11 Samgöngu- og fjarskiptamál

Starfsemi á þessu málefnasviði er á ábyrgð innviðaráðherra. Það skiptist í þrjá málaflokka sem sjá má í eftirfarandi töflu ásamt fjárhagslegri þróun þeirra og málefnasviðsins í heild á tímabilinu 2024–2026.

 

Helstu áherslur 2027–2031

Framtíðarsýn og meginmarkmið

Framtíðarsýn málefnasviðsins er að Ísland skipi sér í fremstu röð með trausta og örugga samgönguinnviði sem styðja við samkeppnishæft atvinnulíf, öflug sveitarfélög, aukna verð­mætasköpun og framsækna þjónustu. Tækni tengi byggðir landsins innbyrðis og Ísland við umheiminn í jafnvægi við umhverfið með öruggum hætti og með sjálfbærni að leiðarljósi.

Meginmarkmið eru að innviðir og þjónusta mæti þörfum almennings og atvinnulífs og að stuðlað sé að sjálfbærri þróun byggða og sveitarfélaga um land allt. Ríkisstjórnin leggur áherslu á að auka fjárfestingu í samgöngum, hefja kraftmiklar framkvæmdir um land allt, efla net­öryggi og áfallaþol fjarskipta innan lands og við útlönd.

Stefna málefnasviðsins

Meginmarkmið í samgöngustefnu landsins eru að samgöngur séu greiðar, öruggar, hag­kvæmar, umhverfislega sjálfbærar og stuðli að jákvæðri byggðaþróun. Markmiðin eiga við um alla samgöngumáta en stefna fyrir hvern þeirra birtist í samgönguáætlun á hverjum tíma. Sam­gönguáætlun fyrir árin 2020–2034 er í gildi en tillaga til þingsályktunar um samgönguáætlun fyrir árin 2026–2040 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun fyrir árin 2026–2030 var lögð fram á Al­þingi í janúar 2026 og er nú í meðförum þingsins.

Lykilviðfangsefni í samgöngumálum á Íslandi eru að tryggja að samgöngur stuðli að bættu aðgengi og öryggi landsmanna og hafi jákvæðan hvata fyrir atvinnulíf á landinu. Samgöngu­stefnan byggist á fimm lykilmarkmiðum. Í fyrsta lagi er lögð áhersla á öruggar samgöngur með markvissri fækkun slysa í öllum greinum samgangna, aðskilnaði akstursstefna á umferðar­miklum vegum, fækkun einbreiðra brúa og að efla öryggisstjórnun. Í öðru lagi er stefnt að greiðari samgöngum með styttingu ferðatíma, bættum tengingum og auknu flæði, uppbyggingu hágæðaalmenningssamgangna og styrkingu grunnnets samgangna á landi, í lofti og á sjó. Í þriðja lagi er áhersla á hagkvæmar samgöngur þar sem forgangsröðun byggist á faglegum greiningum og þjóðhagslegri arðsemi, nýju fjármögnunarfyrirkomulagi og aukinni skilvirkni í verkefnastjórnun. Í fjórða lagi er stefnt að umhverfislega sjálfbærum samgöngum með orkuskiptum, samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda og aðlögun innviða að loftslagsbreyt­ingum. Í fimmta lagi er lögð áhersla á jákvæða byggðaþróun með styrkingu tengivega, eflingu almenningssamgangna milli byggða og auknu aðgengi allra hópa að samgöngukerfinu.

Mjög stór áskorun til næstu ára verður að bregðast við alvarlegu ástandi samgönguinnviða á Íslandi sem hefur hrakað verulega síðustu ár. Gera má ráð fyrir að umsvif og umferð haldi áfram að aukast á næstu árum þar sem álag á vegi hefur ekki aðeins magnast vegna fjölda ökutækja heldur einnig vegna þyngdar þeirra. Þá hefur umferð vöruflutningabifreiða aukist samhliða þróun útflutningsgreina en vöruflutningar á landi hafa farið stigvaxandi jafnt og þétt síðustu ár. Samhliða vaxandi umferð hefur meðalþyngd nýskráðra ökutækja farið hækkandi. Allt eru þetta auknar áskoranir og álag sem veldur meira sliti vega og hefur mikil áhrif á við­haldsþörfina sem þarf að bregðast við.

