12 Landbúnaður

Starfsemi á málefnasviðinu er á ábyrgð atvinnuvegaráðherra. Það skiptist í þrjá málaflokka sem sjá má í eftirfarandi töflu, ásamt fjárhagslegri þróun þeirra og málefnasviðsins í heild á tímabilinu 2024–2026.

Helstu áherslur 2027–2031

Framtíðarsýn og meginmarkmið

Framtíðarsýn stjórnvalda er að landbúnaður á Íslandi byggi á verðmætasköpun, traustum rekstrargrundvelli og sjálfbærri nýtingu auðlinda. Að nýliðun og farsæl kynslóðaskipti verði auðveldari í framkvæmd. Dregið verði úr losun gróðurhúsalofttegunda og aðlögunarhæfni landbúnaðarins gagnvart loftslagsbreytingum aukin. Framtíðarsýn matvæla- og fæðuöryggis byggi á traustum undirstöðum og framleiðslan miði að heilbrigðu umhverfi, heilsu fólks og heilbrigði dýra. Framleiðsla sé áfram fjölbreytt og þörfum neytenda mætt.

Meginmarkmið málefnasviðsins er að efla íslenskan landbúnað og matvælaframleiðslu, ýta undir vöxt og verðmætasköpun og styrkja stoðir til framtíðar með sjálfbæra þróun að leiðar­ljósi. Tryggja skal matvæla- og fæðuöryggi í þágu einnar heilsu (e. one health) og hámarka velferð dýra.

Stefna málefnasviðsins

Matvælastefna og landbúnaðarstefna til ársins 2040 voru samþykktar á Alþingi í maí og júní 2023 og er horft til þeirra sem leiðarvísis til næstu ára ásamt fimm ára aðgerðaáætlunum sem fylgja þeim. Jafnframt móta búvörusamningar að miklu leyti regluverk og stuðnings­aðgerðir stjórnvalda í þágu landbúnaðar og hafa þar með talsverð áhrif á starfsskilyrði grein­arinnar.

Ein helsta áskorunin í landbúnaði undanfarin ár hefur verið fjárhags- og afkomuvandi bænda og hefur íslenska ríkið ítrekað gripið til sértækra aðgerða til að stuðla að bættri afkomu innan greinarinnar. Nýliðun og kynslóðaskipti hafa einnig verið erfið fyrir atvinnugreinina. Þá fela áhrif loftslagsbreytinga á matvælaframleiðslu og aðlögun að þeim í sér mikla áskorun fyrir atvinnugreinina. Breytt heimsmynd, aukin alþjóðleg spenna, loftslagsbreytingar, rask á aðfangakeðjum og sveiflur á alþjóðlegum mörkuðum hafa leitt í ljós áskoranir fyrir matvæla­kerfi í heiminum og ekki síst fyrir Ísland vegna legu landsins og hversu háð Ísland er inn­flutningi aðfanga til matvælaframleiðslu.

Til að bregðast við áskorunum í landbúnaði er mikilvægt að horfa á starfsumhverfi land­búnaðar í heild sinni til framtíðar. Fram undan er vinna við mótun nýs stuðningskerfis í land­búnaði og mun sú vinna m.a. taka mið af samþykktri landbúnaðarstefnu til ársins 2040. Í ljósi þróunar á alþjóðavettvangi, loftslagsbreytinga og margvíslegra fjölþáttaógna er mikilvægt að efla áfallaþol og viðnámsþrótt í landbúnaði. Vinna þarf heildstætt áhættumat fyrir matvæla- og neysluvatnsgeirann.

Til að bregðast við áskorunum vegna loftslagsbreytinga verður unnið eftir aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum. Af fimm forgangsaðgerðum sem skilgreindar hafa verið er ein sem snýr að landbúnaði. Stutt verður við fjárfestingar í tækjakaupum sem stuðla að samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda vegna áburðarnotkunar í landbúnaði í gegnum Loftslags- og orkusjóð. Jafnframt verður stuðningskerfi landbúnaðar þróað í þá átt að það hvetji til aukins samdráttar í losun í samræmi við landbúnaðarstefnuna. Samkvæmt nýrri aðlögunaráætlun stjórnvalda verður unnið viðkvæmni- og áhættumat í landbúnaði til að undirbyggja mótun, val og forgangsröðun aðlögunaraðgerða fyrir landbúnað.

Matvælaöryggi verður tryggt með skilvirku eftirliti og er frumvarp um sameiningu Mat­vælastofnunar, Fiskistofu og Verðlagsstofu skiptaverðs liður í því. Markmið sameiningarinnar er að einfalda þjónustu við atvinnulíf, fækka samskiptaleiðum og skýra ferla með öflugri og skilvirkari stofnun sem mun hafa starfsstöðvar víða um land. Með frumvarpinu er einnig verið að bregðast við áminningu Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) þar sem farið er fram á að opinbert eftirlit á sviðum matvæla, fóðurs og dýraheilbrigðis fari fram á skilvirkan hátt og í samræmi við EES-reglur og er því lagt til að matvælaeftirlit, sem nú er á vegum heilbrigðiseftirlita sveitarfélaga, flytjist til nýrrar sameinaðrar stofnunar. Það verður þá til ný öflug stjórnsýslu- og eftirlitsstofnun á sviði fiskveiða og annarrar matvælaframleiðslu.

