Ræða Kristrúnar Frostadóttur forsætisráðherra á Hólahátíð 16. ágúst 2026

 

I.

Góðir gestir á Hólahátíð.

 

Það er gleði og heiður að fá að taka þátt í hátíðahöldum og ávarpa ykkur hér í þessum fagra fjallasal og helga stað í lífi þjóðar.

 

Því á Hólum er sviðið svoleiðis sett og sagan þannig mótuð að hér er tilvalið fyrir okkur Íslendinga að koma saman, staldra við og stilla mið.

 

* * *

 

Enda hafa Íslendingar um aldir alda iðkað ýmis þjóðþrifamál að Hólum — ekki aðeins trúmál heldur einnig stjórnmál og menningar- og menntamál af ýmsu tagi. Og iðulega hefur þetta tvinnast saman eða stundum togast á.

 

Hér á þessum stað hafa verið hæðir og lægðir. Rétt eins og almennt gildir um sögu Íslands alls, og sögu kirkjunnar sömuleiðis.

 

En það er hugsjón sem lifir á Hólum; einhver kjarni og kraftur sem tengist þessum stað — náttúru og sögu hans — sem hefur í gegnum tíðina veitt kynslóðunum innblástur. Til að líta til framtíðar og vinna nýja sigra. Ekki með því að afstýra breytingum — en sannarlega þó með því að byggja á góðum grunni eldri arfleifðar. Þannig hefur Hólum ævinlega hlotnast þýðingarmikið hlutverk í þjóðlífinu. Hugsjónin lifir — hvað sem gengið hefur á.

 

 

II.

Nú hefur ríkisstjórnin tekið höndum saman með Skagfirðingum og forystufólki háskólasamfélagsins hér á staðnum um framtíðaruppbyggingu á Hólum. Þetta höfum við gert í góðu samráði við kirkju og íbúa og ýmsa velunnara staðarins, og hefur málið átt sér töluverðan aðdraganda.

 

Sú framtíðarsýn sem kemur til framkvæmda í nokkrum áföngum byggir á þremur megináherslum:

 

Í fyrsta lagi eflum við ferðamennsku að Hólum — þannig að þessi merki sögustaður verði jafnframt á meðal helstu áfangastaða Íslands í ferðaþjónustu, eins og vera ber. Þar geta bættar samgöngur með Fljótagöngum, og hringtengingu Tröllaskaga, skipt verulegu máli. Með stofnun Hólastofu er ætlunin að halda betur utan um menningarstarfsemi og samstilla miðlun sögunnar á milli stofnana, og bæta um leið móttöku og þjónustu við ferðamenn. Þarna liggja sóknarfæri — meðal annars í hestatengdri ferðamennsku.

 

Í öðru lagi styrkjum við starf Háskóla Íslands á Hólum, sem starfar nú undir því nafni frá 1. júlí — með beinni faglegri tengingu við stærsta þekkingarsamfélag landsins í nýrri háskólasamstæðu, þar sem ákveðið hefur verið að starfsemin á Hólum haldi þó sérstöðu sinni og sjálfstæði. Námið í Hjaltadal verður með áherslu á það sem snýr að hestafræði og ferðamennsku en hluti námsins verður síðan á Sauðárkróki eins og verið hefur. Í júlí var einnig undirrituð viljayfirlýsing um að rannsóknasetur um íslenska hestinn verði á Hólum af menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra — á hinu glæsilega Landsmóti hestamanna sem haldið var á svæðinu í sumar.

 

Í þriðja lagi leysum við úr ýmsum innviðamálum sem hafa staðið nærsamfélaginu fyrir þrifum hér um nokkurt skeið. Þar náðist markverður áfangi með samkomulagi ríkisins við sveitarfélagið Skagafjörð í vor um að sveitarfélagið taki yfir umsjón innviða á staðnum eins og almennt á við um þéttbýlisstaði í landinu. Einnig hefur verið mörkuð stefna um að nýta húsakost á svæðinu sem best og að Hólaskóli fái hentugt húsnæði auk þess sem ríkið hefur útvegað byggingarlóðir fyrir uppbyggingu til framtíðar.

 

* * *

 

Auðvitað eru skiptar skoðanir í þessum efnum um hitt og þetta — og það er til marks um hlýjan hug fjölda fólks til Hóla að það láti sig málin varða. En þrátt fyrir að breytingar verði á skipulagi þá get ég fullyrt að sérstaklega verður hlúð að menningarsögulegum verðmætum á borð við gamla skólahúsið og áfram vænti ég þess að samstarfið við kirkjuna verði gott.

 

Í mínum huga er ljóst að þetta eru tímabærar breytingar og stefnumörkun sem mun leggja grunn að kraftmikilli endurnýjun Hólastaðar næstu ár og áratugi. Og það megiði vita að stjórnvöld standa þétt með ykkur heimafólki sem er treyst til að leiða þá uppbyggingu.

 

 

III.

