Skýrsla forsætisráðherra um skuldavanda heimila og fyrirtækja og aðgerðir ríkisstjórnar

 

Skýrsla forsætisráðherra um skuldavanda heimila og fyrirtækja og aðgerðir ríkisstjórnar.

Flutt á 139. löggjafarþingi kl. 14.30 fimmtudaginn 7. október.

 

Hæstvirtur forseti.

Mótmælin hér fyrir utan Alþingishúsið á mánudagskvöldið komu við okkur öll. Þau snertu mig djúpt og ég held að þau hafi snert þjóðina alla. Sem betur fer voru mótmælin að mestu leyti friðsamleg og ég er þakklát fyrir að ekki urðu alvarleg slys á mönnum.

Ég skil vel þá reiði og þá óánægju sem kraumar undir og ég skil vel að fólk vilji sýna í verki hvernig því líður. 

Mótmælin beinast gegn stjórnmálamönnum, Alþingi, ríkisstjórn, stjórnmálaflokkum og valdi almennt.

Mótmælin beinast gegn spillingu, misrétti og mismunun í skuldameðferð innan bankakerfisins.

Mótmælin beinast gegn niðurskurði á fjárlögum, skuldum heimila og fyrirtækja og atvinnuleysi.

Mótmælin beinast gegn meðferð tillagna um ákærur fyrir Landsdómi.

Mótmælin beinast gegn fátækt og erfiðum lífskjörum, sem m.a. birtast okkur í því að alltof margir þurfi að leita á náðir hjálparstofnana og sveitarfélaga um nauðþurftir.

Mótmælin beinast gegn því að okkur stjórnmálamönnum hefur ekki auðnast að vinna saman sem skildi og við höfum ekki tekið nægilega skipulega og ekki nógu hratt á þeim vanda sem við stöndum nú andspænis.

Meginatriðið í mínum huga er ekki að hverjum þessara þátta mótmælin beindust, heldur því að margir eru ósáttir við stöðu mála og það á sér eðlilegar skýringar.

Það er eðlilegt að fólk mótmæli skertum kjörum og aðstæðum þegar afleiðingar hrunsins skella á þeim með fullum þunga og það er eðlilegt að fólki lengi eftir betri tíð.

Við verðum hinsvegar að muna að við Íslendingar erum að sigla í gegnum eina dýpstu efnahagskreppu sem vestrænar þjóðir hafa gengið í gegnum á undanförnum áratugum.

Bankakerfið hrundi, gjaldmiðlillinn hrundi og vegið var að fjárhagslegum grundvelli ríkissjóðs, sveitarfélaga, fyrirtækja og flestra heimila.

Það er sannarlega sárt að horfa uppá afleiðingar þessa hruns á hinn almenna borgara og margar fjölskyldur búa við óásættanlegar aðstæður vegna atvinnumissis og skuldavanda.

Í upphafi tíunda áratugarins gengu Finnar í gegnum mjög djúpa efnahagslægð, lægð, sem fram til kreppunnar sem nú ríður yfir, var dýpsta efnahagslægð sem nokkuð iðnvætt land hafði gengið í gegnum.

Fasteignaverðið hrundi, fyrirtæki og einstaklingar voru þjakaðir af skuldabyrðinni og atvinnuleysið rauk upp í næstum því 20 prósent.  Allt útlit var fyrir að finnska velferðarríkið yrði gjaldþrota.

Það tók Finna mörg ár að rétta úr kútnum en þegar upp var staðið blasti við sterkara og samkeppnishæfara ríki en fyrir kreppu. Það gefur okku von og af þeirra reynslu getum við dregið lærdóm sem getur orðið okkur veganesti. Flest bendir til þess nú að okkur muni auðnast betur en Finnum að vinna úr okkar málum, þrátt fyrir að kreppan hér hafi verið alvarlegri og dýpri en í Finnlandi.  

