26 Lyf og lækningavörur

Starfsemi á þessu málefnasviði er á ábyrgð heilbrigðisráðherra. Það skiptist í þrjá málaflokka, en ekki er fjárveiting á lækningatæki og aðrar lækningavörur. Í eftirfarandi töflu eru þeir tveir málaflokkar sem eru með fjárveitingu ásamt fjárhagslegri þróun þeirra og málefnasviðsins í heild á tímabilinu 2024–2026.

Helstu áherslur 2027–2031

Framtíðarsýn og meginmarkmið

Framtíðarsýn málefnasviðsins er sameiginleg öllum málefnasviðum heilbrigðisráðuneytis­ins. Hún felur í sér að almenningur á Íslandi búi við örugga, hagkvæma og aðgengilega heil­brigðisþjónustu. Íslensk heilbrigðisþjónusta verði á heimsmælikvarða og lýðheilsustarf, með áherslu á heilsueflingu og forvarnir, sé samþætt allri þjónustu, sérstaklega þjónustu heilsugæsl­unnar. Árangur innan heilbrigðisþjónustunnar verði metinn út frá gæðum, öryggi, aðgengi og kostnaði. 

Meginmarkmið málefnasviðsins er að greiða hluta kostnaðar einstaklinga við kaup á tilteknum lyfjum, meðferðartækjum og hjálpartækjum ásamt því að tryggja aðgengi að nýjum og/eða kostnaðarsömum lyfjameðferðum samkvæmt lögbundinni ákvarðanatöku. 

Sameiginlegt markmið lyfja og lækninga-, meðferðar- og hjálpartækja er að bæta heilsu og lífsgæði einstaklinga með áherslu á skilvirka ferla, samræmt verklag og stafræna þróun.

Stefna málefnasviðsins

Áherslur málefnasviðsins hafa lítið breyst frá fyrri fjármálaáætlun. Helstu áskoranir eru sem fyrr breyttar lýðfræðilegar forsendur með öldrun þjóðarinnar og vaxandi tíðni lífsstílstengdra sjúkdóma. Gögn sýna að notkun á lyfjum og hjálpartækjum vex hratt frá miðjum aldri og gera má ráð fyrir að hækkandi meðalaldur landsmanna á tímabili fjármálaáætlunarinnar muni hafa í för með sér aukin áhrif á útgjöld ríkisins til heilbrigðisþjónustu. Þrátt fyrir þessa þróun hefur kostnaður á hvern einstakling vegna lyfja ekki aukist á undanförnum árum.

Framþróun í heilbrigðisþjónustu felur í sér aukna eftirspurn eftir lyfjafræðilegri þjónustu og sérhæfðri lyfjameðferð. Þar vegur þungt ör þróun líftæknilyfja og genalyfjameðferða, aukning lífsstílstengdra sjúkdóma, s.s. offitu, fólksfjölgun og aðrir ytri áhrifaþættir. Þessi þróun kallar á markvissa forgangsröðun og kostnaðaraðhald, byggt á heilsuhagfræðilegu og siðferðilegu mati með jafnræði að leiðarljósi.

Tækifæri felast einkum í eflingu lyfjafræðilegrar þjónustu og aukinni áherslu á gagnreyndar aðferðir sem bæta gæði og öryggi lyfjameðferða með kostnaðarhagkvæmni að leiðarljósi. Tryggja þarf gagnsæi og jafnræði og byggja ákvarðanatökur um greiðsluþátttöku á hlutlægum og faglegum forsendum.

Hið sama á við um hjálpartæki. Ný tækni, s.s. insúlíndælur, blóðsykursnemar og auknir möguleikar á fjarvöktun langvinnra sjúkdóma, þar á meðal sykursýki og kæfisvefns, hefur á undanförnum árum orðið sífellt stærri hluti af málaflokknum.

Tækifæri liggja í innleiðingu heilbrigðistæknimats við slíka ákvarðanatöku, þar sem tekið er mið af kostnaðarhagkvæmni, gagnreyndu notagildi og kostnaðaráhrifum til lengri tíma, auk reglulegs endurmats. Samstarf við Norðurlöndin um framkvæmd heilbrigðistæknimats er áfram mikilvægur liður í þessari vinnu. Jafnframt verður áfram unnið að því að leita leiða til að bæta samningsstöðu hins opinbera við innkaup á lyfjum og hjálpartækjum og tryggja aðkomu Íslands að sameiginlegum innkaupum með öðrum löndum.

Flókin stjórnsýsla einkennir málefnasviðið, sérstaklega stjórnsýsla lyfjamála, en tækifæri til einföldunar stjórnsýslunnar felast í mati á samlegðaráhrifum, rafrænum lausnum og skilvirkari ferlum. Einnig eru tækifæri til að draga úr skriffinnsku, m.a. með sjálfvirkni í úthlutun á almennum og kostnaðarlitlum meðferðar- og hjálpartækjum, byggt á sjúkdóms­greiningu, og endurskoðun á skilyrðum fyrir undanþágur og sértæk úrræði. Er þetta í samræmi við áherslur sem fram koma í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um einföldun stjórnsýslu og hagnýtingu á tækni til að draga úr skriffinnsku í heilbrigðiskerfinu. Þá má skoða hvernig sé unnt að veita meiri og fleiri tegundir þjónustu í lyfjabúðum.

Að lokum er takmarkað framboð lyfja hér á landi áfram veruleg áskorun. Áfram verður unnið að því að endurskoða regluverk lyfjamála með það að markmiði að hvetja til skráningar fleiri lyfja á Íslandi. Jafnframt verður horft til þróunar lyfjanotkunar í einstökum lyfjaflokkum með skilvirkni og ávinning sjúklinga að leiðarljósi, og lögð áhersla á að upplýsingar um lyfja­notkun, áhrif hennar og árangur séu aðgengilegar bæði fyrir almenning og heilbrigðisstarfsfólk.

Helstu breytingar á fjármögnun málefnasviðsins

Fjárveitingar málefnasviðsins hækka um 6 ma.kr. á tímabili fjármálaáætlunar. Þar af eru veittir alls 1,4 ma.kr. umfram kerfislægan vöxt til að styrkja og efla þjónustu vegna almennra og leyfisskyldra lyfja.

Í meðfylgjandi töflu má sjá fjárheimildir málefnasviðsins til næstu fimm ára og áætlaða skiptingu þeirra í rekstur og tilfærslur annars vegar og fjárfestingu hins vegar.