Atvinnustefna Íslands
Atvinnustefna Íslands er vaxtarplan til 10 ára sem lýsir því hvernig stjórnvöld vinna með atvinnulífinu og samfélaginu að aukinni verðmætasköpun.
Markviss atvinnustefna gerir ríkisstjórninni kleift að samhæfa aðgerðir stjórnvalda gagnvart atvinnulífi og veitir fyrirsjáanleika til fjárfestinga.
Til grundvallar stefnunni er greining á lykilviðfangsefnum og áskorunum.
Framtíðarsýn atvinnustefnunnar Verðmætasköpun er knúin af fjölbreyttum útflutningi sem byggir á nýsköpun og sjálfbærri nýtingu auðlinda. Framleiðni er mikil, alþjóðleg samkeppnishæfni er góð og fjölbreytt störf finnast um allt land. Losun gróðurhúsalofttegunda hjá útflutningsgreinum er með því lægsta í heimi.Meginmarkmið atvinnustefnunnarKröftugur vöxtur útflutnings sem byggir á atvinnugreinum með mikla framleiðni.
Meginþræðir atvinnustefnunnar samanstanda af stefnuáherslum sem skiptast í tvo flokka:
- Almennar stefnuáherslur sem styðja við meginmarkmið stefnunnar um vöxt útflutnings, alþjóðlega samkeppnishæfni og aukna framleiðni á Íslandi.
- Stefnuáherslur fyrir útflutningsgreinar sem leggja grunn að því hvernig stjórnvöld hyggjast styðja við vöxt og aukna framleiðni í útflutningsgreinum.
Stefnan er skýr um að ráðast í samhæfðar aðgerðir svo styrkja megi innviði, efla vísindi og nýsköpun, auka færni og menntun í takti við þarfir atvinnulífsins, einfalda regluverk og auka samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Þetta eru almennar stefnuáherslur sem allar varða leiðina að framtíðarsýn stefnunnar um vaxandi framleiðni, bætta alþjóðlega samkeppnishæfni og fjölbreytt störf um allt land.
Til að hrinda stefnuáherslum í framkvæmd verða skilgreindar tímasettar aðgerðir til tveggja ára í senn. Verða þær birtar í sérstökum aðgerðaáætlunum. Fyrsta aðgerðaáætlunin tekur til áranna 2026-2027 og er birt samhliða stefnunni.
Unnið verður að eftirfylgni atvinnustefnunnar og aðgerða hennar þvert á Stjórnarráðið undir forystu forsætisráðuneytis. Því til viðbótar hefur sjálfstætt atvinnustefnuráð fimm sérfræðinga verið skipað. Ráðið veitir ríkisstjórninni ráðgjöf um mótun og innleiðingu atvinnustefnunnar og fylgist með framvindu markmiða og mælikvarða hennar. Stefnan og aðgerðirnar eru hins vegar á ábyrgð stjórnvalda.
Atvinnustefna Íslands – vaxtarplan til 2035 er afrakstur víðtæks samráðs við atvinnulífið og aðra haghafa sem hófst haustið 2025. Ríkisstjórnin leggur mikla áherslu á að halda því samtali áfram við frekari þróun stefnunnar og aðgerðaáætlana hennar.
Fyrsta aðgerðaáætlun stjórnvalda vegna atvinnustefnunnar er til tveggja ára, 2026-2027. Stefnt er að því að ný heildstæð aðgerðaáætlun verði kynnt á um það bil tveggja ára fresti til að tryggja markvissa innleiðingu atvinnustefnunnar. Ráðherranefnd um efnahagsmál og sjálfstætt ráðgefandi atvinnustefnuráð fylgja aðgerðaáætlununum eftir.
Fyrsta aðgerðaáætlun stjórnvalda vegna atvinnustefnunnar setur fram 35 aðgerðir sem fylgja eftir áherslum atvinnustefnunnar og markmiðum hennar. Aðgerðirnar eru á ábyrgðarsviðum tíu ráðuneyta sem er til vitnis um að góður árangur muni aðeins nást með samvinnu þvert á málefnasvið ráðuneyta Stjórnarráðsins og samstilltum aðgerðum.
