Stefna í málefnum sveitarfélaga 2024-2038

Stefnumótandi áætlun ríkisins í málefnum sveitarfélaganna stuðlar að samræmdri stefnumótun ríkis og sveitarfélaga. Í sveitarstjórnarlögum er kveðið á um að ráðherra sveitarstjórnarmála leggi fram tillögu um stefnu í málaflokki sveitarfélaga til 15 ára í senn og aðgerðaáætlun til fimm ára í senn á minnst þriggja ára fresti. Fyrsta áætlunin af þessu tagi var unnin í þéttri samvinnu fulltrúa ríkis og sveitarfélaga fyrir árin 2019-2033 ásamt aðgerðaáætlun til fimm ára.

Meginmarkmið áætlunarinnar eru að byggja upp öflug, sjálfbær sveitarfélög um land allt. Aðgerðaáætlun stefnunnar hefur að geyma 18 aðgerðir á sviði fjármála, þjónustu, lýðræðis og stafrænnar umbreytingar. Helstu nýmæli aðgerðaáætlunarinnar felast í því að innan hennar eru aðgerðir á ábyrgð annarra ráðuneyta í þágu ungra barna, fólks með fötlun og umhverfis. Rétt eins og í fyrri áætlun ber Samband íslenskra sveitarfélaga einnig ábyrgð á nokkrum aðgerðum, m.a. um aukna lýðræðisþátttöku og stafræna umbreytingu.

Hér á eftir fara upplýsingar um framkvæmd aðgerða innan gildandi áætlunar.
Verkefnastjóri stefnumótandi áætlunar í málefnum sveitarfélaga er Jóhanna Sigurjónsdóttir. Fyrir frekari upplýsingar um framgang og stöðu aðgerða má hafa samband í gegnum netfangið [email protected].

Verkefnismarkmið: Viðmið um sjálfbæra þróun sveitarfélaga á sviði fjármála og samfélags verði mótuð í samræmi við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um að stuðla að því að þörfum nútímans sé mætt án þess að gengið sé á gæði komandi kynslóða. Með vísun til þriggja stoða sjálfbærni, á sviði fjármála, samfélags og umhverfis, verði viðmið um sjálfbærni á sviði umhverfis mótuð innan starfshóps um markvissari árangur og sjálfbærni sveitarfélaga í málaflokki umhverfis- og loftslagsmála, sbr. aðgerð 7 hér á eftir. 
*Stutt lýsing:*Aðgerðin feli í sér skipun tveggja starfshópa, annars vegar um mótun viðmiðs um sjálfbærni sveitarfélaga á sviði fjármála og hins vegar um sjálfbærni sveitarfélaga á sviði samfélags. Viðmið á sviði fjármála miði að því að tekjur standi undir lögbundinni þjónustu, áföllum og framtíðaráskorunum sveitarfélaga. Viðmið á sviði samfélags feli í sér verndun menningarlegra, félagslegra og umhverfislegra verðmæta.Ábyrgð: Innviðaráðuneytið.
Samstarfsaðilar: Samband íslenskra sveitarfélaga, fjármála- og efnahagsráðuneyti, menningar- og viðskiptaráðuneyti og forsætisráðuneyti. 
Tímabil: 2024–2025.
*Samhæfing við aðrar stefnur og áætlanir:*Aðgerðin samræmist ríkisstjórnarsáttmála, áætlunum innviðaráðuneytisins á sviði byggða-, samgöngu-, skipulags- og húsnæðismála og 11. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um sjálfbærar byggðir og samfélög.

Staðan í júní 2026: Í vinnslu.

Innviðaráðherra hefur skipað starfshóp sem hefur það hlutverk að móta viðmið um sjálfbæra þróun sveitarfélaga á sviði fjármála, umhverfis og samfélags. Starfshópurinn er skipaður fulltrúum innviðaráðuneytis, fjármála- og efnahagsráðuneytis, umhverfis-, orku og loftslagsráðuneytis, auk þriggja fulltrúa Sambands íslenskra sveitarfélaga. Fulltrúar annarra ráðuneyta og hagaðila verða kallaðir til samráðs og samstarfs eftir atvikum.

Síðustu vikur hefur starfshópurinn unnið fyrstu drög að viðmiðum og mælikvörðum með þeim. Gert er ráð fyrir að viðmiðin séu samþætt og þurfa sveitarfélög að huga að jafnvægi milli þeirra allra. Sum þeirra er einfaldara að meta með hlutlægum mælikvörðum en önnur eru að nokkru leyti háð mati íbúa og stjórnenda viðkomandi sveitarfélags.

Vonir standa til að viðmiðin komi til með að nýtast sveitarfélögum til stefnumótunar til langs tíma en gefi einnig vísbendingar fyrir ráðuneytin og Sambandið um hvar þurfi að styðja betur við sveitarfélögin.

Starfshópurinn hefur þegar átt í nokkru samráði og stóð m.a. fyrir lokuðum samráðsfundi vorið 2026 þar sem reynslumiklir framkvæmdastjórar níu sveitarfélaga víðsvegar að um landið voru boðaðir til kynningar og umræðu um fyrstu drög að viðmiðum og mælikvörðum. Þá átti starfshópurinn samtöl og ráðfærði sig við sérfræðinga hjá ráðuneytum, sveitarfélögum og Sambandi íslenskra sveitarfélaga.

Starfshópurinn gerir ráð fyrir að kynna umræðuskjal í samráðsgátt stjórnvalda í haust þar sem verkefnið er kynnt, þeir þættir sem starfshópurinn hefur lagt til grundvallar við mótun viðmiðanna ásamt drögum að mælikvörðum og viðmiðum með þeim. Samhliða því verði kynnt einfalt líkan fyrir sveitarfélög þar sem þau geta metið stöðu sína út frá viðmiðunum. Stefnt er að því að kynna verkefnið í málstofu á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga og verði umræðuskjalið og líkanið birt í samráðsgátt stjórnvalda í kjölfarið.

Að samráði loknu og að teknu tilliti til þeirra umsagna sem berast verði viðmið um sjálfbæra þróun sveitarfélaga kynnt á seinni hluta árs 2026.

Verkefnismarkmið: Ákveðnir kaflar sveitarstjórnarlaga verði endurskoðaðir til að fylgja eftir framþróun í starfsemi sveitarfélaga og tryggja að ákvæði laganna séu skýr og aðgengileg.
*Stutt lýsing:*Endurskoðunin beinist einkum að ákvæðum um fjármál sveitarfélaga, birtingu fyrirmæla, þátttöku í atvinnurekstri, samráði við íbúa, heimildum um persónuupplýsingar, reikningsskilum, siðareglum og hagsmunaskráningu. Jafnframt verði hugað að sambærilegri framsetningu fjármála ríkis og sveitarfélaga. Metið verði hvernig eftirliti með stjórnsýslu sveitarfélaga og störfum eftirlitsnefndar með fjármálum sveitarfélaga verði best fyrir komið. Lagarammi landshlutasamtaka sveitarfélaga verði skýrður ásamt því að skoðaðar verði reglur um samvinnu sveitarfélaga. Síðast en ekki síst verði tekin afstaða til ábendinga verkefnisstjórnar um starfsaðstæður kjörinna fulltrúa um kjaraákvæði og fleiri ákvæði sveitarstjórnarlaga um starfsaðstæður kjörinna fulltrúa. Skipaður verði starfshópur til að hafa yfirumsjón með vinnunni ásamt því að gert verði ráð fyrir aðkeyptri vinnu sérfræðinga.
Ábyrgð: Innviðaráðuneytið.
Samstarfsaðilar: Samband íslenskra sveitarfélaga.
Tímabil: 2019–2026.
*Samhæfing við aðrar stefnur og áætlanir:*Aðgerðin verði að hluta til framhaldsaðgerð frá fyrri aðgerðaáætlun. Hún samræmist ríkisstjórnarsáttmála, 11. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um sjálfbærar borgir og samfélög og 16. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um frið og réttlæti.

