09 Almanna- og réttaröryggi

Starfsemi á þessu málefnasviði er á ábyrgð dómsmálaráðherra og forsætisráðherra. Það skiptist í fimm málaflokka sem sjá má í eftirfarandi töflu ásamt fjárhagslegri þróun þeirra og málefnasviðsins í heild á tímabilinu 2024–2026.

Helstu áherslur 2027–2031

Framtíðarsýn og meginmarkmið

Markmið stjórnvalda er að borgarar landsins upplifi öryggi í daglegu lífi. Löggæsla og landamæraeftirlit, bæði á landi og á sjó, verði öflug og taki mið af breyttum aðstæðum og nýjum áskorunum. Áhersla verður lögð á öryggismál, áfallaþol og innlendan viðbúnað með öflugri lögreglu, Landhelgisgæslu og almannavörnum. Jafnframt er mikilvægt að rannsókn og málsmeðferð hjá lögreglu, ákæruvaldi og dómstólum sé réttlát og skilvirk. Loks verður áhersla lögð á markvissar aðgerðir gegn skipulagðri brotastarfsemi, mansali og kynbundnu ofbeldi.

Stefna málefnasviðsins

Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar er lögð áhersla á að auka öryggi almennings, m.a. með því að fjölga þeim sem sinna löggæslu. Nú þegar hefur lögreglumönnum verið fjölgað um 50. Tekið verði af festu á alvarlegri og skipulagðri brotastarfsemi. Jafnframt verði aðrir þættir réttarkerfisins styrktir til að tryggja hraða og örugga málsmeðferð.

Megináherslur endurspegla þær áskoranir sem fyrir liggja. Lögregla og ákæruvald þurfa að vera í stakk búin til að bregðast við alvarlegum afbrotum, skipulagðri brotastarfsemi og auknum vopnaburði.

Staða alþjóðamála kallar á að styrkja borgaralega innviði og áfallaþol samfélagsins. Mikil­vægt er að innviðir samfélagsins, þ.m.t. lögregla, almannavarnir og Landhelgisgæsla, geti mætt hvers kyns vá og áföllum. Lögreglan og Landhelgisgæsla Íslands eru þær löggæslu- og öryggis­stofnanir þjóðfélagsins sem hafa með höndum löggæslu og gegna lykilhlutverki ásamt al­mannavörnum í öryggis- og viðbragðskerfi þjóðarinnar. Efla þarf eftirlits-, greiningar- og við­bragðsgetu þessara aðila, auk þess að styrkja rannsóknargetu og alþjóðlega sakamálasamvinnu. Þá er mikilvægt að efla getu þessara aðila til þess að sinna verkefnum sem snúa að fyrirbyggj­andi aðgerðum og áfallaþoli. Til skoðunar er að setja sérstaka öryggislöggjöf, sem fjallar m.a. um innra öryggi.

Fyrirhugaðar eru breytingar á lögum um nálgunarbann og brottvísun af heimili sem er ætlað að styrkja réttarstöðu brotaþola, sérstaklega í málum sem varða heimilisofbeldi og umsáturs­einelti. Áhersla verður lögð á innleiðingu og eftirfylgni aðgerðaáætlunar sem birtist í nýrri stefnumótun í löggæslu.

Á tímabili fjármálaáætlunar verður unnið að innleiðingu snjalllandamæra, þ.e. samræmdu komu- og brottfararkerfi á ytri landamærum Schengen-svæðisins (Entry/Exit) og nýju ferða­heimildakerfi (ETIAS), sem er ætlað að efla landamæraeftirlit á ytri landamærum og öryggi innan svæðisins. Eftirlit með landamærum nær einnig til hafna, þar sem farþegar skemmti­ferðaskipa fara inn og út af Schengen-svæðinu.

Í nýrri landhelgisgæsluáætlun verða sett fram viðmið um öryggis- og þjónustustig og við­bragðsgetu. Í kjölfar útgáfu hennar hefst vinna við heildarendurskoðun laga um Landhelgis­gæslu Íslands og frumvarp þess efnis verður lagt fram árið 2027. Mikilvægt er að horfa til fjölgunar þyrlna Landhelgisgæslunnar sem mun styrkja getu vegna leitar og björgunar á hafi og landi og auka getu til sjúkraflutninga, ásamt því að vera í samræmi við skuldbindingar gagnvart Atlantshafsbandalaginu.

Heildarlög um almannavarnir ásamt stefnumótun og aðgerðaáætlun miða að því að auka vægi fyrirbyggjandi aðgerða og efla viðbúnað samfélagsins til þess að bregðast við áföllum. Lagt er upp með heildstæða nálgun, með það að markmiði að virkja stjórnvöld og stofnanir ásamt almenningi og fyrirtækjum. Þá er upptaka svonefndrar CER-gerðar (e. Critical Entities Resilience) ESB í EES-samninginn til skoðunar en markmið hennar er að styrkja viðnámsþol ríkjanna og sambandsins í heild. Gerðin mun fyrirsjáanlega hafa áhrif á margþætt verkefni hvað áfallaþol varðar.

Fangelsiskerfið stendur frammi fyrir verulegum áskorunum. Um árabil hafa boðunarlistar lengst jafnt og þétt, m.a. vegna þyngri dóma og skorts á afplánunar- og gæsluvarðhaldsrýmum. Unnið er að fjölgun afplánunarrýma í fangelsinu að Sogni sem verða tekin í notkun árið 2027. Unnið er að undirbúningi byggingar nýs fangelsis að Stóra-Hrauni. Önnur úrræði til að fjölga afplánunarrýmum verða einnig skoðuð, s.s. brottvísun erlendra fanga og að fleiri erlendir fangar afpláni í heimalandi sínu.

Helstu breytingar á fjármögnun málefnasviðsins

Á tímabilinu lækka fjárfestingarframlög til málefnasviðsins um 3,7 ma.kr., sem skýrist einkum af því að gert er ráð fyrir að framkvæmdum við fyrsta áfanga nýs fangelsis ljúki á tímabilinu. Framlög til rekstrar lækka um 0,7 ma.kr. sem skýrist af hagræðingaraðgerðum og niðurfellingum, en á móti til hækkunar er veitt framlag til fjölgunar stöðugilda innan lögreglu.

Í meðfylgjandi töflu má sjá fjárheimildir málefnasviðsins til næstu fimm ára og áætlaða skiptingu þeirra í rekstur og tilfærslur annars vegar og fjárfestingu hins vegar.