04 Utanríkismál

Starfsemi á þessu málefnasviði er á ábyrgð utanríkisráðherra. Það skiptist í fjóra málaflokka sem sjá má í eftirfarandi töflu ásamt fjárhagslegri þróun þeirra og málefnasviðsins í heild á tímabilinu 2024–2026.

Helstu áherslur 2027–2031

Framtíðarsýn og meginmarkmið

Framtíðarsýn utanríkisþjónustunnar er að hagsmunir lands og þjóðar séu tryggðir á grund­velli alþjóðalaga með virku fjölþjóðakerfi sem sátt ríkir um. Ísland leggi sitt af mörkum í alþjóðlegu samstarfi til að stuðla að framgangi lýðræðis, mannréttinda, kynjajafnréttis og réttarríkisins, sjálfbærri þróun og friðsamlegum lausnum deilumála á grundvelli þjóðaréttar. Á sama tíma séu varnir landsins tryggðar með virku samstarfi við helstu bandalagsríki á grund­velli varnarsamningsins við Bandaríkin frá 1951, aðildarinnar að Atlantshafsbandalaginu og svæðisbundins samstarfs samhliða eflingu innlendrar viðbúnaðargetu. Heimsmarkmið Sam­einuðu þjóðanna eru vegvísir í alþjóðasamstarfi til ársins 2030.

Meginmarkmið utanríkisþjónustunnar er að gæta í hvívetna hagsmuna Íslands gagnvart öðrum ríkjum skv. lögbundnu hlutverki, einkum er snertir stjórnmál, öryggis- og varnarmál, utanríkisviðskipti og menningarmál. Ísland fái aukna hlutdeild í alþjóðaviðskiptum, varnir landsins séu tryggðar og ríkisborgarar njóti verndar og aðstoðar gagnvart erlendum stjórnvöld­um, stofnunum og einstaklingum og að í öllu alþjóðlegu samstarfi verði tryggð réttindi Íslands yfir hafsvæðum sínum og auðlindum.

Stefna málefnasviðsins

Það hriktir í stoðum alþjóðakerfisins. Alþjóðalög, mannréttindi, jafnrétti, þróunarsamvinna og mannúðaraðstoð eiga undir högg að sækja. Miklar breytingar hafa orðið á öryggisumhverfi í Evrópu og auknar áskoranir í alþjóðaviðskiptum. Í þessu ljósi leggur Ísland áherslu á öfluga utanríkispólitíska málafylgju og samstarf á alþjóðavettvangi, varnarsamvinnu, öryggismál, stöðuga hagsmunagæslu í viðskiptum og nánari tengsl við Norðurlönd og Eystrasaltsríkin, önnur Evrópuríki og Evrópusambandið, Bandaríkin, Atlantshafsbandalagið, önnur bandalags­ríki og líkt þenkjandi ríki. Réttindum Íslands yfir hafsvæðum og auðlindum sínum má aldrei taka sem gefnum og þau krefjast stöðugrar hagsmunagæslu.

Varnir Íslands, öryggi og fullveldi verða einungis tryggð með virku samstarfi og samn­ingum við önnur ríki og innan alþjóðastofnana. Þar eru aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og tvíhliða varnarsamningurinn við Bandaríkin grunnstoðir en svæðisbundið og tvíhliða varnarsamstarf skipar einnig mikilvægan og vaxandi sess, einkum norrænt varnarsamstarf. Með virkri þátttöku í varnarsamstarfi er hagsmuna Íslands gætt og sameiginlegar varnarskuld­bindingar áréttaðar sem er mikilvægasti liðurinn í fælingar- og varnarstefnu Íslands. Gert er ráð fyrir að ný stefna í varnar- og öryggismálum verði innleidd á tímabilinu og áhersla lögð á að tryggja getu innan lands, mannauð, áætlanir, varnarmannvirki og búnað, aukna þátttöku í sameiginlegum varnaraðgerðum og að standa við skuldbindingar Íslands. Allsherjarinnrás Rússlands í Úkraínu og sú breytta heimsmynd sem af því leiðir er alvarlegasta öryggisógn sem Evrópa hefur staðið frammi fyrir frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Bregðast þarf við þessum veruleika með auknum innlendum varnarviðbúnaði og áframhaldandi öflugum stuðningi við Úkraínu. Á grundvelli samnings Íslands og Úkraínu um öryggissamstarf og langtímastuðning verður stutt við Úkraínu í formi varnartengds stuðnings í samræmi við alþjóðlegar skuldbind­ingar Íslands. Gera má ráð fyrir að þörf fyrir aðstoð taki breytingum eftir því sem stríðinu vindur fram og að skipting stuðnings niður á málaflokka verði til sífelldrar endurskoðunar.