Staðan í júní 2026: Í vinnslu.

Endurskoðun sveitarstjórnarlaga hófst á árinu 2024. Vinnunni var skipt í fjóra hluta: (1) almennar umbætur, (2) birtingu reglna, starfsaðstæður kjörinna fulltrúa, upplýsingamiðlun og íbúalýðræði (3) fjármálakafla og (4) atvinnuþátttöku sveitarfélaga. Tveir vinnuhópar voru settir á laggirnar vegna 2. og 3. hluta verkefnisins og hafa niðurstöður þeirra verið birtar í samráðsgátt, sbr. neðangreint. Þá hafa verið haldnar vinnustofur í öllum átta landshlutum kjörnum sveitarstjórnarfulltrúum og stjórnendum og starfsfólki sveitarfélaga, landshlutasamtaka og byggðasamlaga sem hluti af samráði og til að fá innlegg inn í endurskoðun á þeim kafla sveitarstjórnarlaga sem snýr að samvinnu sveitarfélaga.

Áform um breytingar á sveitarstjórnarlögum voru birt í samráðsgátt stjórnvalda í maí sl. og lauk samráði um þau í júní. Þar voru jafnframt birt kynningar og minnisblöð um einstaka hluta endurskoðunarinnar.

Frumvarp um endurskoðun laganna var birt í samráðsgátt stjórnvalda í september 2025.

Innviðaráðherra mælti fyrir frumvarpinu á Alþingi 5. mars 2026. Ákveðið var að vinna frumvarp til nýrra heildarlaga í stað þess að frumvarpið yrði lagt fram sem breytingar á fyrri lögum frá 2011. Í því frumvarpi hefur verið fallið frá tillögu að lágmarksíbúafjölda í sveitarfélögum við 250 en að öðru leyti eru tillögur frumvarpsins í samræmi við þær sem kynntar voru í samráðsferlinu. Orðalag ákvæða og skýringa hefur þó víða verið uppfært til að auka skýrleika þeirra.

Ekki náðist að ljúka afgreiðslu frumvarpsins fyrir þinglok í júní 2026 en stefnt er að því að leggja frumvarpið aftur fram í Alþingi haustið 2026.

Verkefnismarkmið: Tekjustofnar sveitarfélaga verði endurskoðaðir til að styrkja fjárhagslegan grundvöll þeirra til lengri tíma.
Stutt lýsing: Byggt verði á upplýsingum úr vinnu tekjustofnanefndar við mat á því hvort hægt sé að styrkja núverandi tekjustofna sveitarfélaga og leita lausna til að auka fjárhagslega sjálfbærni þeirra. Niðurstaða vinnunnar verði nýtt til breytinga á lögum um tekjustofna sveitarfélaga. Jafnframt verði unnið að endurskoðun vinnubragða og samráðs ríkis og sveitarfélaga um opinber fjármál. Skoðað verði hvort ástæða sé til að gera ráð fyrir sérstökum tekjustofni vegna reksturs almenningssamgangna.
Ábyrgð: Innviðaráðuneytið.
Samstarfsaðilar: Fjármála- og efnahagsráðuneytið og Samband íslenskra sveitar­félaga.
Tímabil: 2024.
*Samhæfing við aðrar stefnur og áætlanir:*Aðgerðin verði framhaldsaðgerð frá fyrri aðgerðaáætlun. Hún samræmist ríkisstjórnarsáttmála og 11. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um sjálfbærar borgir og samfélög.

Staðan í júní 2026: Í vinnslu.

Innviðaráðherra skipaði verkefnisstjórn um endurskoðun tekjustofna sveitarfélaga og regluverks Jöfnunarsjóðs til að stuðla að fjárhagslegri sjálfbærni sveitarfélaga í 2021. Verkefnisstjórnin náði ekki sameiginlegri niðurstöðu en eftir hana liggur þó yfirgripsmikil kortlagning á tekjustofnum sveitarfélaga, áskorunum og tækifærum á þessu sviði. Nokkrir þættir úr vinnu verkefnisstjórnarinnar eru þegar í farvegi.

1. Ríki og sveitarfélög komust að samkomulagi um kostnaðarskiptingu vegna þjónustu við fatlað fólk í lok árs 2023 (og 2022), útsvarsprósenta hækkuð.
2. Verkefni Innheimtustofnunar sveitarfélaga voru flutt til ríkisins 1. janúar 2024.
3. Ný heildarlög um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga voru samþykkt í júlí 2025.
4. Gert er ráð fyrir að mælt verði fyrir frumvarpi um afnám undanþágu gagnvart fasteignaskattskyldu á virkjunarmannvirkjum haustið 2026. Ráðuneytið birti drög að frumvarpi í samráðsgátt stjórnvalda í febrúar 2026.
5. Samkomulag um breytta ábyrgðarskiptingu í málefnum barna með fjölþættan vanda (ríkið tekur yfir framkvæmd og fjármögnun) og um uppbyggingu hjúkrunarheimila (ekki lengur 15% kostnaðarþátttaka í stofnkostnaði og sveitarfélögin heimilað að innheimta gatnagerðargjöld)
6. Úrbætur varðandi öryggisvistun/öryggisúrræði. Unnið að því að koma á fót sérstakri öryggisstofnun en einnig fjölga rýmum á öryggisgeðdeild. Drög að frumvarpi til breytinga á almennum hegningarlögum (öryggisráðstafanir) voru birt í samráðsgátt stjórnvalda haustið 2025.
7. Fyrri ríkisstjórn samþykkti að Jónsmessunefnd yrði falin umsjón og eftirlit með áframhaldandi vinnu við endurskoðun tekjustofna sveitarfélaga. Í minnisblaði nefndarinnar til fyrri ríkisstjórnar er tekið fram að vilji sé fyrir því að ýta úr vör frekari greiningu á tilteknum tekjustofnum.

Tillögur í skýrslunni varðandi fjárhagslega sjálfbærni sveitarfélaga sem unnið er að:

8. Tillögur að endurskoðuðum fjármálakafla sveitarstjórnarlaga liggja fyrir - mælt var fyrir frumvarpi til nýrra sveitarstjórnarlaga í mars 2026.
9. Endurskoðun á ákvæði um kostnaðarmat er að finna í sama frumvarpi.
10. Samband íslenskra sveitarfélaga vinnur áfram að sjálfbærnilíkani um fjárhag sveitarfélaga.
11. Starfshópi innviðaráðherra hefur verið falið að móta viðmið um fjárhagslega sjálfbærni sveitarfélaga.

Verkefnismarkmið: Lagaákvæði um fjármál sveitarfélaga verði endurskoðuð.
Stutt lýsing: Afstaða verði tekin til fyrirliggjandi tillagna starfshóps um endurskoðun fjármálakafla sveitarstjórnarlaga. Með aðgerðinni verði stuðlað að sátt um lokaniðurstöðu hópsins. Í framhaldi af því renni niðurstaðan inn í endurskoðun sveitarstjórnarlaga.
Á**byrgð: Innviðaráðuneytið og Samband íslenskra sveitarfélaga.
Samstarfsaðilar: Fjármála- og efnahagsráðuneyti og Samband íslenskra sveitarfélaga.
Tímabil: 2024.
*Samhæfing við aðrar stefnur og áætlanir:*Aðgerðin verði framhaldsaðgerð frá fyrri aðgerðaáætlun. Hún samræmist ríkisstjórnarsáttmála og 11. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um sjálfbærar borgir og samfélög.

