Erindi Kristrúnar Frostadóttur forsætisráðherra á fundi um mótun atvinnustefnu - 4. september 2025

I. Inngangur

Góðir gestir – áhugafólk um atvinnustefnu Íslands:

Takk fyrir að gefa ykkur tíma. Og takk fyrir góðar ábendingar og umsagnir í samráðsgátt stjórnvalda um þetta mikilvæga mál.

Ég finn að það er orka í salnum – og ég hlakka til að eiga beint samtal við ykkur hér á eftir. En fyrst vil ég leggja ákveðnar línur fyrir hönd ríkisstjórnar og flytja tíðindi tengd vinnu við mótun atvinnustefnu.

Ég þakka Sveinbirni Finnssyni, sem leiðir vinnuna fyrir hönd forsætisráðuneytisins, fyrir greinargott erindi og áhugavert – og Nana Bule, takk fyrir að vera með okkur í dag og deila þinni sýn á verkefnið.

Sjálf ætla ég að velta upp og leitast við að svara nokkrum spurningum:

• Hvað erum við að gera?
• Hvers vegna atvinnustefna?
• Hvað er þetta — og hvað er þetta ekki?
• Hvernig sjáum við fyrir okkur að ríkið vinni með atvinnulífinu?
• Og hvar erum við stödd í þessu ferli við mótun atvinnustefnu?

II. Þetta er hagvaxtarstefna: Við ætlum að styrkja Ísland

Fyrir það fyrsta: Þetta á að vera hagvaxtarstefna – en orðið atvinnustefna hefur náð fótfestu í málinu yfir það sem stundum er kallað „Industrial Strategy“ á ensku.

Þetta er ekki stefna um allt og ekkert. Þetta er hvorki stefna um vinnumarkaðinn né velferðarkerfið – eða heildarstefna fyrir alla atvinnuvegi og allt sem við gerum hérna á Íslandi.

Þetta er 10 ára vaxtarplan sem lýsir því hvernig ríkið vinnur með atvinnulífinu og hvers konar hagvöxt við viljum á Íslandi – plan sem er sett fram til að samhæfa aðgerðir og sækja tækifærin saman.

Þess vegna er vinnuheiti stefnunnar „Atvinnustefna Íslands: Vaxtarplan til 2035“. 

Þetta er stórt verkefni og spennandi.

Og lykilskilaboðin eru þessi: Við ætlum að styrkja Ísland. Við ætlum að styrkja íslenska ríkið – sem áreiðanlegan bandamann atvinnulífs í landinu. Með sterkri verkstjórn og stefnufestu til lengri tíma.

Verkstjórn eflir atvinnulífið.

Stefnufesta styður hagvöxt.

Atvinnustefna styrkir Ísland.

Já, ef við höldum rétt á spilunum þá getur nútímaleg atvinnustefna lagt grunn að betri hagvexti á Íslandi, meiri hagvexti á mann – sem er lykilatriði – með minna álagi á samfélag, umhverfi og innviði.

Við ætlum að fjölga vel launuðum störfum um land allt og styðja við hagvöxt í góðu jafnvægi.

Þetta er meginmarkmiðið. Verkefnið er skýrt.

III. Hvers vegna atvinnustefna?

Góðir gestir. Hvers vegna atvinnustefna?

Ísland er frábært land.

Við elskum Ísland. Við elskum samfélagið sem við höfum byggt upp hérna. Og við erum þakklát fyrri kynslóðum fyrir þann árangur sem náðst hefur og forverum okkar – hvort sem það er í stjórnmálum, atvinnulífi, verkalýðshreyfingu eða á öðrum sviðum. Það hefur gengið vel.

En eitt er gleðjast yfir því sem við þegar hefur áunnist – annað að líta til framtíðar. Við megum fyllast stolti – en við megum aldrei vera værukær og standa stað.

Það kemur sá tími í lífi þjóðar þar sem þarf að hrista aðeins upp í hlutunum, taka til í kerfinu, staldra við og móta stefnu – ná betri stjórn. Til að halda svo áfram og byggja enn betur.

Sá tími er núna.

Hér eins og annars staðar koma mismunandi tímabil og frá einum tíma til annars verða breytingar í viðhorfum til þess hvernig samstarfi ríkis og atvinnulífs er best háttað. Það er eðlilegt. Stundum er ástæða fyrir hið opinbera til að halla sér aftur og sleppa tökunum. En dæmin sanna að oft og tíðum er ástæða til að stíga fastar inn og beita afli ríkisins, á samstilltan hátt, með atvinnulífinu.

* * *

Stóriðja á Íslandi var byggð upp svona: Ríkið beitti sér með beinum hætti – með því að sækja erlenda fjárfestingu, beisla orkulindir og byggja upp flutningskerfi raforku sem þjónar okkur enn í dag. Allt til að fjölga góðum störfum og auka fjölbreytni í atvinnulífi. Í dag má spyrja: Hvar værum við án þess?