Það er sagt að rektor nokkur í Reykjavík hafi einu sinni lýst sig andvígan öllum breytingum — nema með einni og aðeins einni undantekningu: sem var sú að breytingarnar leiddu aftur til fyrra horfs! Ekki veit ég fyrir víst hvort það var sagt í gamni eða alvöru, nema hvort tveggja hafi verið.

 

En vissulega er það rétt að stundum er vissara að streitast á móti breytingum — halda í það sem er eða jafnvel breyta aftur til fyrra horfs.

 

Um það ætla ég ekkert að alhæfa. Ég held þó að hitt ráði ekki síður miklu um vöxt og viðgang í hverju samfélagi — sem er þessi spurning: Hvernig leysum við mál? Ekki síst: Hvernig leysum við úr stórum ágreiningsmálum í samfélaginu eða sem þjóð — þegar hart er tekist á?

 

Fyrir rúmum 1000 árum — er sagt í Íslendingabók — að einum höfðingja hafi verið falið að taka afar veigamikla ákvörðun þegar skoðanir voru skiptar á Þingvöllum. Það var Þorgeir Ljósvetningagoði — heiðinginn sem fór undir feldinn og kvað svo upp sinn dóm með málamiðlun; um að hvorir tveggja deiluaðila hefðu nokkuð til síns máls en mikilvægast væri að Íslendingar hefðu ein lög og einn sið.

 

Þannig tóku Íslendingar upp kristni. Með þremur skýrum undanþágum þó — misgeðslegum og eftir því misvaranlegum.

 

* * *

 

En ekki tókst höfðingjum fyrri alda nú alltaf að leysa úr málum í þvílíkum friði og spekt. Allavega ekki á þjóðveldisöld og sannarlega ekki á Sturlungaöld. En þá hafði Hólastóll verið stofnsettur — sem fór aldeilis ekki varhluta af átökum og valdabaráttu þess tíma.

 

Til dæmis þegar mesti höfðingi Skagfirðinga deildi við Guðmund góða biskup. Þá fór nú ekki vel fyrir höfðingjanum — nema þá að því leyti að kveðskapur hans á banalegunni hafi fært honum eilíft líf, að minnsta kosti með þjóðinni sem þekkir sálminn, sem sagður er sá elsti sem varðveittur er á tungu norrænna manna.

 

Biskupinn hraktist síðar út í Grímsey, ekki alsaklaus, og stýrði biskupsdæminu þaðan — en var eltur þangað norður af höfðingjum Sturlunga með voveiflegum afleiðingum. Ýmislegt gekk nú á.

 

En í kjölfar þess að stjórnkerfi landsins hrundi á Sturlungaöld er stundum sagt að Hólabiskupar hafi um tíma myndað hálfgert bandalag með alþýðu bænda annars vegar og Noregskonungum hins vegar gegn ofríki innlendra höfðingja — sem höfðu svifist einskis gagnvart meðborgurum sínum við söfnun auðs og valda. Síðar átti Hólastóll þó eftir að standa í hárinu á konungi.

 

* * *

 

Eins og frægt er orðið voru það öxin og jörðin sem skáru endanlega úr um það hvort siðaskipti yrðu á Íslandi á miðri sextándu öld. En þá hafði landið um tíma klofnað í tvennt ef svo má segja — með lúterskan sið í umdæmi Skálholtsbiskups en kaþólskan í Hólabiskupsdæmi. Siðaskiptin urðu víst ekki síst undir þrýstingi frá dönskum her en líka vegna óbeinna áhrifa frá þýskum kaupmönnum — og svo auðvitað fyrir tilstilli ungra menntamanna sem fóru utan til náms en sneru til baka með róttækar hugmyndir í farteskinu. Og einn þeirra helstu var einmitt biskupssonurinn frá Hólum sem tók sig til og snaraði nýja testamentinu yfir á íslensku tungu fyrstur manna — í fjósinu í Skálholti. Þannig fékk þjóðin loksins að lesa hið heilaga orð af eigin rammleik — ekki síst eftir að Guðbrandur biskup hófst handa við að prenta sína frægu biblíu af miklum móð fyrir landsmenn.

 

* * *

 

Frá siðaskiptum má heita að friður hafi ríkt að mestu á Íslandi. Og hefur það verið okkar mesta gæfa. Einokun var hrundið, vistarbandi aflétt og lýðræði innleitt. Ekki alltaf í fullri sátt og ekki baráttulaust — en án blóðsúthellinga. Fullveldið var unnið og lýðveldið stofnað. Allt án þess að friður í landinu hafi verið rofinn.

 

Nær okkur í tíma hefur oft verið deilt af hörku. Það hefur til dæmis alltaf verið raunin þegar rætt er um þátttöku Íslands í alþjóðlegu samstarfi. En öll slík mál hafa verið leyst með þinglegri meðferð og atfylgi meirihluta.