Staðan í júní 2026: Í vinnslu.

Vinnuhópur yfirfór fyrirliggjandi tillögur starfshóps um endurskoðun fjármálakafla og hefur skilað skýrslu sem lögð hefur verið til grundvallar breytingum á fjármálakafla sveitarstjórnarlaga.

Áform um endurskoðun sveitarstjórnarlaga voru birt í samráðsgátt stjórnvalda í maí 2025 ásamt minnisblaði um helstu atriði sem tekin hafa verið til endurskoðunar fjármálakafla laganna.

Frumvarp um endurskoðun laganna var birt í samráðsgátt stjórnvalda í september 2025.

Innviðaráðherra mælti fyrir frumvarpi til nýrra sveitarstjórnarlaga 5. mars 2026 en ekki náðist að ljúka við afgreiðslu málsins fyrir þingloka, sjá einnig umfjöllun um aðgerð 2 - endurskoðun sveitarstjórnarlaga.

Verkefnismarkmið: Stuðlað verði að markvissari og réttlátari úthlutun úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga.
*Stutt lýsing:*Lokið verði við gerð frumvarps til heildarlaga um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga í því skyni að skapa traustari umgjörð um starfsemi sjóðsins og úthlutanir úr honum. Frumvarpið verði unnið á grundvelli niðurstaðna starfshóps tekjustofnanefndar um endurskoðun á regluverki sjóðsins. Markmið breytingarinnar verði að stuðla að markvissari jöfnun, einfalda skipulag sjóðsins og stuðla að því að hann fylgi þróun sveitarfélagagerðarinnar. Við endurskoðun regluverks verði byggðasjónarmiðum áfram haldið á lofti.
Ábyrgð: Innviðaráðuneytið.
Samstarfsaðilar: Samband íslenskra sveitarfélaga og fjármála- og efnahagsráðuneyti.
Tímabil: 2024.
*Samhæfing við aðrar stefnur og áætlanir:*Aðgerðin verði framhaldsaðgerð frá fyrri aðgerðaáætlun. Hún samræmist ríkisstjórnarsáttmála, húsnæðisstefnu innviðaráðuneytis og 11. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um sjálfbærar borgir og samfélög.

Staða: Lokið.

Frumvarp til laga um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga var lagt fram á Alþingi í annað sinn í mars 2025 eftir opið samráð, með nokkrum breytingum til að koma til móts við ábendingar og athugasemdir.

Ný heildarlög um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga voru samþykkt á Alþingi í júlí 2025. Markmiðið með lögunum er að bæta gæði jöfnunar, einfalda útreikninga og skipulag sjóðsins og tryggja að sjóðurinn fylgi þróun sveitarfélagagerðar.

Sjá nánar um feril málsins á Alþingi hér.

Verkefnismarkmið: Tryggður verði faglegur ferill kostnaðarmats lagafrumvarpa og annarrar opinberrar stefnumótunar þegar kostnaður gæti fallið á sveitarfélögin.
Stutt lýsing: Skipaður verði starfshópur til að skilgreina feril kostnaðarmats í því skyni að tryggja sátt um matið og fjármögnun viðkomandi verkefna. Gengið verði út frá því að kostnaðarmatið feli í sér skýrar þjónustukröfur, mat á fjárhagslegum áhrifum og fullnægjandi upplýsingar um fjármögnun. Jafnframt verði matið ávallt borið undir Samband íslenskra sveitarfélaga til umsagnar í samræmi við 129. gr. sveitarstjórnarlaga um kostnaðarmat. Starfshópurinn taki afstöðu til þess hvernig farið verði með úrlausn ágreiningsmála milli ríkis og sveitarfélaga um kostnaðarmat.
Ábyrgð: Innviðaráðuneytið.
Samstarfsaðilar: Samband íslenskra sveitarfélaga, fjármála- og efnahagsráðuneyti og önnur hlutaðeigandi ráðuneyti.
Tímabil: 2024.
*Samhæfing við aðrar stefnur og áætlanir:*Aðgerðin samræmist 11. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um sjálfbærar borgir og samfélög.

Staðan í júní 2026: Í vinnslu.

Skipaður var starfshópur innviðaráðuneytisins, fjármála- og efnahagsráðuneytisins og sveitarfélaga sem var falið að skilgreina feril kostnaðarmats í þeim tilgangi að tryggja sátt um matið og fjármögnun viðkomandi verkefna og að gætt yrði þess að mat á fjárhagsáhrifum feli ávallt í sér skýrar þjónustukröfur og fullnægjandi upplýsingar um fjármögnun. Þá bar hópnum að sjá til þess að verkferlar yrðu með þeim hætti að matið verði ávallt borið undir Samband íslenskra sveitarfélaga til umsagnar og síðast en ekki síst bar starfshópnum að taka afstöðu til þess hvernig farið yrði með úrlausn ágreiningsmála milli ríkis og sveitarfélaga um mat á fjárhagsáhrifum.

Frumvarp um breytingar á sveitarstjórnarlögum (mat á fjárhagslegum áhrifum á sveitarfélög) sem byggist á tillögum starfshópsins var birt í samráðsgátt stjórnvalda í febrúar 2025. Frumvarpið felur í sér skýrari feril um mat á fjárhagslegum áhrifum lagafrumvarpa og annarra stjórnvaldsfyrirmæla á sveitarfélög. Auk þess er lögð til ný leið til að leysa úr ágreiningsmálum milli ríkis og sveitarfélaga um slíkt mat, þ.e. að aðilar geti tekið slíkan ágreining fyrir í samráðsnefnd ríkis og sveitarfélaga (Jónsmessunefnd). Skýrsla starfshópsins var birt í samráðsgáttinni samhliða frumvarpinu. Að loknu opnu samráði var frumvarpið lagt fram á Alþingi í mars 2025 en náði ekki fram að ganga.

Þær breytingar sem lagðar voru til í framangreindu frumvarpi hafa því verið færðar inn í frumvarp til nýrra sveitarstjórnarlaga.

Innviðaráðherra mælti fyrir frumvarpi til nýrra sveitarstjórnarlaga 5. mars 2026 en ekki náðist að ljúka við afgreiðslu málsins fyrir þingloka, sjá einnig umfjöllun um aðgerð 2 - endurskoðun sveitarstjórnarlaga.

Verkefnismarkmið: Aðgerðir sveitarfélaganna á sviði umhverfis- og loftslagsmála verði kortlagðar í því skyni að skapa grundvöll fyrir markvissari árangri, samtali og samstarfi á þessu sviði.
*Stutt lýsing:*Á grundvelli yfirlitsins verði mótaðar tillögur um samhæfð vinnubrögð og frekari aðgerðir til að tryggja markvissari árangur við að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda út í andrúmsloftið, auka viðnámsþol og aðlaga sveitarfélögin að framkomnum og væntanlegum afleiðingum loftslagsbreytinga. Stuðlað verði að bættum umhverfisgæðum og heilnæmara umhverfi með sérstakri áherslu á loftgæði og stuðningi við vistvænan lífsstíl almennings í allri starfsemi sveitarstjórnarstigsins.
Ábyrgð: Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti.
Samstarfsaðilar: Innviðaráðuneyti og Samband íslenskra sveitarfélaga.
Tímabil: 2024–2026.
*Samhæfing við aðrar stefnur og áætlanir:*Aðgerðin samræmist ríkisstjórnarsáttmála, áætlunum innviðaráðuneytis á sviði byggða-, samgöngu-, skipulags- og húsnæðismála, 13. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um aðgerðir í loftslagsmálum, 14. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um líf í vatni, 15. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um líf á landi og aðgerðaáætlun ríkisins í loftslagsmálum.