Það sama gildir um sjávarútveginn: Kvótakerfið er dæmi um stórfellt inngrip stjórnvalda í atvinnulíf – sem hefur lagt grunninn að gríðarlegri hagræðingu og verðmætasköpun. Vandamálið hefur verið að ná breiðri samfélagslegri sátt um þetta kerfi. En þar hefur ný ríkisstjórn reyndar lagt sitt af mörkum – og þótt það hafi verið umdeilt meðal handhafa kvótans þá skulum við vona að það skapi jafnvel betri skilyrði fyrir greinina til lengri tíma – með sátt og fyrirsjáanleika um fyrirkomulag fiskveiða.

Í umsögn Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi um mótun atvinnustefnu er svo bent á að frekari vöxtur í fiskeldi velti að verulegu leyti á stefnu og aðgerðum stjórnvalda. Þannig er þetta víða.

Hvað með hugverkaiðnaðinn til dæmis – sem er ört vaxandi stoð í íslenskum útflutningi? Við vitum öll að aðkoma ríkisins hefur skipt sköpum þar og mun gera það áfram – með beinum stuðningi við rannsóknir og þróun; svo ekki sé minnst á aðra þætti í okkar samfélagi, sem styðja við þann iðnað, eins og öflugt menntakerfi sem er aðgengilegt öllum, heilbrigðiskerfið og þar fram eftir götunum.

Og meira að segja ferðaþjónustan hefur alla tíð vaxið og dafnað undir áhrifum frá stefnu stjórnvalda. Flugvöllurinn var byggður af Bandaríkjamönnum og er rekinn af íslenska ríkinu. Eftir hrun var farið í samstillt kynningarátak vítt um lönd til að auglýsa Ísland. Og í heimsfaraldrinum steig ríkið inn og bjó til skjól fyrir fyrirtækin svo þau gætu lifað áfram - sem betur fer.

Svona mætti lengi telja.

* * *

Ríkið er — hefur alltaf verið og verður alltaf – virkur þátttakandi í þróun atvinnulífs, beint og óbeint. Þetta snýst ekki um að stjórnvöld ætli að stýra öllu og velja og hafna hvaða atvinnugreinar lifa eða deyja. Alls ekki. Og við erum fullmeðvituð um að ríkið mun aldrei hafa öll svörin og öllu eru takmörk sett.

En þetta snýst um að horfast í augu við þá staðreynd að stjórnvöld hafa mikil áhrif á umgjörð allrar atvinnustarfsemi. Það eru hvatar og ívilnanir í kerfinu og líka regluverk – sem ræður miklu um það hvaða atvinnugreinar það eru sem þrífast best og byggjast upp hérna. Í raun er alltaf verið að reka einhverja atvinnustefnu. Spurningin er bara hvort hún er meðvituð og byggð á heildarsýn og mati á hagsmunum Íslands. Eða hvort hún er frekar tilfallandi og taki mið af því hvað einhver einn ráðherra er að sýsla hér í sínu horni – eða annar annars staðar sem er jafnvel að stefna í allt aðra átt.

Hvernig er skattaumhverfið og regluverkið? Hvernig er framleiðnin að þróast – og hvað með álagið á innviði? Hvernig viljum við beita ívilnunum og hvernig á ríkið að fjárfesta? Erum við að taka nógu fast á félagslegum undirboðum, sem draga úr framleiðni með því að skekkja samkeppnisstöðu fyrirtækja og grafa undan heilbrigðum vinnumarkaði? Þetta eru spurningar sem hljóta að koma til skoðunar við mótun og framkvæmd atvinnustefnu.

* * *

Í einhverjum umsögnum í samráðsgáttinni komu fram áhyggjur um að ríkið ætlaði að hygla tiltekinni starfsemi á kostnað annarrar – eða jafnvel etja saman atvinnugreinum. Það eru óþarfar áhyggjur því ekkert slíkt stendur til. Og það er ekkert sem segir að frekari vöxtur og velgengni í einni atvinnugrein þurfi að koma niður öðrum greinum eða þeim sem fyrir eru – þvert á móti.

En í grunninn gengur þetta út á að vera með plan og stefnufestu til að fylgja því eftir. Því ríkið er betri bandamaður fyrir atvinnulífið þegar áherslurnar og forgangsmálin liggja fyrir.

Þannig veitum við fyrirsjáanleika til fjárfestinga. Ekki fyrirsjáanleika doða, aðgerðaleysis og hræðslu við breytingar – heldur fyrirsjáanleika sem byggir á atorku og aðgerðum, ábyrgð og áreiðanleika. Við höfum þegar sýnt að ný ríkisstjórn gengur heldur hratt til verka, fremur en hitt. Og við höfum einsett okkur að vekja aftur von og trú fólks á að ríkið geti virkað – til hagsbóta fyrir venjulegt fólk, fyrirtækin og atvinnulífið í landinu.

