07 Nýsköpun, rannsóknir og þekkingargreinar

Starfsemi á þessu málefnasviði er á ábyrgð menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra, fyrir utan ráðherranefnd um vísindi og nýsköpun sem heyrir undir forsætisráðherra og málefni Matvælasjóðs og faggildingarsviðs Hugverkastofu sem heyrir undir atvinnuvegaráðherra.

Málefnasviðið skiptist í tvo málaflokka sem sjá má í eftirfarandi töflu ásamt fjárhagslegri þróun þeirra og málefnasviðsins í heild á tímabilinu 2024–2026.

Helstu áherslur 2027–2031

Framtíðarsýn og meginmarkmið

Lykillinn að velsæld, verðmætasköpun og samkeppnishæfu íslensku atvinnulífi felst í lang­tímafjárfestingu í nýsköpun, rannsóknum og þekkingargreinum. Íslenskt nýsköpunar- og vísindaumhverfi er fámennt og nýta verður þá styrkleika sem fyrir eru hér á landi, byggja upp öflugt stuðningsumhverfi sem stenst alþjóðlegan samanburð og tryggja virka þátttöku á alþjóðavettvangi.

Stefna málefnasviðsins

Stefna stjórnvalda felur í sér að vísindi, tækniþróun og nýsköpun verði helstu drifkraftar sterks samfélags og samkeppnishæfs hagkerfis. Fjármagn sem samfélagið ver í rannsóknir og þróun nemi 3,5% af vergri landsframleiðslu á árinu 2035 og nýsköpunardrifið þekkingar­samfélag stuðli að því að bæta heilsu, lífsgæði, hagsæld og vernd umhverfis. Horft verður til þess að styrkja stuðningskerfi rannsókna og nýsköpunar, ásamt því að efla alþjóðlegt samstarf og þátttöku í evrópskum samstarfsáætlunum, með áherslu á heilbrigðisþjónustu, loftslagsmál, matvælaframleiðslu, uppbyggingu gagnainnviða og gervigreind.

Til að ná fram fyrrnefndum markmiðum verður stuðningskerfi rannsókna, þróunar og ný­sköpunar endurskoðað og þannig unnið að samfellu í stuðningsumhverfinu. Í því felst að sam­eina opinbera sjóði og koma upp sameiginlegri sjóðagátt til að ná fram heildstæðari nálgun, betri þjónustu og meiri yfirsýn yfir fjárveitingar stjórnvalda. Með sterkari áherslumiðuðum sjóðum er markmiðið að gera stjórnvöldum kleift að mæta áskorunum samfélagsins með aðferðum vísinda og nýsköpunar. Samstarf háskóla, rannsóknarstofnana og fyrirtækja verður þar haft að leiðarljósi. Aukin samnýting rannsókna- og tækniinnviða er mikilvæg fyrir slíkt samstarf sem og samnýting gagna. Þá er mikilvægt að Nýsköpunarsjóðurinn Kría nýtist sem opinber stuðningur við fjárfestingu í sprotafyrirtækjum á fyrstu stigum, ekki síst á þeim sviðum nýsköpunar sem kalla á langt þróunartímabil. Í því skyni verður lögð áhersla á öfluga hags­munagæslu Íslands gagnvart ESB og þátttöku í nýju tímabili samstarfsáætlana á sviði rann­sókna og nýsköpunar.

Örar tæknibreytingar, einkum á sviði gervigreindar, skapa tækifæri en kalla jafnframt á fjölþætt viðbrögð: vegna verndar persónuupplýsinga og gagnaöryggis, aðgengis að gögnum og reikniinnviðum, hæfni og endurmenntunar á vinnumarkaði og þess að tæknin auki hvorki ójöfnuð né mismunun. Framkvæmd aðgerðaáætlunar um gervigreind verður í forgangi. Unnið verður að uppbyggingu gagnainnviða, í samræmi við gagnastefnu og stefnu um opin vísindi, til að styðja við ábyrga nýtingu gervigreindar og hámarka verðmæti gagna í atvinnulífi, opin­berri þjónustu og samfélaginu. Nýsköpunarmöguleikar hafa aukist enn frekar með aðgengilegri gervigreind en opin og áreiðanleg gögn eru forsenda fyrir hagnýtingu hennar. Unnið verður sérstaklega að innleiðingu og þróun gervigreindar á heilbrigðissviði. Innleidd verður heildstæð löggjöf um gervigreind, byggð á reglugerð ESB og aðlöguð að íslenskum aðstæðum og gildum. Einnig verður reiknigeta og aðgengi að reikniinnviðum aukin, m.a. með uppbyggingu nauð­synlegs vélbúnaðar til að styrkja rannsóknir, nýsköpun og samkeppnishæfni. Áfram verður stutt við þróun íslenskra risamállíkana og greind hagkvæmni þess að þróa, innleiða og reka risamállíkan á íslensku til að styðja stafræna notkun íslensku og auka öryggi verðmætra gagna, með áherslu á gervigreindarfullveldi.

Sett verður ný heildarlöggjöf til innleiðingar á tilskipun um vernd hönnunar í stað gildandi laga um hönnunarvernd. Jafnframt verður innleidd tilskipun um höfundarrétt og skyld réttindi á stafræna innri markaðnum (2019/790). Unnið verður að því að auka verðmætasköpun og útflutningstekjur skapandi greina, með umbótum á starfs- og rekstrarumhverfi atvinnulífs skapandi greina, aukinni samhæfingu stuðnings- og sjóðakerfa og auknu samstarfi við atvinnu­lífið. Unnið verður að endurskoðun á lögum um endurgreiðslukerfi kvikmyndagerðar. Áhersla verður á að kerfið nýtist íslenskri kvikmyndagerð sem best, fyrirsjáanleika fjármögnunar, sam­keppnishæfni og skilvirkni. Sama gildir um endurgreiðslukerfi vegna hljóðritana á Íslandi.

Helstu breytingar á fjármögnun málefnasviðsins

Útgjaldarammi málefnasviðsins hækkar um tæplega 4 ma.kr. á tímabili fjármálaáætlunar. Hækkunin skýrist helst af styrkjum til nýsköpunarfyrirtækja, hækkun framlaga til rammaáætlana ESB og auknum framlögum til verkefna tengdum gervigreind. Á móti er gert ráð fyrir lækkun útgjalda vegna endurgreiðslna til kvikmyndagerðar og almennra hagræðingaaðgerða.

Í meðfylgjandi töflu má sjá fjárheimildir málefnasviðsins til næstu fimm ára og áætlaða skiptingu þeirra í rekstur og tilfærslur annars vegar og fjárfestingu hins vegar.