Staða: Lokið.

Verkefnið var unnið í teymi með fulltrúum frá innviðaráðuneytinu, umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu og Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Gagnaöflun stóð yfir frá desember 2024 til febrúar 2025 en öllum sveitarfélögum var send beiðni þar sem óskað var eftir upplýsingum um stefnur/verkefni þeirra á sviði umhverfismála. Alls bárust svör frá 37 sveitarfélögum.

-

Með framangreindri kortlagningu er þeim hluta verkefnisins eins og honum er lýst í áætluninni lokið. Næstu skref eru frekari gagnaöflun varðandi ákveðin umhverfistengd verkefni og nýta þær niðurstöður til að bæta upplýsingagjöf og stuðning til sveitarfélaga, s.s. í gegnum Verkfærakistu loftslagsvænni sveitarfélaga. Jafnframt verður áfram unnið að því að styðja sveitarfélög í því að ráðast í aðgerðir til að tryggja markvissari árangur við að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda út í andrúmsloftið, auka viðnámsþol og aðlaga sveitarfélögin að afleiðingum loftslagsbreytinga. Sem dæmi má nefna aðgerðir í aðgerðaáætlun í loftslagsmálum og væntanlegar aðgerðir í aðlögunaráætlun Íslands.

Þegar hefur verið ráðist í ítarlegri gagnaöflun á grunni þeirra niðurstaðna sem settar eru fram í þessari skýrslu. Samband íslenskra sveitarfélaga framkvæmdi könnun á stöðu sveitarfélaga í loftslagsmálum og liggja niðurstöðurnar fyrir. Kannanir um stöðu sveitarfélaga í úrgangs- og loftslagsmálum verða jafnframt framkvæmdar reglulega á næstu árum til að sífella verði í gagnaöfluninni og hægt verði að sjá breytingar yfir ákveðin tímabil í samræmi við samstarfssamning sem er í gildi milli Sambands íslenskra sveitarfélaga og umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins.

Ávinningur og framhaldslíf þessa verkefnis liggur því fyrir en þegar er vinna í gangi sem byggir á niðurstöðum kortlagningarinnar. Þá má vænta þess að aðgerðinni verði framhaldið í uppfærðri mynd í endurskoðaðri stefnu ríkisins í málefnum sveitarfélaga.

Verkefnismarkmið: Stuðlað verði að aukinni kosningaþátttöku og almennri lýðræðisþátttöku íbúa.
*Stutt lýsing:*Haldið verði áfram að standa fyrir fræðslu til sveitarfélaga um markvissar aðferðir til íbúasamráðs og þátttöku á grundvelli handbókar Sambands íslenskra sveitarfélaga um íbúasamráð. Þeim verði jafnframt veittur stuðningur til að tileinka sér slíkar aðferðir, ekki síst til að auka lýðræðislega virkni ungs fólks og fólks af erlendum uppruna. Jafnframt verði staðið fyrir sérstökum aðgerðum til að auka kosningaþátttöku þessara hópa og styðja við hagnýtingu á stafrænum lýðræðislausnum. Áfram verði leitað leiða til að einfalda regluverk um íbúakosningar sveitarfélaga án þess að vega að öryggi og vandaðri framkvæmd slíkra kosninga.
Ábyrgð: Samband íslenskra sveitarfélaga.
Samstarfsaðilar: Innviðaráðuneyti, dómsmálaráðuneyti og viðeigandi stofnanir.
Tímabil: 2024–2028.
*Samhæfing við aðrar stefnur og áætlanir:*Aðgerðin verði framhaldsaðgerð frá fyrri aðgerðaáætlun. Hún samræmist áætlunum innviðaráðuneytis á sviði byggða-, samgöngu-, skipulags- og húsnæðismála og 16. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um frið og réttlæti.

Staðan í júní 2026: Í vinnslu.

Stöðugt er unnið að því á vettvangi Sambands íslenskra sveitarfélaga að stuðla að aukinni kosningaþátttöku og almennri lýðræðisþátttöku íbúa. Í nóvember 2017 gaf Samband íslenskra sveitarfélaga út Handbók um íbúasamráð og þátttöku íbúa og er gert ráð fyrir að uppfæra handbókina eins og þarf á næstu misserum og kynna hana sveitarfélögunum.

Samband íslenskra sveitarfélaga og innviðaráðuneytisins efndu til kosningaátaks í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga vorið 2026 og frekari stuðnings við sveitarfélögin hvað þetta varðar. Annars vegar snéri verkefnið um að vekja áhuga fólks á sveitarstjórnarstiginu og hins vegar að hvetja fólk til þátttöku í sveitarstjórnarkosningum.

Kosningaþátttaka í sveitarstjórnarkosningunum sem fram fóru 16. maí 2026 jókst um 4,23 prósentustig frá síðustu sveitarstjórnarkosningum. Kjörsókn var 67,04% en var 62,81% árið 2022. Þá jókst kjörsókn töluvert í tíu stærstu sveitarfélögum landsins, þar sem stór hluti kjósenda býr.

-

Kosningaþátttaka í sveitarstjórnarkosningunum sem fram fóru 16. maí 2026 jókst um 4,23 prósentustig frá síðustu sveitarstjórnarkosningum. Kjörsókn var 67,04% en var 62,81% árið 2022. Þannig jókst kosningaþátttaka töluvert í tíu stærstu sveitarfélögum landsins, þar sem stór hluti kjósenda býr.

-

Þá hafa ýmsir viðburðir verið haldnir nýlega á vegum Sambandsins sem fjalla um málefnið, t.d. Fundur um lýðræði og starfsumhverfi kjörinna fulltrúa þar sem m.a. var rætt um íbúasamráð og þátttöku íbúa. Þá var haldin sérstök ungmennaráðstefna þann 5. desember sl. til að ræða málefni sem snerta ungt fólk, lýðræði og aðkomu að ákvarðanatöku. Markmiðið er að efla rödd ungmenna í sveitarstjórnarstarfi og skapa vettvang fyrir nýjar hugmyndir og samstarf.

Í frumvarpi til nýrra sveitarstjórnarlaga er lagt til að heimila að miða kosningaaldur í íbúakosningum sveitarfélaga við fæðingarár en ekki fæðingardag. Þegar er heimilt að færa kosningaaldur niður í 16 ár í íbúakosningum en verði breytingarnar að lögum verði sveitarfélögum heimilt að miða við að kjósendur þurfi að ná 16 ára aldri árinu sem kosningarnar fara fram til að geta tekið þátt í þeim.

Verkefnismarkmið: Kjörnir aðal- og varafulltrúar í sveitarstjórnum verði verndaðir gagnvart einelti, ofbeldi og kynferðislegri og kynbundinni áreitni.
*Stutt lýsing:*Fagteymi verði stofnað og taki við beiðnum um aðstoð, meti þær og komi í viðeigandi farveg og eftir atvikum fylgi eftir tilkynningum til teymisins og tryggi að þær fái viðhlítandi málsmeðferð. Á vegum fagteymisins verði komið upp miðlægum gagnagrunni með almennum upplýsingum, lagaramma og úrræðum í tengslum við áreitni og ofbeldi af ýmsu tagi. Jafnframt verði litið til þess hvernig hindra megi áreitni í garð kjörinna fulltrúa á viðburðum í tengslum við hlutverk þeirra innan sveitarstjórna og á þingi.
*Ábyrgð:*Innviðaráðuneyti og Samband íslenskra sveitarfélaga.
*Samstarfsaðilar:*Viðeigandi fagaðilar.
Tímabil: 2024–2025.
*Samhæfing við aðrar stefnur og áætlanir:*Aðgerðin fylgi tillögu starfshóps um bættar starfsaðstæður kjörinna fulltrúa frá fyrri aðgerðaáætlun. Hún samræmist ríkisstjórnarsáttmála, aðgerð C.16 í byggðaáætlun og 5. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um jafnrétti kynjanna.

