19 Fjölmiðlun
Starfsemi á þessu málefnasviði er á ábyrgð menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra. Undir málefnasviðinu er einn málaflokkur sem sjá má í eftirfarandi töflu ásamt fjárhagslegri þróun hans og málefnasviðsins í heild á tímabilinu 2024–2026.
Helstu áherslur 2027–2031
Framtíðarsýn og meginmarkmið
Samfélag sem einkennist af tjáningarfrelsi og sterkum og faglegum fjölmiðlum er samfélag þar sem lýðræði stendur styrkum fótum. Framtíðarsýn stjórnvalda fyrir fjölmiðlun er að fólk hafi greiðan aðgang að fjölbreyttum, ábyrgum og sjálfstæðum fjölmiðlum sem sinna fréttaþjónustu og menningarumfjöllun í þágu almennings um allt land. Allir hafi jafna möguleika á þátttöku í lýðræðislegri umræðu þar sem tjáningarfrelsi er virt.
Brugðist verði við áskorunum samtímans á sviði tækni og stafrænna miðla, m.a. með því að styðja við nýsköpun og þróun á fjölmiðlum og efla upplýsinga- og miðlalæsi á Íslandi.
Stefna málefnasviðsins
Áskorun stjórnvalda felst í því að styðja við umhverfi innlendra fjölmiðla á tímum stafrænnar byltingar, gervigreindar og alþjóðlegrar samkeppni á fjölmiðlamarkaði. Tryggja þarf rekstur íslenskra fjölmiðla eigi þeim ekki að fara áfram fækkandi á næstu árum. Um leið þarf að líta til þeirra tækni- og samfélagsbreytinga sem orðið hafa á síðustu árum og sett hafa mark sitt á umhverfi fjölmiðla og lýðræðislega umræðu. Þá er upplýsinga- og miðlalæsi víða í brennidepli og gegnir lykilhlutverki við að auka stafræna færni, samfélagsvitund og gagnrýna hugsun og getu til að eiga í ábyrgum og öruggum samskiptum á stafrænum miðlum.
Innlendir fjölmiðlar standa frammi fyrir alþjóðlegri samkeppni sem haft hefur neikvæð áhrif á rekstrarafkomu þeirra. Rótgrónir fjölmiðlar hafa hætt starfsemi, sameinast eða dregið úr fréttaþjónustu sinni eða útgáfutíðni. Fréttablaðið, Hringbraut og N4 hurfu af markaði í ársbyrjun 2023 og fréttastofa Sýnar hætti að senda út sjónvarpsfréttir um helgar undir lok árs 2025. Önnur afleiðing óstöðugs rekstrarumhverfis fjölmiðla er að reyndir blaða- og fréttamenn hafa horfið úr blaðamannastétt og haldið til annarra starfa.
Hlutverk öflugra og faglegra fjölmiðla hefur sjaldan verið mikilvægara. Á meðal þeirra ógna sem steðja að vestrænum lýðræðisríkjum er skipulögð dreifing falsfrétta og upplýsingaóreiða á stafrænum miðlum. Með nýrri tækni, sem byggir á gervigreind, er hægt að beita sannfærandi blekkingum og dreifa djúpfölsuðum myndböndum á ógnarhraða. Til að fjölmiðlar geti sinnt lýðræðis- og aðhaldshlutverki sínu og náð eyrum og augum almennings þarf starfsemi þeirra að taka mið af tækniþróun og nýsköpun. Innleiða þarf nýja þekkingu á fjölmiðlum og styðja við nýsköpun og þróun til að unnt sé að ná betur til allra aldurshópa og koma nýjungum í framkvæmd, m.a. stafrænum lausnum sem byggja á gervigreind.
Mat ráðuneytisins á stuðningi við fjölmiðla frá lögfestingu hans 2021 gefur til kynna að stuðningur til einkarekinna fjölmiðla hafi haft mikla þýðingu fyrir rekstur þeirra. Á samráðsfundum menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytisins með stærstu fjölmiðlum landsins og héraðsfréttamiðlum á tímabilinu október til desember 2025 voru nefnd dæmi um að stuðningurinn hafi orðið til þess að unnt hafi verið að auka starfshlutfall blaðamanna, ráða inn nýja blaðamenn, uppfæra starfsaðstöðu og koma í veg fyrir uppsagnir.
Markviss stefna og aðgerðir stjórnvalda í málefnum fjölmiðla eru veigamikill þáttur í því að styðja við blaðamennsku, tryggja aðgang að fréttum, menningarumfjöllun og samfélagsumræðu og að börn og ungmenni hafi aðgang að fjölmiðlaefni á íslensku.
Helstu breytingar á fjármögnun málefnasviðsins
Lögbundið framlag hækkar útgjaldaramma málefnasviðsins um 900 m.kr. á tímabilinu og framlag til aðgerða í málefnum fjölmiðla er aukið varanlega um 500 m.kr. Á móti er gert ráð fyrir hagræðingu og niðurfellingu fjárheimilda. Breyting fjárheimilda málefnasviðsins nemur því 1.142,5 m.kr. til hækkunar á tímabili fjármálaáætlunar.
Í meðfylgjandi töflu má sjá fjárheimildir málefnasviðsins til næstu fimm ára og áætlaða skiptingu þeirra í rekstur og tilfærslur annars vegar og fjárfestingu hins vegar.