Þróunarsamvinna Íslands og Úganda

Við framkvæmd tvíhliða þróunarsamvinnu Íslands er lykiláhersla lögð á eignarhald heimamanna, þátttöku stjórnvalda í undirbúningi og framkvæmt verkefna og samræmingu við þróunaráætlanir viðkomandi ríkja, sem og fagleg vinnubrögð með áherslu á árangur í takt við alþjóðleg viðmið.

Héraðsnálgun hefur marga kosti fyrir minni framlagsríki líkt og Ísland þar sem fjárframlögum fámennrar þjóðar er varið til vandlega skilgreindra verkefna á afmörkuðum svæðum. Árangur verður því meiri og fótspor Íslands sýnilegra en ella. Megináherslan Úganda er á héraðsþróunarverkefni þar sem unnið er í nánu samstarfi við héraðsstjórnir að uppbyggingu innviða og getu til að bæta grunnþjónustu við íbúa.

Héraðsnálgun Íslands hefur reynst árangursrík leið til að byggja upp getu héraðyfirvalda. Í kjölfar góðs árangurs af samstarfinu í Kalangala-héraði, sem var meðal annars staðfestur í óháðri úttekt frá 2018, var samstarf tekið upp við fleiri héruð í samvinnu við stjórnvöld í landinu. Samstarfið við Buikwe stóð yfir 2014-2025 og héraðsverkefni hófst í Namayingo 2021.

Helstu samstarfs- og framkvæmdaaðilar verkefnanna eru héraðsstjórnir í samstarfshéruðum. Þau eru skipulögð í samræmi við þróunaráætlanir Úganda (NDPs), þróunarsamvinnustefnu Íslands og heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna (SDGs). Öll verkefni eru framkvæmd á grunni tvíhliða samkomulags ríkisstjórnar Íslands og ríkisstjórnar Úganda á sviði þróunarsamvinnu.

Héraðssamstarf Íslands í Úganda snýr fyrst og fremst að tveimur málaflokkum, annars vegar menntunog hins vegar vatns- og hreinlætismálum. Þá hefur í auknum mæli verið unnið að því að styðja héruðin í aðgerðum sínum sem snúa að loftslagsbreytingum og valdeflingu kvenna og ungmenna. Lykilþáttur í nálgun Íslands er að bæta stjórnsýslu og byggja upp getu héraðsstjórnvalda til að veita íbúum grunnþjónustu og framkvæma áætlanir sínar um byggðaþróun. Með þessu er stuðlað að sjálfbærni verkefna til framtíðar.

Þjálfunaráætlun GRÓ – Þekkingarmiðstöðvar þróunarsamvinnu, miðar að því að efla getu og sérþekkingu einstaklinga, samtaka og stofnana í þróunarlöndum með áherslu á fjögur svið: jafnrétti, jarðhita, landgræðslu og sjávarútveg. Úganda er eitt helsta samstarfsríki GRÓ og það land sem flestir brautskráðir nemendur koma frá eða 126 alls frá upphafi. Allir skólar GRÓ hafa tekið inn og útskrifað úgandska nemendur. Nánar má lesa um GRÓ á vef miðstöðvarinnar.

Árið 2024 var haldin samkoma fyrir fyrrum nemendur GRÓ sem koma frá Úganda. HÉR má lesa um viðburðinn og reynslusögur nokkurra fyrrum nemenda auk þess hvað þeir hafa fengist við að lokinni útskrift. Í undirbúningi er stofnun úgandskra samtaka útskrifaðra nemenda (alumni) frá GRÓ-skólunum.