Þegar fyrri ríkisstjórn mín tók við í febrúar árið 2009 hvarflaði hvorki að mér né öðrum ráðherrum að við ættum létt verk fyrir höndum. Við vissum að viðfangsefnið yrði gríðarlega umfangsmikið og gríðarlega erfitt og ég vissi að í hönd færu sársaukafullir tímar.

Margt hefur sem betur fer tekist vel og jafnvel betur en bjartsýnustu spár gerðu ráð fyrir. Ég benti hér í stefnuræðu minni síðastliðið mánudagskvöld á mörg atriði, sem gefa vísbendingu um að við Íslendingar séum að rétta úr kútnum á undraskömmum tíma.

Efnahagsbatinn, sem mun koma öllum til góða, er nú í augsýn. Það virðist ætla að taka þjóðina skemmri tíma að vinna sig út úr vandanum en spáð var. Okkur virðist ætla að takast að sporna við því háa atvinnuleysi sem spáð var, samdrátturinn varð minni en áætlað var og hjól atvinnulífsins virðast vera að fara í gang á ný eins og spár gerðu ráð fyrir.

Þessi skref eru einmitt hluti af því að hér verði skapaður grundvöllur fyrir það velferðarkerfi sem við viljum búa við. Þetta tvennt verður aldrei slitið úr samhengi, enda þótt skrefin á þessari leið séu nú sár fyrir alltof marga.

Ég fullyrði að ekkert mál hefur verið jafn fyrirferðarmikið hjá ríkisstjórninni og Alþingi og skuldaaðlögun fyrirtækja og einstaklinga undanfarið eitt og hálft ár. Gripið hefur verið til umfangsmikilla aðgerða sem hjálpað hafa þúsundum fjölskyldna og fyrirtækja og grunnur hefur verið lagður að lausnum fyrir flesta.

Við töldum að á sínum tíma hefðum við náð utanum vandann og komið til móts við þá sem væru í vanda staddir. Um þessar aðgerðir hefur verið breið og góð samstaða hér í þinginu og vonir okkar flestra hafa staðið til þess að þær myndu nýtast einstaklingum og fjölskyldum þeirra og fyrirækjum. 

Því er ekki að leyna að árangurinn hefur ekki orðið sá sem við væntum. Ég viðurkenni það fúslega.Ýmislegt hefur tafið þessa vegferð. Ég nefni tafir við endurreisn bankanna, dóm  um gengisbundin lán, dóm  um ábyrgðarmenn þeirra sem fara í skuldaaðlögun og seinagang  í afgreiðslu mála í bönkunum m.a. vegna seinagangs hjá hinu opinbera.

Frú forseti

Ríkisstjórnin einhendir sér nú í að leysa þann bráðavanda sem steðjar að þeim sem eru við það að missa eignir sínar. Við köllum eftir sátt um lausn þessa vanda og samráð hér á þinginu, við hagsmunaaðila og banka og lánastofnanir.

Í gær áttu fimm ráðherrar ríkisstjórnarinnar góðan fund með Hagsmunasamtökum heimilanna og á næstu dögum munum við funda með bönkunum, lífeyrissjóðum, aðilum vinnumarkaðarins og þeim þingnefndum sem að málinu koma. Fulltrúar Framsóknarflokksins og Hreyfingarinnar hafa nú einnig komið að þessu borði sem fullgildir og mikilvægir þátttakendur og fagna ég því sérstaklega.

Það er mikilvægt að greina bráðavandann vel og umfang hans. Það hefur því miður reynst ótrúlega erfitt að fá haldgóðar tölur um hvað framundan er varðandi nauðungarsölur á íbúðum og misvísandi tölur hafa verið í umræðunni.

Okkur sýnist að stærðargráðan gæti verið um 230 til 240 íbúðir, þar sem eigandi á lögheimili, sem að óbreyttu fara á lokasölu í október. Ég endurtek að óbreyttu, en mjög oft eru uppboðsbeiðnir afturkallaðar á síðustu stundu.

