fjölda frumkvæðismála á ári hverju og sinnir OPCAT-eftirliti. Það eftirlit felur í sér nokkurn fjölda heimsókna á ári hverju á staði þar sem frelsissviptir einstaklingar eru vistaðir, þar sem rætt er við þá, stjórnendur og starfsmenn og í framhaldinu gefnar út skýrslur um hverja heimsókn. Helstu áskoranir embættisins eru að viðhalda hæfilegum fjölda starfsmanna til að sinna fyrrnefndum verkefnum sem eru umfangs­mikil og fjölbreytt, tryggja málshraða við umfjöllun þessara mála, þ.e. jafnt um kvartanir, frum­kvæðismál og eftirlitsheimsóknir OPCAT-eftirlitsins og skýrslugerð í kjölfar þeirra án þess að slakað sé á faglegum kröfum. Í því sambandi ber að hafa í huga að frumkvæðis- og OPCAT-eftirlit umboðsmanns gegnir veigamiklu hlutverki við að tryggja réttindi ýmissa minnihluta­hópa. Jafnframt gegnir frumkvæðiseftirlit mikilvægu hlutverki við að greiða úr upplýsinga­óreiðu hjá opinberum aðilum.

Áhersla verður lögð á að auka skilvirkni í málsmeðferð með endurskoðun á verkferlum og skipulagi. Stefnt er að bættri upplýsingagjöf til einstaklinga og lögaðila á nýrri og endurbættri heimasíðu embættisins og aukin fræðsla fyrir stjórnvöld, m.a. með sérstökum leiðbeiningum á heimasíðu ætluðum þeim og fræðafundum sem starfsmenn UA munu sinna. Þá verður áfram leitað leiða til að tryggja virkt OPCAT-eftirlit um allt land. Að auki verður lögð áhersla á forvarna- og kynningarhlutverk OPCAT-eftirlitsins með upplýsingum og fræðsluefni á heima­síðu, á prentuðu formi og með kynningarfundum og heimsóknum starfsmanna UA.

Ríkisendurskoðun sinnir eftirliti með því hvort hagkvæmni og skilvirkni sé gætt í meðferð á opinberu fé, svo og hvort fjárframlög ríkisins skili þeim árangri sem að er stefnt. Hefur sú stefna verið mörkuð að leggja höfuðáherslu á stjórnsýslu mikilvægari málaflokka og fjárhag stærri ríkisaðila. Þetta leiðir til þess að úttektir verða færri en að sama skapi árangursríkari fyrir opinber fjármál og stjórnsýslu. Stjórnsýsluúttektir embættisins hafa á undanförnum árum bent á fjölmörg tækifæri til umbóta í opinberum rekstri og stjórnsýslu, þ.m.t. hvað varðar hag­ræðingu, aukna skilvirkni og sameiningu stofnana. Miklu skiptir að upplýsingagjöf um stöðu og horfur ríkisfjármála sé glögg og tímanleg. Ríkisendurskoðun hefur á undanförnum árum lagt ríka áherslu á aga og festu við gerð og endurskoðun ríkisreiknings og fylgni við markmið laga nr. 123/2015, um opinber fjármál. Tækifæri eru til umbóta hvað varðar innleiðingu og fylgni við reikningsskilastaðla.

Mannréttindastofnun Íslands hóf starfsemi sína 1. maí 2025. Meginhlutverk hennar er að efla og vernda mannréttindi á Íslandi, eins og þau eru skilgreind í stjórnarskrá, lögum, alþjóða­samningum og öðrum alþjóðlegum skuldbindingum, sbr. lög nr. 88/2024. Hlutverk stofnunar­innar er að vinna að því að opinberir aðilar og einkaaðilar virði mannréttindi á öllum sviðum samfélagsins. Hjá stofnuninni starfar stjórn sem ræður framkvæmdastjóra og þá er starfandi ráðgjafarnefnd hagaðila sem inniheldur að lágmarki 12 aðila. Stofnunin er sjálfstæð í störfum sínum og óháð fyrirmælum frá öðrum, þ.m.t. Alþingi. Mannréttindastofnun Íslands skal gefa Alþingi árlega skýrslu um starfsemi sína og framkvæmd mannréttindamála á liðnu almanaks­ári. Skýrsluna skal birta opinberlega fyrir 1. október ár hvert.

Mannréttindastofnun Íslands gegnir hlutverki sjálfstæðrar innlendrar mannréttinda­stofn­un­ar á Íslandi og ber því að fylgja Parísarviðmiðum Sameinuðu þjóðanna um mannréttindastofn­anir sem voru samþykkt af allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna árið 1993 (ályktun nr. 48/134). Mannréttindastofnanir eru vottaðar af alþjóðlegum samtökum mannréttindastofnana (GANHRI) en til að hljóta svokallaða A-vottun þurfa þær að uppfylla fyrrnefnd Parísarviðmið. Stofnunin mun fara í gegnum þetta vottunarferli og verður áhersla lögð á að fá A-vottun, líkt og aðrar systurstofnanir hafa gert.

Áhersla verður lögð á að byggja upp stofnunina, styrkja innviði hennar og setja upp aðgengilegt vefsvæði. Meginsvið stofnunarinnar eru annars vegar svið mannréttinda og hins vegar réttindagæsla fyrir fatlað fólk og verður lögð áhersla á að styrkja bæði sviðin og tryggja góða samvinnu á milli þeirra. Þá verður lögð áhersla á gott samstarf við ýmsa hagaðila, fræðslu á sviði mannréttinda og ráðgjöf til stjórnvalda þegar kemur að framkvæmd mannréttinda. Mikilvægur þáttur í starfi stofnunarinnar er leiðbeiningar til almennings og er því stefnt að því að tryggja aðgengilegar upplýsingar á vef stofnunarinnar, t.d. sem auðvelda einstaklingum að leita réttar síns. Loks verður staðið fyrir frumkvæðisathugunum er varða mannréttindi. 

Helstu breytingar á fjármögnun málefnasviðsins

Helsta breytingin á fjármögnun málefnasviðsins er vegna alþingiskosninga árið 2028.

Í meðfylgjandi töflu má sjá fjárheimildir málefnasviðsins til næstu fimm ára og áætlaða skiptingu þeirra í rekstur og tilfærslur annars vegar og fjárfestingu hins vegar.