Aðstæður hvað varðar kyn- og frjósemisheilbrigði og -réttindi eru krefjandi í Úganda og áskoranirnar bitna ekki síst á konum og stúlkum. Í dag eignast hver kona að jafnaði 5-6 börn á lífsleiðinni og um helmingur þjóðarinnar er undir átján ára aldri. Þunganir unglingsstúlkna, mæðradauði og kynbundið- og kynferðisofbeldi eru alvarleg og algeng vandamál. Auk verkefnis Íslands og Mannfjöldasjóðs Sameinuðu þjóðanna í Namayingo-héraði er Ísland bakhjarl tveggja verkefna á þessu sviði. Verkefnin hófust í ársbyrjun 2025 og eru unnin í samstarfi við annars vegar sendiráð Hollands í Kampala og hins vegar alþjóðlegu félagasamtökin Ipas.

Verkefnið sem Ísland styður í samstarfi við Holland er liður í stærra verkefni sem kallast Heroes for Gender-Transformative Action. Markmið þess eru meðal annars að valdefla ungt fólk og konur á barneignaraldri til að taka upplýstar ákvarðanir um eigið kyn- og frjósemisheilbrigði og bæta aðgang að þjónustu á þessu sviði, svo og úrræðum gegn kynbundnu- og kynferðisofbeldi ofbeldi.

Stuðningur Íslands beinist sérstaklega að fyrrum samstarfshéraði Íslands, Kalangala-eyjum. Verkefnaþættir eru margvíslegir og snúa meðal annars að alhliða kynfræðslu í fimmtán grunnskólum sem sérstaklega er sniðin að þörfum ungmenna með fötlun. Þá er unnið að uppbyggingu vatns- og hreinlætisaðstöðu við skóla og heilsugæslustöðvar á stærstu eynni. Í árslok 2025 höfðu hátt í þrjú þúsund stúlkur fengið HPV-bólusetningu og hátt í fimm þúsund konur skimun fyrir leghálskrabbameini. Þá hafa 300 þolendur kynbundins ofbeldis hlotið starfsmenntun til að bæta möguleika sína til framfærslu. Samtökin Amref Health Africa, Cordaid og MIFUMI annast framkvæmd verkefnisins sem hófst árið 2025 og stendur yfir í tvö ár

Ísland gerðist í byrjun árs 2025 bakhjarl verkefnis í Tororo-héraði í austurhluta Úganda um stuðning við konur sem gengist hafa undir þungunarrof. Alþjóðlegu félagasamtökin Ipas annast framkvæmdina. Upphaflega átti verkefnatíminn að vera eitt ár en ákveðið var undir lok árs 2025 að framlengja samstarfið um tvö ár til viðbótar og færa það út til nágrannahéraðsins Busia.

Á meðal verkefnaþátta í fyrsta áfanga voru bættur aðbúnaður á fjórtán heilsugæslustöðvum í Tororo-héraði og í yfirstandandi áfanga bættast fjórtán við, þar af tólf í Busia. Verkefnið felur auk þess í sér fræðslu starfsfólks, lögreglu og leiðtoga í samfélögum á gildandi lögum um þungunarrof og réttindi og skyldur sem þeim fylgja. Þar að auki er verkefninu ætlað að vinna gegn fordómum og smánun og auka skilning á mikilvægi þess að konur í viðkvæmri stöðu fái aðgang að viðeigandi þjónustu. Loks er stutt við fræðslu og málafylgju á landsvísu í tengslum við stefnumótun er varðar þjónustu við konur og stúlkur sem gangast undir þungunarrof, í samræmi við tilmæli heilbrigðisyfirvalda í landinu. Gott samstarf er við heilbrigðisráðuneyti Úganda um framkvæmd verkefnisins.

Löggjöf um þungunarrof er mjög ströng í Úganda og er aðgerðin aðeins heimiluð ef þungunin ógnar lífi móður eða er afleiðing nauðgunar eða sifjaspells. Þetta leiðir til þess að fjöldi þungunarrofa fer fram við lífshættulegar aðstæður utan heilbrigðisstofnana. Þó að löggjöf um þungunarrof sé ströng snýr hún fyrst og fremst að þeim sem framkvæma aðgerðirnar, síður konunum sem gangast undir þær.

Sendiráð Íslands í Malaví á jafnframt í góðu samstarfi við Ipas þar í landi um sama málefni.