Aðgerðaáætlunin skiptist í fjögur forgangsverkefni sem bera hvert með sér 7-10 aðgerðir. Aðgerðum hvers forgangsverkefnis er ætlað að vinna sameiginlega að framgangi markmiða þeirra.
Aðgerðirnar voru mótaðar í víðtæku samráði við hagaðila en sérstaklega var óskað eftir umsögnum með tillögum að aðgerðum þegar drög að atvinnustefnu Íslands voru birt í samráðsgátt stjórnvalda undir lok árs 2025.
Orku- og innviðaumbreyting sem undirstaða sterkara hagkerfis
Orku- og innviðaumbreyting er stefnumarkandi forgangsverkefni sem er ætlað að stuðla að aukinni samkeppnishæfni atvinnulífsins og sterkara hagkerfi til framtíðar.
Raforkuframboð og flutningskerfi raforku hafa ekki haldið í við þarfir atvinnulífsins. Afleiðingar eru óvissa, tafir á framkvæmdum og álag á innviði landsins. Markmið þessa forgangsverkefnis er að snúa þeirri þróun við og skapa grunn að traustu og áfallaþolnu hagkerfi sem býr yfir nægri orku til að knýja ný verkefni og verðmætasköpun og styðja við orkuskipti.
Orku- og innviðaumbreyting felur ekki eingöngu í sér aukna orkuöflun heldur einnig endurskoðun á stjórnsýslu, leyfisferlum, flutnings- og dreifikerfi raforku og bætta umgjörð fyrir fjárfestingar. Með skýrari forgangsröðun, einfaldari málsmeðferð og auknum fyrirsjáanleika verður lagður grunnur að uppbyggingu án þess að slaka á kröfum um gagnsæi og náttúruvernd.
Í alþjóðlegu samhengi er brýnt að Ísland sé ákjósanlegur áfangastaður fyrir fjárfestingar. Markviss móttaka stórfjárfestinga, skýr umgjörð um erlendar fjárfestingar og fyrirsjáanlegt rekstrarumhverfi eru lykilatriði í að skapa nauðsynlegt traust og laða að verðmætaskapandi starfsemi. Samhliða verður ráðist í kerfisbundna einföldun regluverks fyrir íslenskt atvinnulíf til að styðja við alþjóðlega samkeppnishæfni Íslands.
Í ljósi breyttra aðstæðna og aukinnar óvissu á sviði alþjóðaviðskipta þarf að verja og efla aðgengi að mörkuðum erlendis, tryggja aðfangakeðjur og byggja upp áfallþol hagkerfisins.
Öflugur mannauður, þekking og færni fyrir atvinnulíf framtíðarinnar
Markmið forgangsverkefnisins er að fylgja markvisst eftir almennri stefnuáherslu atvinnustefnunnar um að tryggja færni til framtíðar. Aðgerðir þessa forgangsverkefnis lúta að umbótum í mennta- og atvinnumálum til að tryggja að íslenskt atvinnulíf búi yfir þeirri þekkingu og færni sem nauðsynleg er í síbreytilegu og alþjóðlegu samkeppnisumhverfi.
Staðan í menntakerfinu kallar á aðgerðir. Hlutfall ungmenna sem ljúka námi einungis með grunnskólapróf er hærra en að meðaltali í öðrum OECD-ríkjum, hlutfall nemenda í verk- og starfsnámi er með því lægsta í Evrópu og hlutfall háskólanema í STEM-greinum og heilbrigðisvísindum er lægra en á öðrum Norðurlöndum. Árangur nemenda í PISA hefur dvínað og hlutfall afburðarnemenda er lágt í alþjóðlegum samanburði. Þetta bendir til þess að styrkja þurfi grunnstoðir menntakerfisins. Tryggja þarf öllum börnum traustan grunn í læsi, stærðfræði og gagnrýnni hugsun. Á þeim grunni er unnt að byggja upp þekkingargrunn sem verður undirstaða nýsköpunar, tækniþróunar og þróunar nýrra lausna.