Það er alltof dýrkeypt þegar ríkið virkar ekki. Ríkið verður að virka.

Þegar upp er staðið þá verður það áfram í verkahring frumkvöðlanna og fyrirtækjanna að skapa og framkvæma. En ríkið þarf að hafa skoðun á því hvernig atvinnulíf þróast í landinu – til að stjórnsýsla, stofnanir og opinberu fyrirtækin geti lagst á árarnar og létt undir með einkageiranum.

* * *

Við lifum í heimi sem breytist hratt. Við stöndum frammi fyrir öðrum úrlausnarefnum núna en fyrir nokkrum árum og jafnvel nokkrum mánuðum. Og trúið mér – bandalagsríki okkar og vinaþjóðir eru sannarlega að nálgast atvinnulífið á nýjan hátt þessi misserin. Sífellt fleiri ríki innan OECD taka nú upp einhvers konar atvinnustefnu á þessum óvissutímum í alþjóðamálum – til að sækja tækifærin með skipulegum hætti og missa ekki af lestinni við uppbyggingu nýrra atvinnugreina.

En það er mikilvægt að ný atvinnustefna verði nútímaleg og ekki of þung í vöfum. Um það erum við meðvituð – og því leitum við að sjálfsögðu ráðgjafar og lítum til fyrirmynda þar sem vel hefur gengið.

IV. Skipun atvinnustefnuráðs + fleiri tíðindi tengd atvinnustefnu

Góðir gestir. Hvar erum við stödd í þessu ferli núna.

Mótun atvinnustefnu er ekki lokið. Við erum rétt að byrja. Áformin voru birt í ágúst og umsagnir hafa borist. En stefnt er að því að drög að stefnunni verði birt í haust til samráðs og að verkið verði klárað í vetur með samþykkt atvinnustefnu fyrir Ísland í ríkisstjórn.

Þess vegna hvet ég til áframhaldandi skoðanaskipta og lifandi umræðu um þetta efni í samfélaginu.

En á þessum tímapunkti get ég þó sýnt á spilin varðandi nokkur atriði sem tengjast þessari vinnu:

Í fyrsta lagi: Við ætlum að ráðast í stórfellda einföldun regluverks – sem er þegar hafin. Þið þekkið stóra einföldunarfrumvarpið frá umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra sem liðkar fyrir leyfisveitingum í orkumálum. Það ætti að geta fengið flýtimeðferð í þinginu í haust ef stjórnarandstaðan mætir fersk undan sumri. En þar verður bætt í. Sami ráðherra kynnti í vikunni, ásamt atvinnuvegaráðherra, viðamestu einföldun á eftirlitsumhverfi fyrirtækja í áratugi á sviði heilbrigðiseftirlits – sem atvinnulífið hefur lengi kallað eftir. Og svo má nefna að okkar ágæti félags- og húsnæðismálaráðherra mun í vetur ganga í það verk, loksins,  að snareinfalda og létta á byggingarreglugerð. Sem oft var lofað en aldrei efnt – fyrr en núna. Dómsmálaráðherra mun leggja fram frumvarp til að létta á jafnlaunavottun og fleira mætti telja upp í þessum dúr.

Þetta eru bara nokkur dæmi úr þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar sem verður kynnt núna eftir helgi. Verkin tala. Og öllum má vera ljóst að ríkisstjórnin er í þessu verkefni af heilum hug.

Í öðru lagi vil ég segja frá því að umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra mun í haust leggja fram frumvarp um orkuöflunarmarkmið stjórnvalda til 10 ára í senn sem ég sé fyrir mér að verði mikilvægur þáttur í nýrri atvinnustefnu. Þá mun ráðherra leggja fram á Alþingi tillögu um öflun raforku til 10 ára sem verður til hliðsjónar við vinnslu rammaáætlunar. Þetta væri mikil breyting og að mínu mati stórt skref í rétta átt – að ríkið marki sér stefnu um orkuöflun. Á sama tíma hefur ráðherrann boðað tiltekt í loftslagsmálum – ný heildarlög og raunhæfari aðgerðir til árangurs á því sviði, sem ég geri ráð fyrir að verði líka snert á í atvinnustefnu.

Í þriðja lagi ætlum við að halda áfram að styðja við rannsóknir og þróun – og þar með frekari vöxt hugverkaiðnaðarins. Stefnt verður að því að fjárfestingar í rannsóknum og þróun verði hífðar upp í að minnsta kosti 3,5% af vergri landsframleiðslu (VLF) árið 2035 – en það hefur einmitt verið eitt helsta áherslumál Vísinda- og nýsköpunarráðs sem birtist í nýsamþykktri framtíðarsýn stjórnvalda um vísindi, nýsköpun og tækni frá því í júní á þessu ári.