Staðan í júní 2026: Í vinnslu.

Samband íslenskra sveitarfélaga hefur tekið forystu í verkefninu með fjárstuðningi og öðru liðsinni innviðaráðuneytisins. Samið hefur verið við Kveikju Hugmyndasmiðju sem mun halda utan um verkefnið. Ráðgjafar Kveikju í samvinnu við Sambandið hafa séð um grunnvinnu, leiða vinnu starfshóps og veita ráðgjöf við mótun fagteymis. Kallað var eftir fulltrúum í bakhóp vegna verkefnisins en mikill áhugi er á því meðal kjörinna sveitarstjórnarfulltrúa. Lokaskýrsla Kveikju með niðurstöðum og útfærslum lausna verið kynnt Sambandinu og innviðaráðuneytinu og verða næstu skref ákveðin í samstarfi þessara tveggja aðila.

Verkefnismarkmið: Unnið verði með forsætisráðuneyti, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Jafnréttisstofu og Hagstofu Íslands um þróun mælaborðs yfir tölfræði á sviði jafnréttismála í anda Evrópuverkefnisins Tea for two.
*Stutt lýsing:*Mælaborðið feli í sér myndræna framsetningu á breytum eins og hlutfalli kynjanna í sveitarstjórnum, nefndum og ráðum, upplýsingum um hlutfall sveitarfélaga með jafnlaunavottun og jafnréttisáætlanir, svo dæmi séu nefnd. Mælaborðið verði sérstaklega kynnt fyrir sveitarstjórnum í því skyni að mynda grundvöll aðgerða til að stuðla að auknu jafnrétti.*Ábyrgð:*Innviðaráðuneyti.*Samstarfsaðilar:*Forsætisráðuneyti, Samband íslenskra sveitarfélaga, Hagstofa Íslands og Jafnréttisstofa.
*Tímabil:*2024–2025.
Samhæfing við aðrar stefnur og áætlanir: Aðgerðin fylgi tillögu verkefnisstjórnar um bættar starfsaðstæður kjörinna fulltrúa frá fyrri aðgerðaáætlun. Hún samræmist ríkisstjórnarsáttmála, aðgerð C.16 um jafnrétti í sveitarstjórnum í byggðaáætlun og 5. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um jafnrétti kynjanna.

Staðan í júní 2026: Í vinnslu.

Jafnréttisstofa og Samband íslenskra sveitarfélaga hafa tekið forystu í verkefninu með liðsinni innviðaráðuneytisins, forsætisráðuneytisins, Hagstofu Íslands og fleiri stofnana. Áhersla er lögð á að mælaborðið verði hagnýt upplýsingaveita fyrir sveitarfélögin og sjálfvirkni verði sem mest í öflun upplýsinga. Verkefnið hefur verið á bið en tekið verður aftur upp þráðinn haustið 2026.

*Verkefnismarkmið:*Áskoranir búsetufrelsis verði greindar út frá gildandi lögum.
Stutt lýsing: Skoðað verði sérstaklega hvort ástæða sé til breytinga á lögum um lögheimili og aðsetur í tengslum við markmið um búsetufrelsi. Við lagabreytingar verði unnið út frá þeirri meginreglu að skipulag sveitarfélaga ráði því hvar heimilt sé að skrá lögheimili og einnig hvar sveitarfélögum sé skylt að veita þjónustu við íbúa.
Ábyrgð: Innviðaráðuneyti.
*Samstarfsaðilar:*Byggðastofnun og Samband íslenskra sveitarfélaga.
Tímabil: 2024.
*Samhæfing við aðrar stefnur og áætlanir:*Aðgerðin samræmist 10. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um aukinn jöfnuð, áherslu innviðaráðherra á búsetufrelsi og aðgerð A.15 í byggðaáætlun um jafnt aðgengi að þjónustu.

Staðan í júní 2026: Í vinnslu.

Aðgerðinni er ætlað að styðja við markmið um búsetufrelsi. Það byggist á því leiðarljósi og meginmarkmiði að lífsgæði fólks séu ekki síst fólgin í því að það geti búið sér heimili þar sem það helst kýs, í því búsetuformi sem því hentar, og notið sambærilegra umhverfisgæða, innviða og opinberrar þjónustu hvar á landinu sem er. Til að styðja við búsetufrelsi þarf að stuðla að því að innviðir mæti þörfum samfélagsins og að sjálfbærar byggðir og sveitarfélög séu um land allt. Með verkefninu er leitast við að greina áskoranir búsetufrelsis út frá gildandi lögum í samræmi við markmið stjórnvalda um að stefna að eins sambærilegri þjónustu og búsetuskilyrðum eins og kostur er á landinu öllu.

Kjarninn í undirbúningi lagafrumvarpa felst í samráði og mati á áhrifum þeirra. Höfundar frumvarps meta áhrif þess að það verði að lögum, þó misjafnlega ítarlega eftir umfangi frumvarpsins. Matið er sett fram á sérstöku eyðublaði en einnig er gerð grein fyrir því í stórum dráttum í greinargerð með lagafrumvarpinu. Hugmyndafræðin á bak við mat á áhrifum gerir ráð fyrir að það sé unnið með hlutlægum hætti og feli í sér faglega úttekt á áhrifum frumvarps, bæði jákvæðum og neikvæðum.

Einn af þeim þáttum sem ráðuneytum ber að meta við undirbúning lagafrumvarpa er áhrif þeirra á byggðalög. Engar leiðbeiningar eru þó til staðar um hvernig slíkt mat skuli fara fram sem gerir það að verkum að erfiðara verður fyrir höfunda frumvarpa að meta áhrifin með markvissum hætti. Í því skyni að styðja við markmið stjórnvalda um að stefna að eins sambærilegri þjónustu og búsetuskilyrðum og kostur er á landinu var ákveðið að móta leiðbeiningar um hvernig meta skuli áhrif lagafrumvarpa á byggðarlög og frelsi til búsetu. Innviðaráðherra hefur fól Byggðastofnun að vinna leiðbeiningarnar í samráði við innviðaráðuneytið, fjármála- og efnahagsráðuneytið, dómsmálaráðuneytið og aðra hagaðila. Bent er á að aðgerðin gerir ráð fyrir að gildandi lög verði metin m.t.t. búsetufrelsis en ráðuneytið telur raunhæfara að meta ný lög hverju sinni og þegar breytingar eru gerðar á gildandi lögum. Byggðastofnun hefur skilað lokadrögum að leiðbeiningum til innviðaráðuneytisins og verða birtar á vef Stjórnarráðsins þegar endanlegar leiðbeiningar liggja fyrir á næstu vikum.

Aðgerðin gerir jafnframt sérstaklega ráð fyrir að skoðað verði hvort ástæða sé til að gera breytingar á lögum um lögheimili og aðsetur. Í kjölfar þess að ný ríkisstjórn tók til starfa og með breytingu á forsetaúrskurði um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands í mars 2025 færðust lög um lögheimili og aðsetur frá innviðaráðuneytinu til dómsmálaráðuneytisins. Dómsmálaráðuneytið er með til skoðunar hvort ástæða sé til breytinga á lögunum og hefur m.a. rætt málið við einstaka haghafa, svo sem Þjóðskrá Íslands og Samband íslenskra sveitarfélaga. Ráðgert er að frekari greiningar fari fram árið 2026.