Raunvísindi, tæknigreinar, verkfræði og stærðfræði (STEM-greinar) eru mikilvægar fyrir nýsköpun og tækniþróun. Í samræmi við markmið atvinnustefnunnar verður unnið að því að hækka hlutfall háskólamenntaðra í STEM-greinum til að styðja við vöxt þekkingar- og tæknidrifinna atvinnugreina. Vaxandi eftirspurn eftir færni á þessum sviðum verður mætt með auknum tækifærum í menntakerfinu, ásamt markvissum aðgerðum til að bæta námsárangur og draga úr brotthvarfi.
Jafnframt verður lögð sérstök áhersla á að efla starfs-, iðn- og tæknigreinar og þróa sveigjanlegar og starfstengdar námsleiðir í takt við þarfir samfélags og atvinnulífs. Uppbygging verknáms og tæknilegra innviða um land allt styður við jafnt aðgengi að menntun og styrkir stoðir atvinnulífsins.
Samkeppnishæfni Íslands ræðst einnig af því að hér starfi sérfræðingar á heimsmælikvarða. Brýnt er að laða erlenda sérfræðinga til landsins með skilvirkri og fyrirsjáanlegri málsmeðferð og samkeppnishæfum kjörum, ásamt skýrum og vönduðum ferlum um hæfni- og færnimat á íslenskum vinnumarkaði.
Leggja þarf höfuðáherslu á að íslenskt atvinnulíf búi yfir færni til að nýta gervigreind og aðra nýja tækni á ábyrgan og árangursríkan hátt. Skapa þarf skilyrði til að fanga tækifæri þessarar tæknibyltingar um leið og gætt er að siðferðilegum álitaefnum og mögulegum hættum. Með því að styrkja stafræna hæfni og tæknilæsi vinnuaflsins má auka framleiðni og verðmætasköpun til framtíðar.
Vísindi og nýsköpun sem drifkraftur verðmætasköpunar
Markmið forgangsverkefnisins er að fylgja eftir almennri stefnuáherslu atvinnustefnunnar um að efla vísindi og nýsköpun. Aðgerðir þessa forgangsverkefnis lúta að því að bæta umgjörð vísinda, tækniþróunar og nýsköpunar hér á landi, enda styðja þessi svið við fjölbreytta atvinnuuppbyggingu, samkeppnishæfni og ný útflutningstækifæri.
Í samræmi við markmið atvinnustefnunnar verður unnið að því að byggja upp öfluga innviði fyrir rannsóknir og nýsköpun, einfalda regluverk og tryggja fyrirsjáanlega fjármögnun.
Lögð er áhersla á að opinber stuðningur við rannsóknir og þróun verði markviss og gagnsær, með skýrum áherslum og einfaldari ferlum. Jafnframt verði tryggt að öflugir samkeppnissjóðir styðji við grunnrannsóknir sem ásamt nýsköpun og tækniþróun í atvinnulífinu skapi fjölbreytt útflutningstækifæri.
Sérstök áhersla verður lögð á uppbyggingu innviða á sviði gervigreindar, tækni- og hugverkaiðnaðar og líf- og heilbrigðistækni, og stuðning við þróun lausna í loftslags- og orkumálum. Með virku samstarfi rannsóknaaðila, atvinnulífs og stjórnvalda má bæta hagnýtingu rannsókna og styrkja stöðu Íslands á sviðum þar sem landið hefur samkeppnisforskot og góða möguleika til árangurs.
Sátt um öflugar auðlindagreinar
Markmið forgangsverkefnisins er að styrkja stoðir mikilvægra auðlindagreina með skýrri og fyrirsjáanlegri umgjörð sem stuðlar að sjálfbærri nýtingu, aukinni verðmætasköpun og samfélagslegri sátt til framtíðar.
