Samgönguáætlun 2026-2040 (þingsályktunartillaga)

Framlög til viðhalds vega munu stóraukast í nýrri samgönguáætlun. Síðustu ár hafa framlög verið um 12-13 milljarðar króna á ári en hækka í 17,5 milljarða árið 2026.

Ríkisstjórn samþykkti sumarið 2025 að leggja þrjár milljarða til viðbótar í viðhald vega á landsbyggðinni árið 2025 sem jafngilti 25% aukningu. Framkvæmdir hafa þegar skilað miklum árangri. Þessu til viðbótar verður vetrarþjónusta á vegum betur fjármögnuð í samgönguáætlun.

Öryggi er leiðarljós hverrar samgönguáætlun. Álag á vegakerfið hefur aukist gríðarlega á undanförnum árum og umferðarslys kosta íslenskt samfélag rúmlega 84 milljarða króna á hverju einasta ári.

Áfram verður unnið að því markmiði að útrýma einbreiðum brúm á Hringveginum og gert er ráð fyrir að þetta markmið náist á tímabili samgönguáætlunar. Einbreiðum brúm mun raunar fækka strax um þrjár þegar brú yfir Hornafjarðarfljót opnar í júní 2026.

Einnig er lögð mikil áhersla á verkefni þar sem akstursstefnur verða aðskildar á fjölförnum leiðum, m.a. út frá höfuðborgarsvæðinu. Loks verður haldið áfram að fækka malarvegum en með fjárveitingum á tímabili samgönguáætlunar er hægt að leggja bundið slitlag á 460 km af vegum.

Þessu til viðbótar verður vetrarþjónusta á vegum fjármögnuð til að geta veitt nauðsynlega þjónustu hverju sinni. Fjárveiting til vetrarþjónustu á fyrsta tímabili áætlunarinnar verður aukin um tæpa 14 milljarða kr. frá tillögu að samgönguáætlun haustið 2023.

Áfram verður öflugt átaki við að fækka malarvegum. Með þeirri fjárveitingu sem lögð er til á tímabilinu má að leggja bundið slitlag á um 460 km samtals. Á næstu fimm árum er áætlað að vegalengd tengivega með bundnu slitlagi aukist úr 1.391 km í 1.545 km. Þetta mun stórbæta öryggi, ekki síst á leiðum skólaaksturs, og efla atvinnulíf í dreifðum byggðum.

Áfram verður unnið að fjölmörgum verkefnum í takt við samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins. Meðal helstu verkefna sáttmálans eru uppbygging innviða Borgarlínunnar, Miklubrautargöng, stokkar á Sæbraut og í Garðabæ og Reykjanesbraut milli Setbergs og Álftanesvegar.

Þá munu framkvæmdir við Sundabraut hefjast á kjörtímabilinu. Framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu eiga það sameiginlegt að vera gríðarlega samfélagslega arðsamar. Samkvæmt arðsemismati getur samfélagslegur núvirtur ábati til 50 ára vegna framkvæmda Samgöngusáttmálans og Sundabrautar árið 2024 numið ríflega 1.330 milljörðum kr.

Í nýrri samgönguáætlun er gerð grein fyrir uppfærslu samgöngusáttmálans frá 2024, bæði hvað varðar framkvæmdaáætlun og framlög en einnig hvað varðar breytta aðkomu ríkisins að rekstri almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu. Með aðkomu ríkis hafa fjárframlög til almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu þegar hækkað og þjónusta Strætó verið stóraukin með breytingum á leiðakerfi og aukinni tíðni.

Auk þess efla Keflavíkurflugvöll verða framkvæmdir við innanlandsflugvelli sem einnig eru varaflugvellir fyrir millilandaflug í forgrunni.

• Akureyri– Stækkun flugstöðvar lokið. Endurbætur á aðflugsljósum.
• Egilsstaðir– Stórframkvæmdir á Egilsstöðum. Tæpir 4 milljarðar króna í nýja akbraut og flughlað á næstu fimm árum. Jarðvegsframkvæmdir hefjast strax árið 2026.
• Keflavíkurflugvöllur– Áfram öflugur alþjóða- og tengiflugvöllur í harðri erlendri samkeppni. Nauðsynlegt að tryggja landrými fyrir nýjar flugbrautir og bæta tengingar við flugvöllinn með öflugri almenningssamgöngum.
• Reykjavík– Reykjavíkurflugvöllur áfram á sínum stað. Ný flugstöð sem samvinnuverkefni. Endurbætur á aðflugsljósum og fjarstýrður flugturn.

Á árunum 2026–2040 nema fjárveitingar til Hafnabótasjóðs tæplega 21 milljarði króna. Tímabundnum átaksverkefnum fyrri ára er lokið, sem kallar á skarpari forgangsröðun. Við beinum fjármagninu þangað sem þörfin er mest, minni hafna sem þurfa stuðning vegna öryggis- og atvinnuuppbyggingar.