Verkefnismarkmið: Skilgreint verði hvaða þjónustu sveitarfélag þurfi að veita til að uppfylla lágmarksrétt íbúa til þjónustu.
*Stutt lýsing:*Skipaður verði starfshópur til að skilgreina hvaða þjónusta teljist lágmarksþjónusta sveitarfélaga án þess að gengið sé á rétt íbúa til þjónustu og annarra réttinda. Mið verði tekið af skilgreiningu Byggðastofnunar á grunnþjónustu. Hugað verði sérstaklega að þjónustu við hópa á borð við barnafjölskyldur, fólk af erlendum uppruna, aldraða og fólk með fötlun. Afstaða verði tekin til þjónustuframboðs og samvinnu sveitarfélaga um veitingu ólíkrar þjónustu.
*Ábyrgð:*Innviðaráðuneyti.
*Samstarfsaðilar:*Byggðastofnun og Samband íslenskra sveitarfélaga.
Tímabil: 2024.
*Samhæfing við aðrar stefnur og áætlanir:*Aðgerðin samræmist 3. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um heilsu og vellíðan, 11. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um sjálfbærar borgir og samfélög og 10. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um aukinn jöfnuð, áherslu innviðaráðherra á búsetufrelsi og aðgerð A.15 í byggðaáætlun um jafnt aðgengi að þjónustu.

Staðan í júní 2026: Í bið.

Verkefnið hefur verið unnið samhliða endurskoðun sveitarstjórnarlaga en tekið var til skoðunar hvort skilgreina ætti í lögunum ákveðna þjónustu sem sveitarfélög geti ekki framselt til annars sveitarfélags. Helst kom þá til umræðu að skilgreina skipulagsmál, rekstur grunnskóla og almenna félagsþjónustu sem lágmarksþjónustu og að sveitarfélögum beri sjálf að sjá um a.m.k. tvö af framangreindum verkefnum. Niðurstaðan var sú að slík nálgun gæti skapað ranga hvata fyrir sveitarfélög til að halda úti óhagkvæmri þjónustu, sem þjónar ekki hagsmunum íbúanna, eingöngu til að uppfylla lagaskilyrði um tilvist sína. Skýrasta dæmið um þetta væru hvatar til að starfrækja afar fámenna grunnskóla, jafnvel með einungis 1–2 nemendur, þar sem faglegt og félagslegt umhverfi barnanna væri ekki tryggt, í stað þess að leita hagkvæmari og betri lausna með sameiningu. Var því ákveðið að leggja þess í stað til lágmarksíbúafjölda í sveitarfélögum við töluna 250, en ráðherra verði heimilt að veita undantekningu frá ákvæðinu ef sérstakar aðstæður mæla gegn sameiningu að mati ráðherra og skal þá m.a. tekið tillit til þess að hversu miklu leyti sveitarfélag sinnir sínum lögbundnu skyldum sjálft, þar með talið skipulagsmálum, rekstri grunnskóla og almennri félagsþjónustu. Frumvarp um endurskoðun sveitarstjórnarlaga var birt í samráðsgátt stjórnvalda í september 2025 með framangreindri tillögu en hana var ekki að finna í frumvarpi til nýrra sveitarstjórnarlaga sem ráðherra mælti fyrir á Alþingi í mars 2026.

Verkefnið er einnig unnið í samhengi við verkefni um grunnþjónustu hins opinbera, aðgerð A.15 á byggðaáætlun. Skilgreining á grunnþjónustu hins opinbera liggur fyrir og hafa verið gefnar út leiðbeiningar þar um og þær sendar til allra sveitarfélaga. Í leiðbeiningunum eru settar fram skilgreiningar um opinbera þjónustu sem ríki og sveitarfélög veita ásamt ítarlegri greinargerð.

Gert er ráð fyrir að skipuð verði þverpólitísk nefnd sem fái það hlutverk að halda verkefninu áfram og móta viðmið eða leiðbeiningar vegna lágmarksþjónustu sveitarfélaga sem taki mið af framangreindum leiðbeiningum um grunnþjónustu og viðmiðum um sjálfbærni sveitarfélaga, sem unnið er að í samstarfi innviðaráðuneytisins, fjármála- og efnahagsráðuneytisins, umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Næstu skref verða ákveðin m.t.t. framgangs frumvarps til nýrra sveitarstjórnarlaga.

*Verkefnismarkmið:*Stuðlað verði að umbótum í þjónustu sveitarfélaga.
Stutt lýsing: Þegar fyrir liggur skilgreining á grunnþjónustu samkvæmt byggðaáætlun verði ánægja íbúa með þjónustuna mæld í þjónustukönnun í samvinnu við Byggðastofnun. Skipaður verði þróunarhópur á sviði þjónustu til að bregðast við niðurstöðum mælinga með viðeigandi umbótum og þróun þjónustu, m.a. með því að miðla reynslu af fyrirmyndarverkefnum/-þjónustu. Við þróun þjónustu verði sérstaklega litið til stuðnings við viðkvæma hópa á borð við börn undir sex ára aldri, barnafjölskyldur, fólk af erlendum uppruna, aldraða og fatlað fólk.
*Ábyrgð:*Samband íslenskra sveitarfélaga.
*Samstarfsaðilar:*Byggðastofnun, innviðaráðuneyti og önnur hlutaðeigandi ráðuneyti.
Tímabil: 2024–2028.
Samhæfing við aðrar stefnur og áætlanir: Aðgerðin samræmist 10. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um aukinn jöfnuð, áherslu innviðaráðherra á búsetufrelsi og aðgerð A.15 í byggðaáætlun um jafnt aðgengi að þjónustu.

Staðan í júní 2026: Í vinnslu.

Stöðugt er unnið að því á vettvangi Sambands íslenskra sveitarfélaga að stuðla að umbótum í þjónustu sveitarfélaga. Skipaður verður þróunarhópur um framfarir í þjónustu sem miðli bestu aðferðum og reynslu.

Ráðuneytið hefur samið við Samtök sveitarfélaga á Vesturlandi um árlega mælingu á ánægju íbúa með þjónustu sveitarfélaga í öllum sveitarfélögum. Niðurstöður úr fyrstu heildstæðu könnuninni liggja fyrir og verða nýttar í áframhaldandi vinnu með sveitarfélögum til að miðla reynslu af fyrirmyndaverkefnum.