Auðlindagreinar hafa um langt skeið verið burðarás íslensks hagkerfis og skapað fjölbreytt störf og tekjur um land allt. Samhliða vexti þeirra aukast kröfur um gagnsæi, sjálfbærni og skýra ábyrgð. Til að tryggja áframhaldandi samkeppnishæfni og samfélagslega sátt þarf að móta stöðugt og einfalt regluverk, skilvirka stjórnsýslu og sanngjarna gjaldtöku sem endurspeglar nýtingu sameiginlegra náttúruauðlinda.
Forgangsverkefnið felur í sér margvíslegar umbætur á umgjörð ferðaþjónustu, sjávarútvegs og lagareldis með það að markmiði að styðja við kröftuga verðmætasköpun með einfaldri stjórnsýslu og gjaldtöku sem nýtist við uppbyggingu og álagsstýringu. Í þessu efni þarf að taka tillit til sérstöðu greinanna og ólíkra áskorana þeirra. Veiðigjöld hafa verið leiðrétt en nauðsynlegt er að efla hafrannsóknir til að styðja við frekari verðmætasköpun. Þá kallar ör vöxtur lagareldis á verulegar umbætur í umhverfi þeirra svo greinarnar megi vaxa áfram í sátt við umhverfi og samfélag. Í ferðaþjónustu, sem er stærsta útflutningsgrein landsins, er tímabært að ráðast í umbætur eftir mikinn vöxt undanfarin 15 ár; stuðla að heilsársferðamennsku, einfalda verulega stjórnsýslu og regluverk og koma á gjaldtöku á ferðamannastöðum í eigu eða umsjón ríkisins til að tryggja fé til uppbyggingar innviða og rannsókna og til að standa undir kostnaði við markaðssetningu.
Jafnframt er lögð áhersla á að skapa fyrirsjáanlegt fjárfestingarumhverfi, tryggja jafnræði í skattalegri meðferð og móta skýra stefnu á nýjum sviðum þar sem Ísland hefur sérstöðu, svo sem á sviði kolefnisstjórnunar.
Með þessum aðgerðum er leitast við að tryggja jafnvægi milli nýtingar og verndar, vaxtar og ábyrgðar, með samfélagslega sátt að leiðarljósi. Skýr umgjörð, gagnsæ stjórnsýsla og öflug þekkingaruppbygging eru forsenda þess að náttúruauðlindir landsins nýtist þjóðinni allri og verði áfram grundvöllur verðmætasköpunar um land allt.
Samhliða leggja íslensk stjórnvöld áfram höfuðáherslu á að bæta aðgang íslenskra útflytjenda að mörkuðum erlendis með markvissri hagsmunagæslu og þróun viðskiptasambanda.
Til grundvallar atvinnustefnunni liggur [stöðugreining um þróun efnahags- og atvinnulífs 2010-2024](https://www.stjornarradid.is/library/04-Raduneytin/ForsAetisraduneytid/Atvinnustefna-islands---Vaxtarplan-til-2035/Stöðugreining - lykilviðfangsefni og áskoranir.pdf) þar sem dregin eru fram lykilviðfangsefni og áskoranir sem þessari stefnumótun er ætlað að mæta.
Samandregið eru lykilviðfangsefnin og áskoranirnar þessar:
- Hagvöxtur var mikill á Íslandi í alþjóðlegum samanburði á tímabilinu 2010 -2024. Þróun hagvaxtar á mann var aftur á móti ekki jafn hagfelldur og minni en hjá helstu samanburðarríkjum yfir sama tímabil.
- Þessa þróun, þ.e. mikinn heildarvöxt en lítinn hagvöxt á mann, má rekja til þess að vöxtur hagkerfisins hefur að stórum hluta verið knúinn af auknu framboði vinnuafls , þ.e. mikilli fólksfjölgun. Þessum mikla vexti hafa fylgt margar samfélagslegar áskoranir og álag á innviði.