Í fjórða lagi: Til að leysa úr læðingi krafta hvers einasta landshluta hyggst ríkisstjórnin vinna aftur skipulega að nýjum kjölfestuverkefnum á landsbyggðinni – eftir nokkurra ára hlé. Tími stórframkvæmda er runninn upp á ný – og ég tel að það verði veigamikill liður í byggðastefnu næstu ára. Til að treysta byggð og stuðla að svæðisbundnum hagvexti. Þess má geta að nú er hópur fólks á vegum íslenskra fyrirtækja og stjórnvalda staddur vestanhafs í Washington, höfuðborg Bandaríkjanna, til að kanna kosti á frekari viðskiptum og samstarfi milli landanna.

Og skilaboðin þaðan eru meðal annars þau að það skipti öllu máli fyrir alþjóðleg stórfyrirtæki að hafa einhvern makker, beinan fulltrúa stjórnvalda, sem hægt er að ganga að þegar kemur að stórum fjárfestingarverkefnum. Hér áður gegndi Markaðsskrifstofa iðnaðarráðuneytisins og Landsvirkjunar þessu hlutverki að einhverju leyti.

En á næstu dögum dregur til tíðinda um það hvernig ný ríkisstjórn hyggst vinna mál af þessu tagi. Það verður gert samkvæmt nýrri nálgun. Meira um það síðar.

En í fimmta lagi – og síðast en ekki síst - gleður mig að greina frá því að ríkisstjórnin hefur nú samþykkt skipan fimm manna atvinnustefnuráðs. Ráðið verður okkur til ráðgjafar um mótun og framkvæmd stefnunnar. Og ég vil segja frá þessu núna.

Atvinnustefnuráð er svo skipað:

• Nana Bule – sem flutti erindi hér áðan – ráðgjafi hjá Goldman Sachs, stjórnarmaður og fyrrverandi forstjóri Microsoft í Danmörku og á Íslandi. Nana hefur margháttaða reynslu úr einkageiranum og hefur einnig sinnt ráðgjöf við stjórnvöld í Danmörku.
• Robert-Jan Smits – sem situr í Vísinda- og nýsköpunarráði Íslands og hætti nýlega störfum sem forseti Tækniháskólans í Eindhoven í Hollandi. Robert-Jan var lengi framkvæmdastjóri rannsókna og þróunar í framkvæmdastjórn Evrópusambandsins (ESB) og í því starfi leiddi hann Horizon 2020, rannsókna- og nýsköpunaráætlun ESB sem var verkefni upp á 80 milljarða evra.

Íslendingana þrjá þarf svo síður að kynna – en það eru þau:

• Gylfi Zoëga, prófessor í hagfræði við Háskóla Íslands, sem var meðal annars fulltrúi í peningastefnd Seðlabanka Íslands um árabil.
• Pétur Þ. Óskarsson, framkvæmdastjóri Íslandsstofu – sem hefur víðtæka reynslu úr íslensku atvinnulífi og hefur meðal annars setið í stjórnum Samtaka atvinnulífsins og Samtaka ferðaþjónustunnar.
• Og svo er það Tanya Zharov – framkvæmdastjóri lögfræðisviðs og aðstoðarforstjóri Alvotech, sem áður var aðstoðarforstjóri Íslenskrar erfðagreiningar og hefur setið í stjórnum fjölda íslenskra fyrirtækja.

Þetta er öflugur hópur úr ólíkum áttum. Ég hlakka til samstarfsins. Gefum þeim gott klapp.

V. Lokaorð

Góðir gestir.

Verðmætasköpun er alltaf samvinnuverkefni launafólks, atvinnurekenda og, já, hins opinbera. Þetta vitum við öll. Og ríkisstjórn hvers tíma hefur lýðræðislegt umboð til að leiða Ísland.

Þessi ríkisstjórn býður atvinnulífinu í nýtt bandalag. Því saman getum við skapað svo mikil verðmæti á Íslandi á næstu árum og áratugum og styrkt samfélagið okkar.

Það þurfa ekki allir að vera sammála – en það mega allir spila með.

Atvinnustefna Íslands verður stefna þar sem enginn fær allt – en margir fá mikið til að vinna með og byggja á. Svo er bara að sjá hverjir nýta tækifærin best til að vaxa og styrkja Ísland.

Ég segi: Við ætlum áfram og við höfum sýnt það í verki. Vinnið með okkur. Vinnið með þetta.

Og ég er viss um að saman munum við uppskera ríkulega – í þágu lands og þjóðar.

Takk. Nú tökum við samtalið áfram.