 

Þannig leysum við úr málum þegar meiningar eru deildar. Miklu skiptir hvernig það er gert — en ekki síður: Hvernig er haldið áfram og unnið með þær niðurstöður sem fást þegar veigamiklar ákvarðanir eru teknar? Næst málamiðlun eða gott samkomulag sem tekur sjónarmið þeirra til greina sem lúta í lægra haldi — jafnvel einhverjar undanþágur eins og á Þingvöllum árið þúsund? Sammælist fólk um að virða þá niðurstöðu sem fengin er með lögmætum og lýðræðislegum hætti?

 

Slíkum spurningum verður ekki svarað í eitt skipti fyrir öll — heldur ber hvert og eitt okkar ábyrgð á að svara þeim fyrir okkar parta í sérhvert sinn sem við sem samfélag, og sem þjóð, stöndum frammi fyrir því að leysa úr málum og taka stórar ákvarðanir: Lendum við standandi — ein þjóð í einu landi — eða missum við fótanna og föllum fyrir sundurlyndisfjandanum forna?

 

 

IV.

Upp á síðkastið hefur mér orðið ljóst, í samtölum og á hlustunarfundum með almennum Íslendingum vítt um land, að sú þjóðaratkvæðagreiðsla sem nú stendur fyrir dyrum er vissulega stórt mál í hugum fólks sem þjóðin tekur alvarlega og nálgast af ábyrgð — en þó ekki deilumál af því tagi að landsmenn láti tilfinningahitann bera sig ofurliði. Það er ekki þannig að menn eða fjölskyldur, heilu samfélögin eða þjóðin öll sé klofin í herðar niður af heift og æsingi — eins og ýmsir foringjar og álitsgjafar vilja vera láta. Slíkir forystumenn hafa látið stór orð falla, líklega í hita í leiksins, með það fyrir augum að magna upp og ala á klofningi sem þeir telja geta orðið sér og sínum málstað til framdráttar.

 

Þvert á móti virðist mér sem tilfinningahiti meðal fólksins sé almennt minni en gengur og gerist til dæmis í hefðbundnum kosningum til Alþingis. Þar sem flokkadrættir verða og landsmenn skiptast milli fylkinga. Og lýðræðið hefur sinn gang.

 

Fólkið í landinu veit sínu viti og er fullfært um að ræða málin af yfirvegun og taka eigin ákvörðun — án þess að láta villa um fyrir sér varðandi það um hvað er kosið, og án þess að láta skipa sér á bás í þessu máli af flokkspólitískum foringjum.

 

Sem forsætisráðherra heiti ég því að treysta, virða og vinna með niðurstöðu þjóðarinnar í málinu — í mínum huga er ljóst að það geta falist tækifæri í því á þessum tímapunkti að ganga til samninga um aðild að Evrópusambandinu. En ef fólkinu í landinu hugnast það ekki — og vill ekki fá slíkan samning á borðið — þá er betur heima setið en af stað farið.

 

Verði niðurstaðan 29. ágúst „Nei“ þá leggjum við allar vangaveltur um hvað kynni að felast í samningi um fulla aðild Íslands að Evrópusambandinu til hliðar. Og þá vænti ég þess að sátt geti náðst um að ganga til verka við að styrkja og standa með samningnum um Evrópska efnahagssvæðið — með því að uppfylla þær skuldbindingar sem við höfum vissulega undirgengist til að það fyrirkomulag haldi.

 

En verði niðurstaðan „Já“ þá göngum við hnarreist til samninga og stöndum saman um það að sækja góðan samning fyrir Ísland. Og ég heiti því að taka sérstaklega til greina sjónarmið þeirra Íslendinga sem hafa áhyggjur af breytingum með aukinni samvinnu við ríki Evrópu undir þessum formerkjum — þannig að nauðsynlegar málamiðlanir og gott samkomulag geti náðst fyrir Ísland.

 

Þannig leysum við mál og þannig vinnum við áfram með þá ákvörðun sem tekin verður.

 

 

V.

Kæru hátíðargestir.

 

Þegar ég flutti hugvekju í Sauðárkrókskirkju í fyrra í tilefni Sæluviku þá var ég á öllu persónulegri og kristilegri nótum en nú í dag. En ég vona að þið sýnið því skilning — bæði í ljósi þeirra ákvarðana sem teknar hafa verið um framtíðaruppbyggingu Hóla, sem vert er að ræða áfram, og þeirrar ákvörðunar sem nú er til meðferðar hjá þjóðinni um framtíð Íslands.

 

Enda er ekkert nýtt að litið sé til Hóla og að leiðir liggi hér saman til að stilla mið fyrir okkar samfélag líkt og ég vék að í upphafi. Og samfélagsþróunin á vitaskuld erindi við kirkjuna — rétt eins og kirkjan og siðaboðskapur kristninnar á ævinlega erindi við íslenskt samfélag.

 

Auðnist okkur áfram að leysa úr málum og taka ábyrgð hvert og eitt — bæði á sjálfum okkur sem og samfélagi okkar — þá er ég þess fullviss að við lendum standandi, jafnvel hlaupandi eins og stundum er sagt, og framtíðin verður björt og glæst — hvort sem er hér á Hólum, fyrir íslenska kirkju og Ísland allt.