Á grundvelli laga um matvæli, nr. 93/1995, ber Íslandi að tilnefna tilvísunarrannsóknastofur (NRL) í þeim tilgangi að tryggja áreiðanlegar og sambærilegar rannsóknaniðurstöður innan EES á grundvelli matvælaöryggis. Stefnt er að því að nýir samningar um þjónustu tilvísunar­rannsóknastofa öðlist gildi á tímabili áætlunarinnar. Er það í samræmi við 349. hagræðingar­tillögu ríkisstjórnarinnar þar sem lagt er til að samningar um tilvísunarrannsóknastofur verði endurskoðaðir.

Til þess að Ísland geti orðið leiðandi í framleiðslu á heilnæmum afurðum þarf að stuðla að vernd og sjálfbærni búfjárstofna og dýraheilsu. Það tengist jafnframt lýðheilsu þar sem heilsa manna verður ekki aðskilin frá heilbrigði dýra og heilnæmu umhverfi. Viðhalda þarf góðri stöðu Íslands í baráttunni við sýklalyfjaónæmi og tryggja að framleiðsluhættir séu á þann veg að velferð dýra sé höfð að leiðarljósi og unnið er þar skv. aðgerðaáætlun. Landsáætlun um útrýmingu á sauðfjárriðu var fyrst gefin út í júlí 2024 og er endurskoðuð árlega. Unnið er markvisst að þeim aðgerðum sem skilgreindar eru þar og gengur ræktun gegn sjúkdómnum vonum framar. Stefnt er að því að innan 20 ára hafi riðuveiki verið útrýmt, að árið 2032 séu hverfandi líkur á að upp komi riðuveiki og að árið 2028 séu litlar líkur á að upp komi riðuveiki hér á landi.

Söfnunarkerfi fyrir dýrahræ og sláturúrgang sem fellur til heima á bæjum er undirstaða þess að hægt verði að uppfylla skuldbindingar Íslands um tilhlýðilega förgun á aukaafurðum dýra og til þess að tryggja öryggi manna og dýra hvað varðar smitsjúkdómavarnir, matvælaöryggi og umhverfisvernd. Atvinnuvegaráðuneytið vinnur um þessar mundir að því að útfæra og koma á samræmdu söfnunarkerfi fyrir dýraleifar, í samvinnu við umhverfis-, orku- og loftslags­ráðu­neytið.

Fyrirkomulag upplýsingaöflunar í landbúnaðartengdri starfsemi hefur verið tekið til heild­stæðrar endurskoðunar með það að markmiði að samræma og skýra skylduskráningar, efla rafrænt eftirlit með dýrahaldi og bæta rekjanleika búfjár. Ráðuneytið hefur falið Matvæla­stofnun að hefja undirbúning að stofnun nýs, miðlægs gagnagrunns, Þjóðskrár dýra, ásamt því að ráðast í yfirfærslu gagnagrunnanna Marks og Bústofns til Matvælastofnunar. Þetta er gert til að uppfylla kröfur reglugerðar (ESB) 2021/520, sem kveður á um að aðildarríki starfræki heildstætt, rafrænt og rekjanlegt upplýsingakerfi sem tryggi fullnægjandi yfirsýn yfir búfjár­hald og skapi forsendur fyrir skilvirku og gagnadrifnu opinberu eftirliti.

Helstu breytingar á fjármögnun málefnasviðsins

Gert er ráð fyrir að útgjaldarammi málefnasviðsins lækki um 617 m.kr. frá fjárlögum 2026 til ársins 2031. Helstu breytingar á fjárheimildum á tímabilinu snúa í fyrsta lagi að 100 m.kr. hækkun á árinu 2027 til að stuðla að aukinni innlendri framleiðslu á korni til fóðurs og til manneldis og verður þá framlag til verkefnisins komið í 578 m.kr. Í öðru lagi er gert ráð fyrir að 300 m.kr. framlag falli niður frá og með árinu 2029 en framlagið var veitt tímabundið til þriggja ára í fjárlögum 2026 til að fjármagna rekstrarkostnað fyrir samræmdu söfnunarkerfi fyrir dýraleifar. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir að framlag til að mæta kostnaði við arfgerðar­greiningu til hraðrar innleiðingar verndandi aðgerða í íslenska sauðfjárstofninn lækki um 30 m.kr. á árinu 2027 og verði þá komið í 90 m.kr. Gert er ráð fyrir að framlag til verkefnisins lækki svo aftur um 30 m.kr. á árinu 2028. Í fjórða lagi nemur almenn og sértæk aðhaldskrafa málefnasviðsins um 382 m.kr. á tímabilinu.

Í meðfylgjandi töflu má sjá fjárheimildir málefnasviðsins til næstu fimm ára og áætlaða skiptingu þeirra í rekstur og tilfærslur annars vegar og fjárfestingu hins vegar.