17 Umhverfismál

Starfsemi á málefnasviði umhverfismála er á ábyrgð umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra og skiptist í fimm málaflokka. Í eftirfarandi töflu má sjá fjárhagslega þróun málefnasviðsins og einstakra málaflokka á tímabilinu 2024–2026.

Helstu áherslur 2027–2031

Framtíðarsýn og meginmarkmið

Til þess að sporna við og draga úr áhrifum loftslagsbreytinga og auka aðlögunarhæfni ís­lensks samfélags að breyttum heimi uppfyllir Ísland alþjóðlegar skuldbindingar sínar í lofts­lagsmálum skv. Parísarsamkomulaginu og vinnur að markmiði um kolefnishlutleysi. Ísland er í fremstu röð loftslags- og umhverfisvænna samfélaga og byggir á réttlátum umskiptum við framkvæmd og eftirfylgni markvissra aðgerða.

Öryggi almennings, eigna og mikilvægra innviða gagnvart náttúruvá er tryggt með framkvæmd hættumats og viðbragðsáætlana, uppbyggingu varnar­virkja, vöktun og rannsóknum á náttúruvá og afleiðingum náttúruvár.

Verndun náttúrufarslegra verðmæta er í fyrirrúmi. Lögð er áhersla á viðhald og eflingu líffræðilegrar fjölbreytni, vernd óbyggðra víðerna, virkar stjórnunar- og verndaraðgerðir og sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda.

Hringrásarhagkerfi með vörur og þjónustu er fest í sessi til að stuðla að sjálfbærri auðlindanýtingu, draga úr myndun úrgangs og auka endurvinnslu hans.

Stefna málefnasviðsins

Til að ná þeim markmiðum, sem hafa verið sett bæði innan lands og alþjóðlega í loftslags­málum þarf að tryggja framkvæmd og eftirfylgni loftslagsaðgerða sem valin hafa verið til inn­leiðingar­. Forgangsröðun aðgerðaáætlunar á grunni kostnaðar- og ábatamats er í stöðugri þróun til að tryggja að sem mestur árangur náist á sem hagkvæmastan hátt og tryggja þarf forgangsröðun aðlögunaraðgerða á grundvelli áhættumats. Samdráttur í losun frá landi er mikil áskorun en mestum árangri má ná með því að endurheimta framræst votlendi ásamt markvissum aðgerðum í landgræðslu og skógrækt.

Á næstu árum verður haldið áfram að vinna markvisst að uppbyggingu varnarmannvirkja gegn ofanflóðum. Samkvæmt framkvæmdaáætlun verður uppbyggingu ofanflóðavarna fyrir hættulegustu ofanflóðasvæði í þéttbýli lokið árið 2034. Einnig verður hættumatsvinnu flýtt vegna eldgosa, vatns- og sjávarflóða sem og kortlagningu skriðuhættu í óstöðugum hlíðum. Sett verða upp sérhæfð mælitæki til að vakta náttúruvá til að tryggja öryggi íbúa, ferðamanna og mikilvægra innviða. Gert er ráð fyrir að vinna verði hafin við mótun heildstæðrar stefnu fyrir þau viðfangsefni sem heyra undir málefni náttúruvár.

Unnið verður að innleiðingu stefnu stjórnvalda um líffræðilega fjölbreytni með aðgerða­áætlun sem miðar að aukinni vernd og endurheimt og sjálfbærri nýtingu. Áhersla verður á að samþætta loftslagsaðgerðir, náttúruvernd og líf­fræðilega fjölbreytni. Áfram verður haldið vöktun og ástandsmati náttúru á fjölsóttum ferða­mannastöðum og byggðir upp innviðir á náttúruverndarsvæðum. Ný reglugerð miðar að því að stuðningur til landeigenda, s.s. bænda, styðji betur við verndun og endurheimt vistkerfa. Reglugerð um hvaða viðmið og forsendur skuli liggja til grundvallar kortlagningu óbyggðra víðerna styrkir verndun þessa landslags­sérkennis Íslands. Sömuleiðis verður unnið að kortlagningu berggrunns landsins með áherslu á jarðhita, náttúruvá og náttúruverndargildi. Vernd í hafi er áherslumál ríkisstjórnar samkvæmt stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og unnið verður að aukinni verndun lífríkis, vistkerfa, búsvæða og viðkvæmra tegunda, í hafi.

Til að stuðla að öflugu hringrásarhagkerfi hefur undanfarin ár verið unnið að aðgerðum er snúa m.a. að betri nýtingu hráefnis, aukinni endurvinnslu úrgangs og minni urðun. Samdráttur í urðun hefur skilað góðum árangri við að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Í mótun er einnig ný stefna um úrgangsforvarnir sem miðar einkum að því að draga úr magni úrgangs, neikvæðum áhrifum vegna hans og innihaldi skað­legra efna í vörum og úrgangi. Stjórnvöld hafa unnið að því að tryggja vernd vatnsauðlindarinnar, koma í veg fyrir frekari rýrnun vatnsgæða og bæta ástand vatnavistkerfa. Áhersla er lögð á uppbyggingu ástandsflokkunarkerfis, eflingu gagnaöflunar og undirbúning reglubundinnar vöktunar. LIFE ICEWATER verkefnið styður þessar áherslur með því að efla samhæfingu stjórnsýslunnar, bæta þekkingu og forgangsraða úrbótaverkefnum í fráveitu.

Innleiðing vatnatilskipunar og nýrrar fráveitutilskipunar felur í sér verulegar áskoranir fyrir stjórnsýslu og sveitarfélög, m.a. vegna fjárfestinga í fráveitukerfum, aukinnar vöktunar og samræmingar við framkvæmd vatnaáætlunar. Um leið felur hún í sér tækifæri til eflingar á hringrásarhagkerfinu og sjálfbærri nýtingu vatnsauðlindarinnar.

Helstu breytingar á fjármögnun málefnasviðsins

Gert er ráð fyrir að útgjaldarammi málefnasviðsins dragist saman um ríflega 1,5 ma.kr. yfir tímabil áætlunar frá fjárlögum 2026 og munar þar mestu um áætlaðar breytingar á ráðstöfun stjórnvalda á losunarheimildum. Á móti kemur hækkun um 650 m.kr. vegna rannsókna og vöktun á náttúru og hækkun um 1,6 ma.kr. vegna meðhöndlunar úrgangs til samsvörunar tekjuáætlun.

Í meðfylgjandi töflu má sjá fjárheimildir málefnasviðsins til næstu fimm ára og áætlaða skiptingu þeirra í rekstur og tilfærslur annars vegar og fjárfestingu hins vegar.