Helstu hafnarframkvæmdir (yfir 200 m.kr.) sem litið er til fyrir fyrsta tímabil samgönguáætlunar (2026-2030) eru:

• Sauðárkrókur: Útgarður og brimvörn.
• Húsavík: Nýr 600 m grjótgarður (Strandabakkagarður).
• Seyðisfjörður: Lenging strandabakka um 280 metra.
• Þorlákshöfn: Lenging Suðurvarargarðs og dýpkun Suðurvararbryggju og snúningur Skarfaskersbryggju.
  Einnig má nefna verkefni á eftirtöldum stöðum: Ólafsvík, Þingeyri, Reykhólum, Vopnafirði, Hornafirði, Vestmannaeyjum og Landeyjahöfn. Þá lýkur framkvæmdum við Sundabakka á Ísafirðiá næsta ári.

Stór tækifæri liggja einnig í strandsiglingum en þungaflutningar hafa aukist og valda miklu niðurbroti á vegum. Starfshópur vinnur  að aðgerðaáætlun um hvernig flytja megi vöruflutninga af þjóðvegum yfir á sjó í meira mæli. Með því má létta álagi af vegakerfinu og spara milljarða í viðhaldi.

Loks er í samgönguáætlun fjallað sérstaklega um mikilvægi þess að tryggja áreiðanlega farnetsþjónustu á öllum stofnvegum og helstu tengivegum á láglendi. Samhliða að uppbygging farnets styðji við tækniþróun í samgöngum og verði samþætt við nýframkvæmdir og viðhald þjóðvega eins og kostur er.

Í samgönguáætlun er fjallað um mikilvægi áfallaþols innviða og samgöngukerfa. Kortleggja þarf mikilvæga innviði landsins, regluverk og verklag með tilliti til nauðsynlegs viðbragðs komi til neyðarástands. Þá verður til framtíðar horft til tvöfaldrar nýtingu innviða (dual use). Það snýst um að gera nauðsynlega innviði, sem notaðir eru dagsdaglega til borgaralegra nota, þannig í stakk búna að takast einnig á við neyðarástand.

Gert er ráð fyrir að á fimmtán ára tímabili samgönguáætlunar verði framlög til samgangna 1.010 ma. kr. Þar af um 361 ma.kr. á fyrsta fimm ára tímabili áætlunarinnar árin 2026-2030 með stoð í fjármálaáætlun á sama tíma.

Ráðherra skal leggja tillögu til þingsályktunar um stefnu í samgöngumálum, samgönguáætlun, til fimmtán ára fyrir Alþingi að lágmarki á þriggja ára fresti. Með henni setja stjórnvöld fram stefnu og markmið fyrir allar greinar samgangna. Samhliða skal leggja fram fimm ára áætlun um framkvæmdir, aðgerðaáætlun, fyrir fyrsta tímabil stefnunnar sem einnig skal endurskoðuð minnst á þriggja ára fresti.

Ríkisstjórnin hefur samþykkt að stofna innviðafélag til að flýta stærri samgönguframkvæmdum og tryggja fyrirsjáanleika í fjármögnun þeirra til lengri tíma. Þetta samkomulag er afrakstur greiningarvinnu sem hefur farið fram á vegum þriggja ráðuneyta síðustu mánuði – forsætisráðuneytis, fjármála- og efnahagsráðuneytis og innviðaráðuneytis. Frumvarp um stofnun innviðafélags verður lagt fram á vorþingi.

Innviðafélagið verður sjálfstætt félag og verður að fullu í eigu ríkisins. Félagið mun geta tekið að sér fjármögnun og eignarhald samgöngumannvirkja á grundvelli samnings við stjórnvöld. Þannig er stefnt að því að tryggja samfellu og aukinn fyrirsjáanleika í útgjöldum ríkisins til stærri samgönguframkvæmda, svo sem til jarðgangagerðar.

Stoðir í fjármögnun félagsins verða meðal annars árlegt eiginfjárframlag samkvæmt samningi við ríkið, gjaldtaka af samgöngumannvirkjum í eigu félagsins og lánsfjármögnun með ríkisábyrgð með endurlánum. Einnig getur komið til fjárfesting lífeyrissjóða eða annarra fjárfesta. Stefnt er að því að félagið geti tekið við tilteknum samgönguinnviðum sem þegar eru til staðar eða í byggingu.

Ráðgert er að fyrstu verkefni félagsins verði Ölfusárbrú, Sundabraut, Fljótagöng og næstu jarðgöng samkvæmt samgönguáætlun.

Með samgönguáætlun er sett fram áætlun um uppbyggingu jarðganga með áherslu á öryggi og arðsemi. Sett er fram ný forgangsröðun með fjórum verkefnum, alls sex jarðgöngum, en ellefu aðrir jarðgangakostir verða áfram til nánari skoðunar. Stefnt er að því að framkvæmdir hefjist árið 2027.

Jarðgöng eru víða eina leiðin til að tryggja góðar heilsársvegasamgöngur milli byggða. Jarðgöng auka umferðaröryggi, stytta ferðatíma, efla atvinnusvæði og styrkja byggðaþróun.