Í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar verður unnið markvisst að því að draga úr uppsafnaðri viðhaldsskuld í vegakerfinu, styrkja burðarþol og fjölga köflum með aðskildum akstursstefnum, með sérstökum forgangi á grunnnet stofnvega. Í samgöngu­áætluninni, sem er í meðförum þingsins, er forgangsröðuð jarðgangaáætlun þar sem áhersla er lögð á öryggi og byggðaleg áhrif, og stór verkefni á borð við Sundabraut og aðrar flýtifram­kvæmdir verða undirbúin og fjármögnuð með nýju fyrirkomulagi. Í því samhengi er fyrirhugað að stofna opinbert innviðafélag sem hefur það hlutverk að flýta stórum samgöngumann­virkjum, tryggja samfellu í fjármögnun og styrkja faglega verkefnastjórnun.

Lögð verður aukin áhersla á að efla almenningssamgöngur og virka ferðamáta. Upp­bygging Borgarlínu, samþætting leiðakerfa og styrking almenningssamgangna milli byggða eru lykil­þættir í að draga úr umferð og losun. Sérstök áhersla verður á aðgengi fatlaðs fólks og barna að samgöngukerfinu. Þá verður unnið að orkuskiptum í vegasamgöngum, flugi og siglingum, uppbyggingu hleðsluinnviða og mati á kolefnisspori framkvæmda.

Fjármögnun samgönguinnviða verður styrkt með nýju tekjuöflunarkerfi, þar á meðal kíló­metragjaldi og gjaldtöku af tilteknum framkvæmdum, með það að markmiði að tryggja sjálf­bæra fjármögnun og sanngjarna dreifingu kostnaðar. Á tímabilinu til 2040 er gert ráð fyrir umfangsmikilli fjárfestingu í samgöngum með skýrri forgangsröðun. Áhersla verður lögð á að fjármunir nýtist sem best, að framkvæmdir byggist á traustum greiningum og að samgöngu­kerfið styðji við öryggi, samkeppnishæfni og sjálfbæra þróun íslensks samfélags til lengri tíma.

Stefnt er að gildistöku nýrrar stefnu og aðgerðaáætlunar í fjarskiptum árið 2027 og síðar uppfærslu á fjarskiptalögum. Ljósleiðaravæðingu þéttbýlis, og þar með landsins alls, lýkur sama ár. Á kjörtímabilinu verður lokið við ljósleiðaratvítengingu alls þéttbýlis og gerðar veru­legar úrbætur á farneti á tengivegum ásamt uppbyggingu farnets gagnvart öllum stofnvegum á láglendi. Samhliða verður markvisst unnið að eflingu áfallaþols og viðnámsþróttar fjarskipta­innviða, þ.m.t. vegna netsambands við útlönd um sæstrengi og gervihnetti.

Jafnframt er stefnt að gildistöku nýrrar stefnu og aðgerðaáætlunar í netöryggi árið 2027. Í kjölfarið verður innleitt mikilvægt regluverk á sviði netöryggis en þar ber hæst ný lög um öryggi net- og upplýsingakerfa mikilvægra aðila (NIS2), lög um rafræna auðkenningu og traustþjónustur (eIDAS2) og lög um netöryggisvottun (CSA). Þá er stefnt að uppfærslu á stjórnskipulagi netöryggismála með hliðsjón af uppfærslu á regluverkinu og reynslu undan­farinna ára. Starfsemi Eyvarar NCC-IS er fjármögnuð til október 2027 hið minnsta sem tryggir fjárstuðning við netöryggisverkefni og fjölmargt annað netöryggistengt framtak stjórnvalda og atvinnulífs. Á grundvelli ofangreinds verður blásið til áframhaldandi sóknar í netöryggi í þágu alls samfélagsins.

Helstu breytingar á fjármögnun málefnasviðsins

Heildarframlög til málefnasviðsins á tímabili áætlunarinnar nema 377 ma.kr. Framlög verða óbreytt á árinu 2027 en þá fellur brott tímabundið 3 ma.kr. framlag vegna vinnu í tengslum við Hvammsvirkjun en inn koma framlög vegna nýframkvæmda, viðhalds og þjónustu á vegakerfinu.

Í meðfylgjandi töflu má sjá fjárheimildir málefnasviðsins til næstu fimm ára og áætlaða skiptingu þeirra í rekstur og tilfærslur annars vegar og fjárfestingu hins vegar.