*Verkefnismarkmið:*Stutt verði við sveitarfélögin við að nýta betur krafta innflytjenda og fjölga þeim í starfsliði sínu, m.a. í þeim tilgangi að bæta þjónustu við íbúa í hópi innflytjenda og fjölga starfstækifærum innflytjenda.
*Stutt lýsing:*Stofnaður verði starfshópur til að efla stuðning við sveitarfélögin í því að greina menntun, starfsreynslu og tungumálafærni innflytjenda í starfsliði sveitarfélaganna, aðstoða þá við að fá menntun þeirra metna og stuðla að því að hún nýtist sveitarfélaginu sem best. Jafnframt hljóti sveitarfélögin stuðning við greiningu og stefnumótun starfstækifæra fyrir starfsmenn með annað móðurmál en íslensku í starfsliði viðkomandi sveitarfélaga í því skyni að auka fjölbreytni í starfsmannahópnum, bæta þjónustu og stuðning við innflytjendur ásamt því að stuðla að virkara fjölmenningarsamfélagi. Liður í aðgerðinni felist í því að miðla reynslu milli sveitarfélaga á þessu sviði. Samhliða taki fulltrúar sveitarfélaganna þátt í víðtækri stefnumótun stjórnvalda í málefnum innflytjenda og flóttafólks í samræmi við þingsályktun um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda fyrir árin 2022–2025.
Ábyrgð: Samband íslenskra sveitarfélaga.
*Samstarfsaðilar:*Innviðaráðuneyti, félags- og vinnumarkaðsráðuneyti, Vinnumálastofnun, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðuneyti, ENIC-NARIC á Íslandi, IÐAN fræðslusetur og aðrir viðurkenndir aðilar um mat á menntun.
Tímabil: 2024–2026.
*Samhæfing við aðrar stefnur og áætlanir:*Aðgerðin samræmist ríkisstjórnarsáttmála, aðgerð A.7 í byggðaáætlun og 10. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um aukinn jöfnuð. Aðgerðin samræmist aðgerð 3.2 og 4.2 í þingsályktun um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda fyrir árin 2022–2025.

Staðan í júní 2026: Í bið.

Verkefnið hefur verið á bið meðan unnið var að stefnumótun í málefnum innflytjenda.

Drög að tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda fyrir árin 2026-2029 voru birt í samráðsgátt stjórnvalda í febrúar 2026. Þar er að finna aðgerðir sem tala beint inn í þessa aðgerð eins og hún er skilgreind og horft verður til þess að samræma aðgerðirnar eins og við á. Félags- og húsnæðismálaráðherra mælti fyrir þingsályktunartillögunni á Alþingi í apríl 2026 en ekki náðist að klára afgreiðslu málsins fyrir þinglok í júní 2026.

*Verkefnismarkmið:*Unnið verði að frekari þróun þjónustu við fatlað fólk.
Stutt lýsing: Á grundvelli landsáætlunar um innleiðingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og niðurstaðna starfshóps um mótun tillagna um kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga vegna þjónustu við fatlað fólk verði ábyrgð, hlutverk, fjármögnun og skipulag í samstarfi sveitarfélaga og ríkisins í þjónustu við fatlað fólk afmarkað með skýrari hætti. Meðal annars verði tekið mið af því að samkvæmt samkomulagi ríkis og sveitarfélaga færist ábyrgð á notendastýrðri persónulegri aðstoð (NPA) og þróun hennar til sveitarfélaga árið 2025.
*Ábyrgð:*Félags- og vinnumarkaðsráðuneyti.
*Samstarfsaðilar:*Innviðaráðuneyti, Samband íslenskra sveitarfélaga, fjármála- og efnahagsráðuneyti, heilbrigðisráðuneyti og hagsmunasamtök fatlaðs fólks.
Tímabil: 2024–2028.
*Samhæfing við aðrar stefnur og áætlanir:*Aðgerðin samræmist ríkisstjórnarsáttmála og 1., 3., 4., 5., 8., 9., 10., 11., 16. og 17. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna.

Staðan í júní 2026: Í vinnslu.

Vinna við aðgerðina stendur m.a. yfir á vegum félags- og vinnumarkaðsráðuneytisins í svokölluðum Framtíðarhópi en innviðaráðuneytið á fulltrúa í hópnum. Áfangaskýrsla I um kostnaðarskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga vegna þjónustu við fatlað fólk var birt í janúar 2024. Áfangaskýrsla II var birt í október 2024 en verkefni framtíðarhópsins er m.a. að hrinda í framkvæmd tillögum úr áfangaskýrslu II.

Samkvæmt skipunarbréfi er verkefni framtíðarhópsins að vinna að þróun og nýsköpun í þjónustu við fatlað fólk til þess að auka gæði og hagkvæmni í þjónustu skv. samkomulagi á milli ríkis og sveitarfélaga um breytingu á fjármögnun þjónustu við fatlað fólk sem undirritað var í desember 2023. Samkvæmt 9. gr. samkomulagsins hafa ríki og sveitarfélög veitt tímabundið framlag til þróunarkostnaðar í þjónustu við fatlað fólk. Áætlað fjármagn á starfstíma hópsins er allt að 200 m.kr. og hefur verið samþykkt að veita framlag til eftirfarandi verkefna:

1. Stofnun og rekstur tilraunaverkefnisins

.

1. Stafvæðing þjónustu. Samræming og stafvæðing ferla. Sérfræðiráðgjöf og hvati til tilraunaverkefna.

2. Skilgreind viðmið og mælikvarðar í þjónustu hvað varðar fjölda stöðugilda, fagmenntun o.fl. (tillaga 6 í Áfangaskýrslu I)

3. Heildstætt mat á stuðningsþörf (tillaga 1.1 úr Áfangaskýrslu II)

4. Kortlagning á aðgengi að heilbrigðisþjónustu og endurhæfingu (Aðgerð E.8 í Landsáætlun um innleiðingu SRFF)
   Stór áfangi náðist í mars 2025 með samkomulagi ríkis og sveitarfélaga um að ríkið tæki yfir þjónustu við börn með fjölþættan vanda. Í samkomulaginu felst að ríkið tekur að sér framkvæmd og ber ábyrgð á fjármögnun sérhæfðrar þjónustu við börn með fjölþættan vanda sem búsett eru utan heimilis. Fyrirkomulag og innihald þjónustu við börn með fjölþættan vanda hefur lengi verið umfjöllunarefni í samskiptum ríkis og sveitarfélaga og er breytt ábyrgðaskipting í samræmi við tillögur starfshóps á vegum félags- og vinnumarkaðsráðherra sem birtar voru í áfangaskýrslu í september 2024. Börnin sem um ræðir hafa miklar stuðningsþarfir og þarfnast meðal annars tímabundinnar vistunar utan heimilis þar sem veitt er meðferð vegna vanda barns.

*Verkefnismarkmið:*Unnið verði að heildstæðri stefnumörkun um stafræna umbreytingu sveitarfélaga og samstarf milli sveitarfélaga og við ríkið til að ná þeim markmiðum.
*Stutt lýsing:*Við vinnuna verði lögð áhersla á samnýtingu stafrænna innviða fyrir hið opinbera ásamt því að stafrænar lausnir verði þróaðar út frá þörfum almennings og fyrirtækja fyrir heildstæða þjónustu, óháð því hvort ríki eða sveitarfélög beri ábyrgð á henni. Í því augnamiði verði áfram unnið að veitingu opinberra þjónustuferla í gegnum island.is. Hugað verði að þekkingaruppbyggingu meðal sveitarfélaga og því að efla samstarf milli sveitarfélaga og við ríkið til að ná fram hagkvæmari uppbyggingu og rekstri stafrænnar þjónustu.
Við þróun og innleiðingu stafrænna lausna verði gætt að mannréttindum og því að lausnir séu aðgengilegar fyrir alla hópa samfélagsins. Jafnframt verði tekið mið af því að stafræn umbreyting feli í sér umhverfisvænar lausnir. Samráðsnefnd ríkis og sveitarfélaga um stafræna þróun hins opinbera verði falið að vinna að stefnumörkun og innleiðingu.
Ábyrgð: Samband íslenskra sveitarfélaga.
Samstarfsaðilar: Samband íslenskra sveitarfélaga, sveitarfélög, innviðaráðuneyti, fjármála- og efnahagsráðuneyti, hlutaðeigandi ráðuneyti og ríkisstofnanir.
*Tímabil:*2024.
*Samhæfing við aðrar stefnur og áætlanir:*Aðgerðin samræmist ríkisstjórnarsáttmála, húsnæðisstefnu innviðaráðuneytis, 10. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um aukinn jöfnuð og 9. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um nýsköpun og uppbyggingu.