• 1. Fljótagöng(5,2 km) – Efst í forgangslista vegna sérstaklega hættulegrar náttúruvár. Tengir Siglufjörð og Fljótin og leysa Strákagöng af hólmi.
• 2-3. Fjarðagöng(5,4 km + 7 km) – Tvenn göng frá Seyðisfirði til Mjóafjarðar (5,4 km) og frá Mjóafirði til Norðfjarðar (7 km). Rýfur vetrareinangrun Seyðisfjarðar og eflir samfélag á Austurlandi.
• 2-3. Súðavíkurgöng(nokkrir valkostir) – Tengir Súðavík og Ísafjörð og leysir af hólmi leið með grjóthrun og snjóflóðahættu.
• 4. Miklidalur og Hálfdán (nokkrir valkostir) – Tengir þrjá byggðakjarna Patreksfjörð, Tálknafjörð og Bíldudal.
  Eftirtalin jarðgöng eða svæði eru áfram til nánari skoðunar: Fjarðarheiðargöng, Hvalfjarðargöng II, göng milli Ólafsfjarðar og Dalvíkur, Breiðadalsleggur (breikkun), Klettsháls, Gemlufallsheiði, Öxnadalsheiði, Reynisfjall, Lónsheiði, Hellisheiði, Berufjarðargöng og Breiðdalsheiðargöng.

Samkvæmt greiningum, m.a. nýrri samanburðargreiningu (RHA) á jarðgangakostum á Austurlandi er samfélagslegur ábati Fjarðaganga meiri en Fjarðarheiðaganga. Það helgast fyrst og fremst af styttingu ferðatíma milli byggðarlaga á svæðinu. Eftir sem áður munu Fjarðagöng rjúfa vetrareinangrun Seyðisfjarðar og í leiðinni opna inn í Mjóafjörð. Af þeim sökum er lagt til í tillögu að samgönguáætlun að rannsóknum og undirbúningi Fjarðaganga verði hraðað eins og kostur er og framkvæmdum við Fjarðarheiðargöng frestað.

Helstu kostir Fjarðaganga:

• Rýfur vetrareinangrun Seyðisfjarðar.
• Tengja Seyðisfjörð við Mjóafjörð og Norðfjörð.
• Opnar Mjóafjörð fyrir heilsárssamgöngum.
• Ferðatími milli helstu byggðarlaga á Austurlandi styttast til mikilla muna
• Styttir ferðatíma til að sækja heilbrigðisþjónustu á héraðssjúkrahúsið í Neskaupstað.
• Hringtenging og eflir samfélagið á Mið-Austurlandi.

(starfshópur júní 2019)

(maí 2023)

(Vegagerðin/RHA júní 2023)

(RHA nóvember 2025)

Stefnumótun samgönguáætlunar byggist á eftirtöldum sex megin markmiðum:

• Öruggar samgöngur
• Greiðar samgöngur
• Hagkvæmar samgöngur
• Umhverfislega sjálfbærar samgöngur
• Jákvæð byggðaþróun.
• Lýðheilsa og lífsgæði

Í áætluninni eru tilgreind eftirtalin sautján lykilviðfangsefni í samgöngumálum á Íslandi fyrir næstu ár:

1. Lágmarka slysatíðni í samgöngum.
2. Viðhald samgönguinnviða.
3. Fjármögnun samgönguinnviða.
4. Fækkun malarvega.
5. Vetrarfærð og tímabundnar lokanir vega.
6. Þungaflutningar innanlands og áætlanir um vöxt útflutningsgreina.
7. Samdráttur í losun gróðurhúsalofttegunda frá samgöngum.
8. Aðlögun samgöngumannvirkja að loftslagsbreytingum.
9. Samdráttur í staðbundnum umhverfis- og lýðheilsuáhrifum samgangna.
10. Efling almenningssamgangna um land allt.
11. Breyttar ferðavenjur.
12. Þarfir barna og ungmenna í samgöngum.
13. Ólíkar áskoranir kynja í samgöngum.
14. Þarfir fatlaðs fólks í samgöngum.
15. Nýsköpun og tækniþróun í samgöngum.
16. Verðmætasköpun með uppbyggingu innviða.
17. Farnetssamband á þjóðvegum.

Samgönguáætlun byggir á umfangsmiklu stefnumótunarferli sem hófst í byrjun árs 2021. Í þessu ferli hafa verið haldnar þrjár fundarraðir um land allt og málið kynnt í samráðsgátt á mismunandi stigum.

Síðasti hluti samráðsferilsins fór fram í ágúst 2025 þegar innviðaráðherra hélt opna íbúafundi í öllum landshlutum undir yfirskriftinni Fjárfest í innviðum til framtíðar til að eiga samráð um málaflokka ráðuneytisins, þar á meðal samgöngumál. Samráðsferlinu lauk á Innviðaþingi í Reykjavík 28. ágúst sl.