Ísland situr í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna tvö ár enn, þ.e. til ársloka 2027. Fram­boð Íslands til mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna var hluti af langtímastefnu íslenskra stjórnvalda til að vernda og efla mannréttindi um allan heim. Í ráðinu leggur Ísland áherslu á að efla samstöðu um grundvallarmannréttindi, kynjajafnrétti, hinsegin réttindi, réttindi barna og tengsl mannréttinda og umhverfismála.

Þá mun Ísland taka við formennsku í Eystrasaltsráðinu hinn 1. júlí 2026 til eins árs. For­mennskuáherslur Íslands eru í mótun en vilji er meðal aðildarríkjanna til að gefa ráðinu aukið utanríkispólitískt vægi, m.a. í umfjöllun um öryggisógnir í okkar heimshluta.

Eitt af lögbundnum hlutverkum utanríkisþjónustunnar er að vernda hagsmuni Íslands í alþjóðaviðskiptum og stuðla að efnahagslegri hagsæld þjóðarinnar með greiðum aðgangi útflutnings að erlendum mörkuðum. Stuðst er við langtímastefnumótun stjórnvalda og atvinnu­lífs varðandi markaðssetningu fyrir Ísland og íslenskar útflutningsgreinar. Að sama skapi þarf að tryggja stöðugt framboð á innfluttum vörum og þjónustu. Þetta er sérstaklega mikilvægt fyrir opið hagkerfi eins og það íslenska sem byggir afkomu sína á stöðugum og traustum við­skiptasamböndum við önnur ríki. Ísland vinnur því áfram að gerð fríverslunarsamninga og annarra viðskiptasamninga. Við núverandi aðstæður þarf að tryggja að utanríkisviðskipti styðji við efnahagslegt öryggi, ekki síst þar sem Evrópusambandið beitir innri markaðnum æ oftar fyrir sig í þeim tilgangi. Stefnt er að því að þjóðaratkvæðagreiðsla um framhald viðræðna um aðild Íslands að Evrópusambandinu verði haldin 29. ágúst 2026.

Vegna stöðu heimsmála er ljóst að verkefnum utanríkisráðuneytisins hefur fjölgað og ekki von til að dragi úr umfangi þeirra á næstu árum, hvort sem horft er til hagsmunagæslu á pólitíska sviðinu, varnarmála, viðskiptamála eða alþjóðalaga. Þá hefur eftirspurn eftir borgara­þjónustu aukist til muna og afkastageta við útgáfu Schengen-vegabréfsáritana til landsins verið efld. Í fjárlögum fyrir 2026 var fjárheimild til áritanamála aukin með það að markmiði að mæta mikilli eftirspurn. Árið 2025 fjölgaði innlögðum umsóknum um 90% frá fyrra ári og útlit er fyrir að næstu ár muni þeim halda áfram að fjölga. Áætlað er að aukning ríkistekna sem af þessu leiðir verði umtalsvert meiri en sem nemur aukinni fjárheimild. Hlúa þarf að mannauði utanríkisþjónustunnar og efla þekkingu og reynslu starfsfólks. Umbætur í starfi munu byggjast á árangursmiðaðri sýn og að nýta þau tækifæri sem felast í stafrænni utanríkisþjónustu til að bæta þjónustu og upplýsingamiðlun.

Helstu breytingar á fjármögnun málefnasviðsins

Gert er ráð fyrir að framlög til málefnasviðsins verði aukin um 1,5 ma.kr. árið 2027 og 500 m.kr. árlega árin 2028–2031, einkum vegna aukinna útgjalda til varnarmála. Þessi aukning kemur til viðbótar við áður ákveðna aukningu útgjalda til varnarmála úr fyrri fjármála­áætlunum, en áður hafði verið ákveðið að útgjöld til málaflokksins skyldu aukin um 1.100 m.kr. árið 2027 og 100 m.kr. árið 2028. Auknar fjárheimildir verða nýttar til að vinna að fram­kvæmd nýrrar stefnu í varnar- og öryggismálum sem samþykkt var á Alþingi í janúar 2026. Einnig er fallið frá fyrri áformum um breytingu á skiptingu sérstaks stuðnings við Úkraínu, en þau gerðu ráð fyrir að árið 2028 félli 1,5 ma.kr. varnartengdur stuðningur niður á móti sam­bærilegri hækkun á stuðningi til Úkraínu á forsendum þróunarsamvinnu. Þessi áætlun gerir ráð fyrir óbreyttri skiptingu stuðnings við Úkraínu milli málefnasviðanna tveggja út áætlunar­tímann eða þar til annað er ákveðið. Aðrar breytingar eru fyrst og fremst lækkun framlaga vegna aðhaldsáforma en gert er ráð fyrir nokkuð aukinni aðhaldskröfu milli áætlana.

Í meðfylgjandi töflu má sjá fjárheimildir málefnasviðsins til næstu fimm ára og áætlaða skiptingu þeirra í rekstur og tilfærslur annars vegar og fjárfestingu hins vegar.