Í vinnslu eru leiðir til að forða uppboðum sem fyrir dyrum standa á lögheimilum einstaklinga sem eru að vinna að lausn sinna mála. Ætlunin er að þessir aðilar fái nú flýtimeðferð hjá Umboðsmanni skuldara og embættið fái afdráttarlausar heimildir til að stöðva nauðungarsölur í slíkum tilfellum.

Nú er unnið því að hafa samband við þá 230-240 aðila sem standa í þessum sporum og reynt að leita lausna í samráði við þá .

Á Íslandi á enginn að þurfa að verða heimilislaus vegna skuldavanda – það þurfa stjórnvöld, fjármálastofnanir og sveitarfélög að tryggja í sameiningu.

Þá er von á frumvarpi efnahags- og viðskiptaráðherra um viðbrögð við nýföllnum gengislánadómum á næstu dögum, þar sem leitast verður við að draga úr óvissu og greiða fyrir úrlausn skuldamála einstaklinga. Jafnframt vinnur efnahags- og viðskiptaráðherra nú að endurnýjuðu samkomulagi við banka og aðra hagsmunaaðila um sértæka skuldaaðlögun.

Gert er ráð fyrir að bönkunum verði gefinn stuttur tími til að vinna úr skuldamálum smærri og meðalstórra fyrirtækja á næstu mánuðum og bankarnir skili þannig til viðskiptavina sinna því svigrúmi sem þeir hafa til að mæta þörfum skuldsettra fyrirtækja.

Með sama hætti þarf að mæta þeim ábendingum sem komið hafa fram um ágalla á skuldaaðlögun einstaklinga og tryggja að með henni verði unnt að veita þúsundum einstaklinga fullnægjandi úrlausn í bönkunum á næstu mánuðum. Við vonumst til að ljúka samkomulagi við alla hlutaðeigandi um þessa þætti í næstu viku.

Ég tel, að auk endurbóta á þeim sértæku úrræðum sem nú bjóðast skuldurum sé nauðsynlegt að stjórnvöld skoði nú vandlega og með opnum huga allar framkomnar hugmyndir og tillögur um almennar aðgerðir til hagsbóta fyrir skuldara. M.a. þær hugmyndir sem komið hafa fram hér á Alþingi og víðar í okkar samfélagi, eins og t.d. hugmyndir Hagsmunasamtaka heimilanna.

Ég minni hins vegar á að vega þarf og meta hin ólíku úrræði heildstætt til að átta sig á því hvaða áhrif þau hafa á þjóðarbúið og viðreisn efnahagslífsins. Ekki má ganga lengra en skynsamlegt getur talist að teknu tilliti til allra þátta málsins. Ég bendi í þessu sambandi á að leið sú sem Hagsmunasamtökin hafa lagt til, myndi kosta 200 milljarða kr. skv. þeirra útreikningum, og þar af myndu um 75 milljarðar falla á lífeyrisssjóðina.

Það er líka  ljóst að hér þurfa allir aðilar að leggjast á eitt ef árangur á að nást. Alþingi, stjórnvöld, lánastofnanir og hagsmunasamtök heimilanna. Grundvöllur þess að aðgerðir þessar nái tilætluðum árangri er að víðtæk sátt náist um þau og að lánastofnanir gefi eftir hluta af kröfuréttindum sínum þannig að tryggt verði að bótaábyrgð falli ekki á ríkisjóð vegna þeirra aðgerða sem gripið verður til.

En við þurfum líka að horfa lengra fram á veginn og endurskoða húsnæðisstefnuna. Við þurfum að styrkja og virkja aðra valkosti en séreignastefnuna.

Virðulegi forseti.

Ríkisstjórnin hefur á hverjum tíma unnið af heilum hug að endurreisninni og úrlausn skuldavandans án þess að missa sjónar á heildarmyndinni. Líta verður á hagsmuni þjóðarinnar allrar við lausn þessara mála.

Það blasir við að við verðum að ganga saman þessa sársaukafullu vegferð. Við verðum að gera allt sem í okkar valdi stendur til þess að sátt náist í samfélaginu.

Það er skylda okkar alþingismanna.