- Góð lífskjör á Íslandi má að hluta rekja til hagstæðrar aldurssamsetningar íbúa hér á landi og mjög mikillar atvinnuþátttöku.
- Samsetning útflutnings og atvinnulífs breyttist mikið á tímabilinu 2010-2024, einkum vegna stóraukinna umsvifa ferðaþjónustunnar og tengdra atvinnugreina, en fjölbreyttar þekkingargreinar hafa einnig vaxið.
- Margar stórar útflutningsgreinar á Íslandi búa við náttúrulegar vaxtaskorður því þær reiða sig á aðgengi að takmörkuðum auðlindum.
- Fjármunaeign á hvert stöðugildi í íslensku atvinnulífi hefur dregist saman. Mikilvægt er að ryðja úr vegi hindrunum, skapa góð skilyrði og stöðugleika til frekari fjárfestinga í íslensku atvinnulífi.
- Næsta hagvaxtarskeið þarf að byggja á öðrum þáttum en hagvöxtur síðastliðinna 15 ára.
- Tækifærin liggja í aukinni framleiðni og fjölbreyttari útflutningi.
- Til að verja góð lífskjör og sækja fram er mikilvægt að skapa umhverfi sem nærir vöxt fjölbreyttra útflutningsgreina með háa framleiðni.
Atvinnustefnuráð starfar sjálfstætt og veitir ráðgjöf í tengslum við mótun og eftirfylgni atvinnustefnu stjórnvalda. Ráðið starfar með samstarfshópi ráðuneyta að tillögugerð um mótun atvinnustefnu og veitir forsætisráðherra, ráðherranefnd um efnahagsmál og ríkisstjórn ráðgjöf um áherslur og framkvæmd stefnunnar.
Skipað var í ráðið í september 2025.
Í atvinnustefnuráði eiga sæti:
- Robert-Jan Smits, formaður
- Gylfi Zoëga, prófessor í hagfræði við Háskóla Íslands
- Nana Bule, ráðgjafi
- Pétur Þ. Óskarsson, framkvæmdastjóri Íslandsstofu
- Tanya Zharov, aðstoðarforstjóri Alvotech
Drög að atvinnustefnu Íslands til 2035 ásamt stöðumati var birt í samráðsgátt stjórnvalda í 14. nóvember 2025. Frestur til að skila umsögnum var til og með 9. desember 2025. Alls bárust 84 umsagnir.
-
Forsætisráðuneytið bauð til morgunfundar um mótun nýrrar atvinnustefnu fimmtudaginn 4. september 2025 á Hilton Nordica. Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra, Nana Bule, ráðgjafi hjá Goldman Sachs og stjórnarmaður hjá m.a. Novo Nordisk Foundation og Carbfix, og Sveinbjörn Finnsson aðstoðarmaður ríkisstjórnarinnar fluttu erindi á fundinum. Að þeim loknum voru umræður og spurningar úr sal þar sem forsætisráðherra var til svara ásamt Hönnu Katrínu Friðriksson atvinnuvegaráðherra og Ingu Sæland þáverandi félags- og húsnæðismálaráðherra.
-
Áform um atvinnustefnu Íslands til 2035 var birt í samráðsgátt stjórnvalda 11. ágúst 2025. Frestur til að skila umsögnum var til og með 27. ágúst 2025. Alls bárust 77 umsagnir.
-
Forsætisráðuneytið bauð til morgunfundar um atvinnustefnu ríkisstjórnarinnar í Grósku þriðjudaginn 13. janúar 2026.
Forsætisráðherra ræddi um stefnumótunina og Mariana Mazzucato hélt lykilerindi um alþjóðlegt samhengi atvinnu- og efnahagstefna. Mazzucato er prófessor við University College London (UCL) þar sem hún er stofnandi og forstöðumaður UCL Institute for Innovation and Public Purpose.
Sjá einnig:
Atvinnuvegir