Staðan í júní 2026: Í vinnslu.

Fyrsta skrefið í átt að samstarfi hins opinbera um stafræna umbreytingu fólst í aðgerð um miðlægt samstarf sveitarfélaganna innan fyrstu stefnu og aðgerðaáætlunarinnar í sveitarstjórnarmálum fyrir árin 2019-2033. Nú taka 60 af 61 sveitarfélögum í landinu þátt í miðlægu samstarfi sveitarfélaganna um stafræna vegferð hins opinbera.

Komið hefur verið á fót samstarfsvettvangi um forgangsröðun stafrænna verkefna með þátttöku Stafræns Íslands, Sambands íslenskra sveitarfélaga og Reykjavíkurborgar. Áhersla er á að stafvæða og samþætta ferli þar sem þjónusta skarast milli ríkis og sveitarfélaga þannig notendur upplifi eitt aðgengilegt ferli með skýru upphafi og endi.

Mikilvægur grunnur var lagður að heildarstefnumótuninni þegar Sambandið fékk KPMG til að greina stöðu stafrænna mála hjá hinu opinbera og en KPMG hefur skilað fýsileikagreiningu á stafrænu samstarfi ríkis og sveitarfélaga sem Sambandið hefur kynnt fjármála- og efnahagsráðuneytinu og innviðaráðuneytinu.

Sambandið hefur einnig undirritað samkomulög við mennta- og barnamálaráðuneytið annars vegar og félags- og húsnæðismálaráðuneytið hins vegar um samnýtingu stafrænna lausna og hagnýtingu gagna. Á vettvangi Ísland.is er hafinn undirbúningur að því að sveitarfélög noti Mínar síður vöru Stafræns Íslands fyrir þjónustu við íbúa ásamt því að samræmd umsókn um innritun í grunnskóla hefur verið innleidd að frumkvæði Miðstöðvar menntunar og skólaþjónustu. Jafnframt err hafin vinna við uppfærða útgáfu af Veitu (umsóknaafgreiðslukerfi) til að geta afgreitt fleiri tegundir umsókna á sviði velferðarmála og hraða innleiðingum á næstu árum.

Verkefnismarkmið: Að stuðla að eflingu sveitarstjórnarstigsins og tryggja samfellu í opinberri þjónustu.
Stutt lýsing: Fram fari greining á ábyrgðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga, tekin verði afstaða til þess hvort færa beri verkefni milli stjórnsýslustiga og mótuð aðgerðaáætlun þar um. Stefnt verði að því að útrýma til frambúðar gráum svæðum í opinberri þjónustu. Sérstök áhersla verði lögð á að ljúka vinnu vegna talmeinaþjónustu og þjónustu við börn með fjölþættan vanda. Jafnframt verði lögð áhersla á að skýra hlutverk og ábyrgð varðandi yngri hjúkrunarsjúklinga, fólk í leit að alþjóðlegri vernd og heimilislausa. Einnig verði skoðað hvernig hægt sé að stuðla að aukinni samfellu og skýrari ábyrgð í þjónustu við fatlað fólk, þjónustu við eldra fólk, lýðheilsu og forvarnamálum ásamt því að bæta samspil á milli bótakerfa ríkis og sveitarfélaga. Skipaðir verði þrír starfshópar til að vinna að mótun aðgerðaáætlunar til ársins 2040, þ.e. stýrihópur þriggja ráðuneyta og Sambands íslenskra sveitarfélaga og ráðgjafahópur sérfræðinga annars vegar og ráðgjafahópur notenda hins vegar.
Ábyrgð: Innviðaráðuneyti.
Samstarfsaðilar: Fjármála- og efnahagsráðuneyti, forsætisráðuneyti og önnur hlutaðeigandi ráðuneyti, Samband íslenskra sveitarfélaga ásamt viðeigandi sérfræðingum og fulltrúum notenda.
*Tímabil:*2024–2026.
*Samhæfing við aðrar stefnur og áætlanir:*Aðgerðin miðist við fyrri aðgerðaáætlun. Hún samræmist ríkisstjórnarsáttmála, 3. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um heilsu og vellíðan og 10. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um aukinn jöfnuð.

Staðan í júní 2026: Í vinnslu.

Ýmislegt hefur áunnist í því verkefni að skýra verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga á gildistíma áætlunarinnar, en sem dæmi má nefna að málefni barna með fjölþættan vanda og uppbygging hjúkrunarheimila hafa verið færð frá sveitarfélögum til ríkisins.

Á grundvelli samnings ríkis og sveitarfélaga um kostnaðarskiptingu vegna þjónustu við fatlað fólk hefur félags- og vinnumarkaðsráðuneytið forystu um áframhaldandi vinnu við að afmá grá svæði í þjónustu við fatlað fólk.

Gert er ráð fyrir að settur verði á fót stýrihópur í samræmi við lýsingu aðgerðarinnar sem móti áætlun um ábyrgðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Unnið er að því að greina skýrsluna Gráu svæðin í velferðarþjónustunni sem Samband íslenskra sveitarfélaga gaf út árið 2016 og þau verkefni sem þar er að finna. Verkefnunum í skýrslunni má skipta í þrjá hópa; verkefni sem eru ekki lengur á gráu svæði, verkefni sem þegar er unnið að því að eyða óvissu um og loks verkefni sem þarf að koma í farveg. Þegar greining á skýrslunni liggur fyrir og vitað er hvaða verkefnum á eftir að koma í farveg verður skipaður stýrihópur sem mun hafa það hlutverk að forgangsraða þeim verkefnum og móta um þau aðgerðaáætlun, í samræmi við lýsingu aðgerðarinnar. Áætlað er að niðurstöður liggi fyrir um mitt ár og að hópurinn verði skipaður haustið 2026.

Loks hefur verið til umræðu að setja á laggirnar stýrihóp til að fara yfir ábyrgðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga í menntamálum en ekki liggur fyrir hvenær það verði gert.

Verkefnismarkmið: Stuðlað verði að bættum hag ungra barna og fjölskyldna þeirra innan sveitarfélaganna.
Stutt lýsing: Þjónusta ríkis og sveitarfélaga við börn og barnafjölskyldur fyrstu ár ævinnar verði greind og endurskoðuð í því skyni að bæta þjónustu við þennan hóp. Hugað verði sérstaklega að aðstæðum barna í viðkvæmum hópum, til að mynda barna með andlegar og/eða líkamlegar skerðingar, barna af erlendum uppruna og barna í erfiðum félagslegum og/eða efnahagslegum aðstæðum.
Ábyrgð: Mennta- og barnamálaráðuneyti.
*Samstarfsaðilar:*Innviðaráðuneyti, félags- og vinnumarkaðsráðuneyti, heilbrigðisráðuneyti, fjármála- og efnahagsráðuneyti, Samband íslenskra sveitarfélaga o.fl.
*Tímabil:*2024–2028.
Samhæfing við aðrar stefnur og áætlanir: Aðgerðin samræmist ríkisstjórnarsáttmála, lögum um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, 1. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um enga fátækt og 10. heimsmarkmiði Sameinuðu þjóðanna um aukinn jöfnuð.

Staðan í júní 2026: Í vinnslu.

Samþykkt var að verkefnið renni inn í vinnu aðgerðahóps forsætisráðuneytisins um brúun umönnunarbilsins frá fæðingarorlofi til leikskóla. Aðgerðahópurinn skilaði skýrslu sinni í desember 2025 með tillögu að tímasettri áætlun um brúun umönnunarbilsins.